‘I he lau ‘a’aku meia Sitaleki Tupou mei ‘Aokalani

Ko ‘eku ‘atikolo fika ua he Kele’a na’a ku fehu’ia ai pe’e Minisita Fatu’utaki nai ‘a Kalafi Moala ‘oku ‘iloa ko Mr Hakule.Ko e me’a malie heni he ko e fakakaukau ko ia ko e anga pe ia ‘o ‘eku fakafuofua ki he fu’u situ’a pehe ‘a e ta’e-paipa ni mei he me’a na’e to kakava ai ‘o laulaui ta’u. Na’a ku lave foki ai he ‘ikai longo e kuli le’o ia mo e levolo ‘oku ‘i ai ‘a Kalafi ha kapaika ‘o hange ko e lau ‘a Mateni Tapueluelu na’e paaki he Tau’ataina ‘o pehe na ‘oku taki ‘aki ha kapaika ‘a e kuli le’o ‘oku longo ai.Ne paaki pe ‘eku ‘atikolo kuo kamata e manganga pea manganga e ni’ihi ‘o tala kuo te kaa’imu’a tokua ka mou mea’i ne pehe atu pe fo’i fakafuofua ia ‘o pa’ipi tonu ‘o lea mai e ni’ihi meife pe, pe na’e ‘ilo fefe ‘e he ‘atikolo mei Nu’usila ‘a e te u fakanofo Minisita he ko e ki’i low key pe ia mo e fanga ki’i salisali faka-paipa na’e fai ai e fokotu’u to ta ko e ‘oku fu’u le’o lahi ia ‘o ongo ki ‘Aokalani . Ka e pango foki he ko e kuonga eni ia ‘o e tekinolosia pea na’a mo e to ho’o peni mo ha’o ki’i anga ta’epoto ho’o ve’e tepile ‘i Tonga na ‘oku ongo mai pe ia ki’i Nu’usila ni.

‘Oku ‘uhinga e to e ‘oatu ‘a e kolomu ni he ‘oku ou tui ‘oku ‘ikai pe tuku e velia ‘a e Palemia ‘i hono anga ta’efieauna ke ‘oange ha pale ‘o Kalafi ke fakahounga’i ’aki ‘ene tafoki ‘o fakakikila pea to e fakate’elelo faka-Mauli ki he Temo ha taimi faingata’a pea fu’u fiema’u ai ha taha natula tu’u fakamangamanga ha me’a mahu’inga ‘o hange tofu pe ko Kalafi.’Oku ou fehu’ia pe na’e ‘i ai nai ha lakanga mo’o Kalafi kuo ‘osi kasete’i ( on or under table) mei he Palemia ke kamata ngaue ai ‘a Kalafi ‘i Sanuali ‘o e  2007 ka e fakatatafe atu e lakanga Minisita he kuo tomu’a kio e ki’i fakalalo talo ia ? Kapau ‘oku pehe ko e taha nai eni e ngaahi ‘uhinga na’e teke ai ‘e he Palemia ‘a e tangata’i fonua ua (Dual or multi-citizenship) ke lava ai hano fakangaue’i e tangata ‘Amelika ko ia ko Kalafi ? Ke mahino e ‘uhinga ‘oku ou fehu’ia ai ‘a e ‘isiu ni ‘oku ou ‘uhinga heni ki he lakanga Tangata Fale’i Fakaongoongo (Media Advisory Officer) .Ko e lakanga mahu’inga eni ‘i ha Fonua pe ko ha fa’ahinga ngaue pe , he ko e tokotaha ia ‘oku mata’aki ki tu’a ‘e he Fonua.’Oku ‘i he tokotaha ko ia ‘a e molumalu mo e ngalivale ‘a ha fonua ‘o makatu’unga hono tuku atu ki tu’a ‘a e fakamatala fekau’aki mo e fonua ko ia.

Na’e tatangi ‘a e me’a fakaongofili (radar) ‘o u sio hifo ki ai ngalingali ‘oku ‘i ai ‘a e lakanga pehe pea ‘oku ngali fakapatonu pe ia kia Kalafi. Ko e ngaahi me’a leva eni ‘oku fai ki ai ‘a e sio. Kapau leva ‘oku tonu ‘eku radar na’e pe ‘oku sivisivi’i lelei ‘e he Palemia ‘a Kalafi pe ‘oku taau fakangaue ki he lakanga ko ia? Fefe hono tu’unga ko e Tangata pisinisi ongoongo ia ?’E fepaki nai ‘ene tu’unga fai tu’utu’uni ki he ongongo ‘a e fonua mo e pisinisi ‘a’ana? Pe’e hange pe ko e Palemia ‘o Palemia ,pea Poate hina pea to e uta hina? Faikehe e? ‘Oku ki’i fehu’ia he ‘oku ou tui ‘oku fakalipataha ‘a e founga.Ka ko e me’a ‘oku fai ki ai ‘eku tokanga he ‘oku to e talamai ‘e he’eku radar ke ‘ilo ‘e he Palemia ‘oku ‘i ai ‘a e ongo hopo lalahi ‘a e pepa ‘a Kalafi ,‘a e Taimi ‘oku lolotonga taufangatua ni atu ai ‘a e kau loea he feinga ke fai ha fakalelei ‘i tu’a. Ko e ‘uluaki hopo ‘oku ‘asi he radar ko hono ‘eke’i ‘e ha fefine Tonga nofo ‘Aositelelia hono ongoongo kuo si’i makokokoko hono sokosoka’i ‘e he Taimi , neongo kuo fai e kole fakamolemole ki he ki’i fefine ka kuo pehe ‘e he ki’i fefine tuku pe ki he fakamaau’anga ke solova mei ai. Ko e me’a ‘oku ngali ongo heni he ‘oku hange kuo kaikai fakamahina pe ‘a e nunu’a ia ‘o e me’a ni he kato silini ‘a Kalafi pea ngalingali ko e ‘eke maumau eni ia ‘oku ki’i lahilahi. Ko e fakamatala hono ua ‘oku ha he’eku radar ko e hopo ko ia na’e ‘osi ‘oatu he’eku ‘uluaki kolomu kia Kalafi na’aku lave ai ki hono paaki atu ‘e he Taimi ‘a e ‘imisi ta (photo ID) ‘o Tu’iono Liava’a pea ‘oku ki’i pelepelengesi foki ‘a e ta ia ko ‘eni he na’e ‘oatu hangatonu pe ia mei he paasipooti ‘a Liava’a.’Oku mahino ko e ongo ‘eke ni ‘oku kilu lahi pe ‘oku ava’ifa’o atu ia ki he miliona. ‘Oku ‘ikai foki ko ha faka’ilo eni ia ‘i Tonga ke ala fai ‘a e fakasaafa ‘o mio’i holo pe tata’o ke talu ai ka ko muli ni ko ‘ene maau pe ko ‘ene patingi ia.

Ka hoko ‘a Kalafi ki ha tu’unga fakangaue ‘i he Pule’anga pea hoko atu ‘a e hopo ‘o mo’ua pea ‘i he lau ‘a’aku ‘e hoko eni ko e peesi ‘uluaki ‘a e mitia ‘i mamani katoa pea sai pe ia kapau ko e Palemia pe mo Kalafi mo e Pule’anga ‘e ‘alu ‘ono’ono holo ai ka to e mapelu ai mo to e si’i kakai ‘o e fonua. ‘Oku ou fakamanatu atu ‘a e tangata Kanata na’e hoko ko e CEO ‘a e TV ‘a e kau Mauli ‘a Nu’usila . Na’e ma’u ‘e he tangata ni ‘a e lakanga ni he ngaahi tohi fakamo’oni ako mo fakamo’oni ngaue loi. Hili ha ngaahi taimi ‘oku mahino ‘a e ‘ikai lava ‘o fakalele lelei ‘a e ngaue  na’e toki makape hake ‘a e mo’oni ‘o ‘ilo ai ta ko e tangata ni ia ko e tu’i langilangi ia ‘o e ngaahi ‘api popula pea ne ‘iku ai ‘o toki tui hono kauni totonu faka-toketaa ‘i he ‘univesiti ma’a e kau hia matea ‘oku ‘iloa ko Pilisone Paremoremo , Ha ha ngalivale e??.Na’a iku pehe ‘etau ki’i Kalafi.Palemia siosio lelei mu’a ,’oua na’a ma’olunga ange hoto kaunga tangata he MO’ONI. ‘Oku ‘i ai ‘a e lea koula he mala’e ‘o e pa’anga ‘oku pehe “ OKU ‘IKAI TONGIA ‘A E FAITOTONU “ NO COMPROMISE WITH HONESTY’’.

‘Oku ou fiefakamalo heni ki he pepa Tau’ataina pea mo e Kele’a ho’omo kei pukepuke ‘a fufula ‘a e poutuliki ‘o e ngaue faka-mitia he kuo mahino ko e ongo pepa pe eni ‘oku kei tu’u tau’ataina ke ‘oatu ‘a e ongoongo. Ko e toenga ‘o e ngaahi ma’u’anga ongoongo kehe ‘i he lau ‘a’aku ko e ngaahi va’a kehekehe pe ia ‘a e Pule’anga ‘o taki ai ‘a e Taimi ‘o Tonga pea poupou atu ki ai ‘a e Kalonikali mo e Matangitonga pea fakasiosio fakafevaleloi holo leva ‘a e Talaki ‘o talitali pe’e kei hoko atu e Tonfon.’I he tafa’aki faka-TV ‘oku mahino pe ‘a e ongo TV ia ‘a e Pule’anga ‘a e Tonfon pea mo e TV ‘a e letio ko e ongome’a ngaue pe ia ‘a e Pule’anga. ‘I he tafa’aki fakaletio ‘oku ‘ikai te u lave’i pe na’e hao ‘a e letio hono ua ‘a e Pule’anga na’e fakalele ‘e he ongo Manilala pe na’e kau ia he paku.

‘Oku ou fie faka’osi’aki ‘a e kolomu ni ‘eku fakamahino heni ‘Oku ou kei tui ki he Pule’anga Fakatu’i Faka-Konisitutone pea he ‘ikai te u hiki mei ai. ‘Oku ‘ikai te u tui ki ha Pule’anga ‘oku Fakalele ‘i ha Konisitutone ‘oku Fakatikitato .’I hono ‘ai mahino ‘oku ou tui ‘oku FAKATIKITATO ‘a e Konisitutone ‘oku fakalele’aki ‘a e Pule’anga lolotonga , pea ko e me’a ia ke fakalelei’i. ‘I he ‘aho pe na’a ku fakapapau’i ai ‘oku ‘ikai kei ngaue lelei ‘a e Konisitutone ke potupotu tatau ki he kakai kotoa pe ko e ‘aho ia na’a ku tui ai ki he pau ke fakalelei’i ‘a e Konisitutone. Malo ‘oku kei fai pe ‘a e talanoa neongo na’e heva atu he ‘aho 16 ‘o Novema ka ‘oku ou tui ka ‘ikai fakalelei’i ‘a e Konisitutone ‘e lahiange ‘a e maumau ‘oku hanga mai pea na’a mo ha ngaahi mo’ui ‘e mole ‘e ala lahi ‘aupito.

 

 

Sitaleki Tupou.

Siana, ki'i fakakaukau lelei mu'a , na'a 'oku pala ho me'a tangutu. 'oku fu'u lahi ho'o lau fakapiko.

Bill.

‘Etita,

kataki mu’a ‘o tu’u atu ‘a e ki’i tohi nounou ko ‘eni ‘i ho’o website.  ‘Oku ou lau ‘a e tohi ‘a Sitaleki ‘o fekau’aki mo Kalafi, pea u pehe ‘oku ‘iai ‘a e me’a ia ‘oku ‘ilo ‘e Leki kau ki a Kalafi ‘oku ‘ikai ke tau ‘ilo ki ai.  Ko ‘eku fehu’I atu kiate koe Leki,  ‘e lava nai ke ke ‘omai ai leva ho’o ki’i fakatotoe ko’ena ‘oku toee ke mau ‘ilo ai leva kiai.  ‘Oku ‘iai nai hao va mo Kalafi pehe ki a Tupou V, mo e Palemia?  Kou tui pe te loto ma’ulalo ka ke tali mai ‘eku tohi.

 

Faka’apa’apa atu

Lona Taueli.

'E Lona Taueli , 'oku 'ikai haku va mo ha taha 'o tatau pe pe kohai , pea kia Tupou v mo Kalafi kohoku loto kiate kinaua 'oku fonu 'i he 'ofa mo'oni, pea ko e 'ofa ko ia 'oku fakahevani pea 'oku mahino pe 'e kinautolu 'oku fakahevani 'enau lotu pea 'ikai ha ai 'a e 'imisi 'o e makamiki.'Oku 'i ai 'a e ki'i fakatotoe he 'oa okooko pea neongo 'oku taele ka ko e 'oho'oho 'a liu lahi. Pea ka 'a'au 'e laulaui ta'u.Lona 'omi pe ho'o email kau toki 'oatu pe kiate koe pea ka keka toki deliver atu pea tuku ke u hao a au mei he piva.

 

Malo

Sitaleki Tupou