LETR B20

LATEST

EPISODE

OF TNEWS

LIST OF EPISODES

LETTERS OF SEMISI TAPUELUELU

Wednesday, 28 February 2007

Pulu ‘o e Liliu

‘Oku ‘iai e pulu ‘o e fa’ahinga sipoti takitaha: pulu soka, ‘akapulu, volipolo, tenisi, pulu pingipongo. Nau takitaha pe hono tu’utu’uni mo hono fa’ahinga va’inga’i. Ko e pulu fakapolitikale ki he liliu, mei he taimi ki he taimi, ‘a e pulu ki he founga hono pule’i ‘o e kakai. Ko hono pulu, ko e Loto ‘o e Kakai.

Talamai ‘e he hisitolia na’e fa’a hoko e fakafekiki he pulu ko’eni. Tala ma’u pe ‘e he Tu’i ‘o e kuonga takitaha, ko ‘ene pulu. Tokua ko e ha hono loto, pea ko e me’a ia te ne pule’i e me’a ke fai ‘aki hono pule’i ‘o e kakai. ‘A e lahi ‘o e tukuhau, hono fa’ahinga, ‘a e founga hono tanaki mo hono fakamole: tokua ko e me’a pe ia ‘a e Tu’i. Ko e loto ‘o e Tu’i, ko e Pulu ia ki he Liliu.

Na’e pehe ‘e he ngaahi Ha’a Tu’i ia, ‘oku fa’o ‘a e tau’ataina mo e loto ‘o e kakai, he ki’i va’akau ‘oku ne to’oto’o. ‘Oku ui ‘eni ko e sepita (scepter). Ko e sepita ko e ki’i va’akau fakatu’i ‘oku ne ngaue ‘aki he’ene fai tu’utu’uni fakatu’i. ‘I he fakalaka ‘o e ‘ilo, na’e fa’a ngaohi e sepita mei he ukamea, palasa, koula pe tuifio ‘o e ngaahi makakoloa; pea ‘oku tauhi toputapu ia ko e faka’ilonga (symbol) ‘o e pule fakaleveleva, malohi mo e mafai aoniu. Ko e fu’u mafi ia e loto ‘o e Tu’i.

Ko e tuhu ‘a e sepita ko e mo’ui mo e mate. Na’e tu’u a Kuini ‘Eseta he potu ‘o e mo’ui mo e mate; ka na’e faloo atu ‘e Kingi ‘Ehasivelo ‘a e sepita koula, ko e faka’ilonga ‘o e meesi fakaleveleva, ka ne ongona ‘a e tautapa ‘a e Kuini ma’a hono kakai. Ko e sepita pe ‘eni na’e tuhu ke faka’ataa ‘a e kakai Siu mei he faka’auha na’e fatu ‘e he Palemia kanokanoo’i kovi ko Hamani. Ko e toe sepita tatau pe na’a ne to’o ‘a e maea tautau mei he kia ‘o Motekiai; pea ko ia tofu pe na’e toe tuhu ke tautau ‘a ‘ene palemia angakovi ko Hamani. Na’e tuiai mo mamalie hono ‘ilo ‘e he kakai, taa ko honau loto ko e makatu’unga ia e mafai ‘oku ngaue ‘aki ‘e he kau taki, ka ‘oku ‘ikai ko e sepita.

‘Oku tala ‘e he hisitolia, ka fepaki ‘a e tuhu ‘a e sepita ki he liliu, mo e loto ‘o e kakai masiva, pea ‘oku fakalofa ‘e he kakai ‘a e sepita ki he tafa’aki, ka e fai e liliu ‘o fakatatau ki he lelei ‘a e kakai. ‘Oku toki lava pe ‘o hoko ‘eni he taimi ‘oku maamangia mo lotolahi ai ‘a e kakai ke nau to’o ‘a e totonu ko ia ki honau nima; he taimi kuo hulu tu’a mo fakae’ee’a ai e pule kovi ‘a e taki. Na’e tuhu e sepita ‘a Kingi Salesi 1 ‘o Bilitania, tokua ‘oku ‘ikai ke taliui ia ki ha taha. Na’e puke ia ‘e Cromwell mo e hou’eiki Fale Alea ‘o Bilitania ‘o hopo’i ki he talisone, pea tu’usi hono ‘ulu. Talu ai ‘enau taliui ki he loto ‘o e kakai. Na’e fepaki e tuhu ‘a e Tu’i ‘o Falanise, Lui XV1, mo e loto ‘o e kakai, pea hoko ai ‘a e tau ‘o e liukava (revolution). Na’e iku tu’usi ‘e he kakai hono ‘ulu. Ko e me’a tatau ki he ‘Emipola fakamuimui ‘o Siaina, he talanoa ‘o e The Last Emperor. Na’e faka’ofa ‘ene munomuna he pilisone mo ‘ene feinga ke fetukutuku fakavavevave hano ki’i ‘inasi, he momeniti faka’osi ‘o ‘ene mo’ui, mei he fu’u koloa na’e fahufahu fa’iteliha ai talu ‘ene tupu. Na’a ne pehe ‘e ia ‘oku taliui ange a mamani ki ai. ‘Oku a’u e kui ‘a e kau taki ‘e ni’ihi ‘o nau ui kinautolu ko e ‘otua mo’ui: the living god. Ko ‘enau pule, ‘oku fakaleveleva.

Ne fa’ala ‘e he ngaahi fonua hau ‘o mamani, hili e tau lahi hono ua, ki he tupu’anga ‘o e ngaahi lingitoto fakalilifu he hisitolia ‘o mamani, pea nau tohi’i mahinohino lelei pea talaki fakamamani lahi: ko e loto ‘o e kakai ko e makatu’unga ia ‘o e mafai ‘o e Pule’anga. Ko hono talaki ia ki he kau taki kotoa pe ‘o mamani, ke nau fanongo mo faka’apa’apa’i e loto ‘o e kakai. Ko honau loto ko e pulu ia ki hono va’inga’i ‘o e liliu. ‘Oku ‘ikai ko e loto ‘o e Tu’i pe ha toe taki ma’u mafai. Hala! Ko e loto ‘o e kakai, ‘emeni. Ko ‘ene ‘osi ia.

Talu ‘etau tangi ki he liliu mo e mio holo ‘a e Tu’i, Palemia mo e kau Minisita ke fai pe honau loto. Fokotu’u atu ‘e he kau Fakafofonga ke fai ha fakaha loto (Referendum), mio hake ia ke fai ha savea ‘a e Komiti ‘a e Tama Tu’ipelehake. Tangi atu ki he Pule’anga ‘oku ngali ta’etokanga e Komiti koia ki he me’a fakapolitikale, ka e hange ia ha savea faka’ikonomika, talamai ‘e he Palemia ke tau pelulaa loto kataki pe ‘o talitali ki he lipooti ‘a e Komiti.

‘Omai hono ola, kuo fepaki ia mo e loto ‘o e kau taki. Toe fokotu’u motolo mai kinautolu ke fai pe honau loto. Fokotu’u atu ai ‘e he kakai ia ‘enau motolo, ke ale’a’i ‘i Fale Alea. Fie’eiki e kau taki ia ‘o tolotoloi holo e Fale Alea. Puho a Nuku’alofa, pea toki ‘aa e ‘atamai ‘o e kau taki ‘o fakamo’oni mai he ki’i tohi ke fai ‘a e lili he 2008.

Kuo mou toe hamu atu e ki’i lau’i pepa ko ia. Mou ‘ofa mai ‘o fufuu’i ke malu; ka ‘ikai, pea mou tutu. Sai pe ia! Na’e ‘osi lau ia ‘i Pangai pea toutou paaki he pepa, pea kou ‘osi tohi loto ‘e he kakai ia ‘a e ki’i tohi ko ia. Kapau he’ikai ke mou faka’apa’apa’i ho’omou lea, pea he’ikai ke u ofo ka ‘ikai ke faka’apa’apa’i ‘e he kakai homou tu’unga. Talaatu, ‘oku ‘ikai ha toe fili, ka ko e toe hili atu pe malala’i afi ki homou tumu’aki. Ko e lahi ange ho’omou vili ke fai homou loto siokita, ko e lahi ange ia ‘etau faingata’a’ia: pea ‘e fua to’ulu e mala he fonua.

‘Oku ou faka’amu ke mahino ki he Tama Tu’i, Palemia mo e kau Minisita ‘a e Tu’i: ko e pulu ki he liliu, ko e loto ‘o e kakai. ‘Oku ‘ikai ‘aupito ko e loto ‘o e Tu’i, Palemia pe kau Minisita. Taki taha fai hono loto ki hono peito. Ka ‘oku ‘i ai ha mou loto, pea toka’i mai e kakai ‘o ‘omai ke fai ha’anau lau ki ai. Pea ka ‘ikai ke nau tali homou loto, pea mou ‘eiki pe, ka mou anga fakatamaio’eiki ‘o tuku hifo homou loto, ka mou fanongo ki he loto ‘o e kakai. ‘Oku ou ‘ofa mo faka’apa’apa lahi ki he Tu’i, ka ‘oku ‘ikai ‘aupito ke u faka’apa’apa ki he’ene ta’e’ofa he kakai. Ke ‘ave ta’e fakalao mo tenga’ikoa e ‘uhila ‘a e kakai, pea toe ‘ai ke fakatau lau miliona mai ki he kakai? Fu’u ta’e’ofa ‘aupito e founga.

Na’e fekihiaki e kau ako pe ko hai ‘e taki. Ko e fakahinohino fisifisimu’a na’e tuku mai na’e pehe ni: Ko e ngaahi Tu’i ‘o e Senitaile ‘oku nau fai pule ki he kakai. ‘Oku lau ‘a e kau pule koia ko e kau tokoni mateaki ki he kakai. Ka ‘e ‘ikai te mou pehe ‘e kimoutolu: he ko ia ‘oku ma’olunga ‘iate kimoutolu ke ne hoko ‘o hange ko e tu’ukimui; pea ko e takimu’a ke hange ko e sevaniti.

Ko e taki lelei, ‘oku ne ngaue fakatamaio’eiki ki hono kakai. Ko e ‘uhinga ia ‘o e fufulu va’e; pea ko e ‘uhinga ia ‘o e tauhi sipi. He ‘oku ‘alu fakataha ma’u pe ‘a e pule kovi mo e tuu’ulu faka’ikonomika; pea ko e me’a ia ‘oku hoko ki Tonga he ‘aho ni. ‘Oku tau tu’u penikalapa (bankrupt) he lolotonga ni ‘o ‘ikai ha toe pa’anga ke fakalele ‘aki e pule’anga. Ko e taimi ia ‘oku toe le’olahi ange ai e tangi ‘a e fanga sipi. Fie kaia, fie inua, fusimo’omo: pea ‘oku nau ngala pe mo siosio ta’e kemo atu ki he taki. Ka e kai katoanga pe taki ia mo siosio kehe. He’ilo pe ko e ha hono iku’anga?

Semisi Tapueluelu

Tapuni fakamalohi sotia Kele’a
Kuo hoko ‘a e hu fakamalohi ha kau sotia fakamahafu ki he ‘Ofisi ‘o e Kele’a ‘o tapuni he efiafi Sapate, ke fehu’ia lahi ai ‘a e kei tau’ataina ‘a e pule’anga ‘oku taki ai ‘a e Palemia, Feleti Sevele. Ko e tefito’i ‘uhinga na’e ta’ofi ‘aki ko e tu’utu’uni mei he Pilikatia Seniale ‘oku ‘ikai ke fai ha ngaue Sapate. Ko e palopelma heni he ‘oku ‘ikai ke fea, koe’uhinga he ‘oku ngaue Sapate ‘a e ngaahi mitia ‘a e pule’anga ‘o kau ai ‘a e Letio Tonga mo e TV Tonga. ‘Oku ‘ikai ke puli ki he Tonga kotoa na’e tukuange mai ‘i he TV Tonga ‘i he efiafi Sapate kotoa ki mui ni, ‘enau ngaahi polokalama politikale pea na’e launga’i ai ‘i he TV OBN ‘o pehee pe ‘oku ‘ikai ke nau fiu ‘i he talanoa politiki ‘i he ngaahi ‘aho kehe. Makehe mei heni, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi nusipepa kehe na’e pea ‘oku ngaue Sapate pe ‘o kau ai ‘a e Taimi ‘o Tonga mo e Talaki ‘i he taimi na’e Minisita Polisi ai ‘a Clive Edwards. Na’e ‘ikai puli ia ki he kau polisi ka na’e te’eki tu’o taha ha hu ha polisi ia ke ta’ofi ‘a e ngaue Sapate ‘a e Taimi ‘o Tonga he taimi ko ia. Ko e fehu’i, kohai ‘oku faka’ataa pea kohai ‘oku ta’ofi? ‘Oku toki mahino heni ‘oku filifilimanako ‘a e kau taki. ‘Oku toe mahino heni ‘oku nau ilifia ki he Kele’a. Pea ‘oku mahino ‘oku nau nofo pe ‘o siofi taha pe ‘a e Kele’a, he ko e mitia pe ia ‘oku ha ai ‘a e le’o ‘o e kau feinga liliu pea ko e loto foki ia ‘o e tokolahi.
Kuo toe mahino foki heni ‘oku hala ‘a e fakamatala na’e fai ‘e he Palemia ki he faiongoongo Siamane ko Anke Richter ‘o pehee ‘oku ‘ikai ke loto e pule’anga ia ke nau fakatanga’i ‘a e fa’ahi fakaanga ‘i Tonga, pea ‘oku tau’ataina pe ngaue ‘a e pule’anga. Ko e konga eni ‘o e faka’eke’eke ‘oku ha atu ‘i lalo.
Anke: ‘Oku mafuli nai ‘a Tonga ki ha pule’anga fakapolisi (Police State)?
Palemia: ‘Ooo ‘ikai. ‘Oku ‘uhinga pe ia ‘oku ‘i ai e ngaahi founga fefeka kuo pau ke fakahoko. Kuo pau ke angalelei ‘a e kakai he taimi ni, ko e faka’ataa ko ia ‘o e kava malohi kuopau ke ki’i fakataputapui.
Anke: ‘Oku kau ‘i he founga fefeka ko ia hono fakalongolongo’i ‘a e fa’ahi fakaanga ‘i Tonga?
Palemia: ‘Oku te’eki ke mau fai pehee ‘i Tonga pea ‘oku ‘ikai ko ‘emau ‘uhinga ia ke fai pehee.
Anke: ‘I he malumalu ko ia ‘o e Mafai Fakatu’upakee, ‘oku ‘ikai ‘oange ha taimi ia ma’ae Kautaha Temokalati ke nau lea he Televisone Tonga. ‘Oku fakataputapui ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai mei ha faka’eke’eke ‘i he letioo mo e televisone.
Palemia: ‘Oku mau lolotonga ‘i ha tukunga fakatu’upake. ‘Oku ‘i ai e tau’ataina ki he lea, tau’ataina fakapotopoto ki he lea, pea mo e tafa’aki ‘e taha – ‘a ia ko e me’a ia na’e fai ‘e he ni’ihi ko eni. Na’e fu’u ‘ova ia. Fakaloto’i e kakai ki he pule’anga, ki he kau ma’u mafai, ki he lao mo e maau.
Anke: Ko e sio ko ia mei tu’a, ‘oku hangee ‘a e pule’anga ia ha ki’i tamapua ‘oku pule kehea.
Palemia: ‘Ikai. ‘Oku fai ‘emau tu’utu’uni he Kapineti. Pea ko ‘emau kau Fakamaau Lahi ko e omi mei Nu’usila, ‘Aositelelia mo Pilitania. Ko e pule ‘a e lao ‘i Tonga ‘oku malohi.
Ko e ngaahi fakamatala ko eni ‘a e Palemia kuo loi ia. Ko e anga pe ia ‘a e feinga matamatalelei ki tu’a pule’anga koe’uhi kuopau ke kole no ‘a e Pule’anga Tonga ki muli. Pea ko e anga maheni ia kuopau ke loto ‘a e ngaahi fonua fakapa’anga (donor countries) ke ‘uluaki ha atu mei Tonga ni, ‘oku ‘i ai ‘a e melino mo e maau mo ha fepootalanoa’aki ‘i he ngaahi kulupu faikehekehe, kae fakapapau’i ai ‘e maau ‘a e langalanga ‘oku fai ki ai ‘a e kole pa’anga. Ko e me’a ‘oku ha mai he taimi ni, kapau na’e lava e pule’anga ia ‘o tapuni fakalao ‘a e Kele’a kuo nau ‘osi ala kinautolu ‘o tapuni. Ko honau loto kuo ‘osi ‘i ai, ko e toe pe eni ia ha founga ke fakahoko ai ka nau kei ngali lelei pe. Ko honau fu’u loto eni ‘oku toutou mapuna hake ‘i he ‘asi ‘a e kau sotia ‘o ‘a’ahi ki he ‘ofisi ‘o e Kele’a he taimi lahi. Nau takatakai holo pe ‘i tu’a ‘o siofi. Toe fakataha mo e ngaahi poate ‘a e pule’anga ke to’o kotoa ‘enau ngaahi tu’uaki mei he Kele’a. Tapuni fuoloa mo e TV ‘a e kakai ‘a e OBN. Pea kuo a’u pe eni ‘o nau hu atu he efiafi Sapate ‘o tuli ‘a e kau ngaue ‘a e mitia ko eni ki tu’a, lolotonga ia ‘oku lele pe ‘a e letioo mo e TV Tonga. ‘Oku ‘ikai ke puli pea unga ki he kakai ‘o e fonua, kuo fakatanga’i ‘e he pule’anga ‘o Feleti Sevele ‘a e nusipepa Kele’a. Ko e pa ia ‘a e ‘ahu he tipeiti. Ko e fa ia ‘a e lailai he tau ‘uhinga, kuo teka ai ‘o tau sino pea ‘oku fu’u fakamaa.
‘I he ta’u nai ‘e 10 kuo ‘osi, na’e kamata ‘asi hake ai ha aakenga fo’ou ‘i he kau faiongoongo ‘o Lusia. ‘A ia ko ‘enau fakaanga’i ‘a e ‘alunga fakapolitikale ‘o Mosikou, ‘o pehee ‘oku toe teketeka hake pe ia ke natula fakakominiusi he ‘oku pulepule pe ‘a Putin ia. ‘Ikai ngata heni, ‘oku fu’u kei longo mo’ui ‘a e ngaue fakasipai ‘a e KGB ‘o nau fakapoongi ai ha ni’ihi pe ‘e fakaanga kia Putin. Na’e hanga ‘e he kau faiongoongo ko eni ‘o ta’aki ki mamani ‘a hono puke ‘e Putin ‘a e tangata milionea taha ‘o Lusia ‘a ia na’a ne fakaanga’i fefeka ‘a e founga taki ‘a Putin. Ko e me’a na’e hoko, ko e toki ma’u tahataha atu pe ‘a e kau faiongoongo ko eni, tangata mo fefine, kuo ‘osi fana’i ha feitu’u. Ko ‘ene lea pe ha faiongoongo ko hono fana’i ia. Na’e hanga leva ‘e ha nusipepa ‘i ‘Amelika ‘o ta ha fo’i katuni heni ‘o ha fu’u tangata Lusia saketi loloa ‘uli’uli ‘oku situ’a mo ha pekenene fakalongolongo (silencer) ‘oku kohukohu ka ‘oku tokoto ha faiongoongo ‘i mu’a na’e toki fana’i. Pea ‘oku tohi’i ‘i he katuni ‘a e fo’i fehu’i ko eni. What do Moscow do when journalists talk? Tali: Silencer!
Ko e fehu’i tatau pe eni na’e fai ‘e he faiongoongo Siamane, Anke Richter, ki he Palemia ‘o Tonga, pe ‘oku kau ‘i he ngaahi founga ‘i he taimi ni ‘a e pule’anga hono fakalongolongo’i ‘a e fa’ahi fakaanga? Na’e tali ‘e he Palemia ‘ikai, ka ‘oku mahino mai ‘oku toka ia honau loto ke fakalongolongo’i ‘a e fakaanga. ‘A e me’a ko ia na’e fai ‘e Feleti Sevele, Lopeti Senituli mo Kalafi Moala ‘aneafi pe.
Kou fili atu foki ‘a Kalafi Moala ko e fale’i he ngaahi me’a fakamitia. Pea ‘oku totonu ke ‘oua na’a ngalo ‘ia Kalafi, na’e kau ‘ene nsuipepa ‘i hono fakatanga’i pehe ni pea na’a ne fai ai ha ngaahi hopo ‘o mo’ua ‘a e pule’anga. Na’e ‘osi paasi ‘e he Kapineti he ‘aho ko ia ha tu’utu’uni ke fatu ha ngaahi lao ke ta’ofi ‘aki ha toe tu’uaki ha sino fakapule’anga mo honau ngaahi va’a ‘i he Taimi ‘o Tonga. Pea ‘oku totonu ke ne fale’i ke ta’ofi ‘a e fakaaoao ko eni he na’a ne ‘ilo hono kovi mo e natula fakamoveuveu ‘a e founga ko ia.
Faka’osi, ‘i he Tohi ko ia ‘a Kalafi Moala ko e Island Kingdom Strikes Back, ‘oku ‘i ai ‘a e fo’i vahe ‘e taha ‘oku fekau’aki mo e fakatanga’i ‘o e mitia mo e nusipepa. Pea ‘oku ne paaki ai ‘a e na’ina’i ‘iloa ‘a e tokotaha fekau’aki mo e ilifia noa’ia ‘a e pule’anga ki he nusipepa ‘o pehee.
“’Oku te’eki ke u sio au ha nusipepa kuo ne kapa fakamalohi ha pule’anga. Ka ko e fiha eni e pule’anga ‘enau kapa fakamalohi’i ‘a e ngaahi nusipepa.”
Ko ia ai Pule’anga Tonga, tuku ‘a e ilifia noa’ia he nusipepa, he ko e la’i pepa pe ia. Ko moutolu ia ‘oku mou to’o me’afana. Ko ‘ene ‘asi pe ho’o mou ilifia ko e mahino ia ta ‘oku mou halaia. Pea kapau ‘oku mou ongo’i halaia, ta na’a mou faihala. Tuku e faihala.
Semisi Tapueluelu
He ‘ikai ma’u mola p�� Tautaina
Ko e kau taki ‘iloa hono fakatau’ataina’i ‘o ha kakai, na’a nau tatau kotoa he me’a ko’eni: na’e ‘ikai ke nau kalo mei hono inu ‘o e ipu mamahi kuo tuku ko honau ‘inasi, ka e toki ma’u ‘a e tau’ataina ‘oku nau taukave’i.
Ko e feinga ko ia ‘a e kakai tu’a ‘o Tonga ke nau tau’ataina mei he pule fakaaoao ‘a e Tu’i mo e Hou’eiki, ‘oku afa tatau ia mo e feinga ‘a e kau ‘uli’uli ‘o Saute ‘Afilika ke nau tau’ataina mei he pule fakaaoao ‘a e kau hinehina. Ko e feinga loua ‘a e ongo kakai ni ke na fakatou ma’u ‘a e totonu ke na fili hona kau taki: pea ke ma’u ‘a e ngeia tatau ‘oku fanau’i mo e tangata.
‘Oku ou fie to’o mai ha konga si’i ‘o e vaa’ihala na’e fou ai ‘a ‘Afilika Tonga, ko ha sipinga fakamamani lahi ke tau ako mei ai. Ko e feinga tau’ataina ni, na’e taki ia ‘e he Paati Fakapolitikale na’e fokotu’u ‘e he kau ‘uli’uli, ko e African National Congress (ANC). Na’e kau ‘a e tangata loea ‘uli’uli ko Nelson Mandela, ‘i hono tataki ‘o e paati ko ‘eni; pea ko ‘enau taumu’a ke to’o ‘a e lao laulanu, pea ke tukuange ke fili ‘e he kakai honau kau taki.
Neongo na’e ‘ikai ha mafai fakapolitikale ‘o e kau ‘uli’uli, ka na’a nau fu’u tokolahi. Hili ha feinga liliu melino ta’u lahi ‘a e ANC mo e ‘ikai ha ola; na’a nau pehe leva, ko ‘ene ‘ikai pe ha toe felave ‘a e alea ‘uhinga lelei he mala’e tipeiti, pea kuo taimi ke fakahoko �� ha fakamoveuveu pe ko ha fet��’aki. Na’e tui a Mandela ka mole ‘a e ‘uhinga malie mei he kau taki pule’anga, pea ko e ngata’anga ia ‘o e totonu ke kei hoko atu ha toe alea mo kinautolu; he kuo ‘osi mate honau konisenisi ke toe ongo atu e ‘uhinga lelei ‘o e tangi mo e to’e ‘a e kakai.
Ko e fakamoveuveu mo e hopo talisone
‘I he 1961 na’e kau ai ‘a Nelson Mandela ‘i hono teuteu’i fakapulipuli ‘a e kau tau feinga tau’ataina ‘a e kau ‘uli’uli. ‘I he taimi ko ia, ko e kakai hinehine pe na’e tu’utu’uni ke nau hu ‘o sotia ‘i ha fo’i taimi pau. Na’e ‘ikai ke kau ai e kau ‘uli’uli, he ko e konga ia e founga honau fakavaivai’i; ka e falute kotoa ai pe ‘e he kau hinehina ‘a e mafai.
Na’e iku hopo’i ai ki he hia talisone ‘a e kau taki ‘o e paati ANC, ‘o kau ai ‘a Mandela; ‘a ia ko e tautea ki ai ko e tautau. Ko e taha e ngaahi tukuaki’i, ko ‘enau faka’ai’ai ‘a hono maumau’i ‘o e ngaahi ngaue’anga (sabotage). Na’e fakamatala ‘e Mandela he fakamaau’anga ‘o pehe, ko e feinga ‘a e kakai ‘uli’uli ki he tau’ataina, ko e t��huli mo e talamuka ia mei he ngaahi mamahi mo e faingata’a’ia kuo nau fekuki lau ta’u mo ia. He ko hono hiki hake mo fakalangilangi’i e kakai hinehina, ‘oku toki hoko ia ‘i hono t��moloki mo fakamo’ulaloa’i e kakai ‘uli’uli. (White supremacy meant black inferiority.) ‘I he tukuaki’i fekau’aki mo e maumau’i ‘o e ngaahi ngaue’anga, na’e pehe ai ‘e Mandela:
“I don’t however deny that I planned sabotage. I did not plan it in a spirit of recklessness or because I have any love of violence. I planned it as a result of a calm and sober assessment of the political situation that had arisen after many years of tyranny, exploitation, and oppression of my people by whites.”
“ Neongo ia, ‘oku ‘ikai ke u faka’ikai’i na’a ku palani ‘a e maumau. Na’e ‘ikai ke u palani ia ‘i he laumalie ta’etokanga pe koe’uhi ‘oku ‘i ai ha’aku fa’ahinga sai’ia ‘i he anga fakamalohi. Na’a ku palani ia ‘i he hili hono sivisivi’i loto mokomoko mo ‘��‘�� ‘a e t��kunga fakapolitikale kuo fanau’i mai ‘e he ngaahi ta’u lahi ‘o e fakaaoao, t��palasia mo hono fakapopula’i hoku kakai ‘e he kau hinehina.” Na’e houa ‘e 4 ‘a e lea ‘a Mandela ‘i he fakamaau’anga, pea ‘i he faka’osinga ‘o ‘ene fakamatala, na’a ne li ki lalo ‘ene pepa na’e tohi ai ‘ene ngaahi poini ke lea ‘aki, kae sio hangatonu atu ki he fakamaau hinehina, pea ne pehe ange: “Kuo u momoi ‘eku mo’ui ‘i he ta’u lahi ki he feinga tau’ataina ‘a e kakai ‘uli’uli. Kuo u misi mo faka’anaua ki ha sosaieti tau’ataina fakatemokalati, ‘oku vahevahe tatau ai ‘a e tau’ataina mo e ngaahi faingamalie ki he mo’ui. Ko e misi ia ‘oku ou faka’amu ke ikuna’i; pea ko e misi kuo u pole’i, mo mateuteu ke u mate ai.”
Ki mu’a hono lau ‘e Mandela ‘ene fakamatala ‘i he fakamaau’anga, na’e ‘osi talaange ‘e he ‘ene loea, ko ‘ene ‘osi pe ‘ene lea ko ia, pea ‘e ‘ave hangatonu ai pe ia ki tu’a ‘o tautau. Ka na’e loto lahi pe ‘a Mandela ke lea ‘aki hono loto, ke ‘ilo ‘e he kakai kimu’a pea toki tautau ia. Ko e ipu mamahi ‘oku fiema’u ke inu ke maha; pea ko e kolosi ‘oku fiema’u ke fua ke a’u, ka e toki ma’u ‘a e tau’ataina.
Tu’u fakataha mo e fakafepaki he huafa ‘o e tau’ataina
Na’e ‘ikai foki ke tautau ‘a Mandela, ka na’e iku fakahu pilisone he ta’u ‘e 27 mo e konga. Lolotonga ‘a e nofo pilisone ‘a Mandela, na’e hoko atu ‘a e kau ‘uli’uli ‘o e sosaieti sivile he tau fakalele moa mo e pule’anga, mo e ngaahi taut��mate kehekehe pe. Na’e hoko ‘a e fakafepaki mo e taufana, ko e konga ia ‘o e mo’ui faka’aho. Na’a nau fakapaaki ai ‘a e fale na’e lolotonga langa ke ngaohi ai ‘a e ivi’i ‘atomi ‘a Saute ‘Afilika. Pea na’e fai kotoa ‘a e fakafepaki mo e talangata’a sivile ko ia he huafa ‘o e tau’ataina mo e tangi ki ha fakamaautotonu ma’ae kau ‘uli’uli.
Na’e faifai ‘o kole ai ‘a e pule’anga kia Mandela, ke f��f�� kapau ‘e tuku ange �� ia mei pilisone, ka e motuhi ‘enau fetu’utaki mo e paati fakapolitikale ‘e taha, ko e Paati Kominiusi.
Na’e hang�� tu’u ‘a e ngaahi paati fakapolitikale ‘i Saute ‘Afilika he ‘aho ko ia, ko e tu’u ‘a Tonga ni he taimi ni. He na’e iku fakatahataha kotoa ‘a e fanga ki’i paati fakapolitikale kehekehe ‘a e kakai ‘uli’uli, ‘o fakafepaki’i ‘a e pule’anga. Pea ko e tali eni ‘a Mandela ki he kole ke motuhi ‘a e paati politikale ko ia: Which man of honor will desert a life long friend at the insistence of a common opponent, and still retain a measure of credibility with his people.
Ko hai ha tangata anga-faka’ei’eiki te ne si’aki hano kaungame’a fafale fai-mateaki fuoloa, koe’uhi ko e fakakolekole hona fili fehangahangai, pea ne kei ma’u ha me’i faka’apa’apa’ia mei hono kakai.
‘Ikai ko e me’a eni ‘oku hoko ki he ni’ihi tokosi’i: tautefito ki he Palemia mo Kalafi Moala ‘i honau takanga mo ‘Akilisi? ‘Ikai kuo na li’aki fakataha ‘a ‘Akilisi mo e Kakai, ko hona kaung�� fononga fafale fai fuoloa ‘i he feinga ki he tau’ataina, koe’uhi ko e kole ‘a e Tu’i ko honau fehangahangai, ‘i he feingatau ‘oku fai ki he tau’ataina ma’a hotau kakai? Pea ‘oku ‘amanaki f��f�� ai ‘a Feleti mo Kalafi ‘e kei ma’u ‘a e faka’apa’apa ‘a e Kakai? ‘Oku mahu’inga ‘a e fefaka’apa’apa ‘aki ‘a e kau pisinisi mo e kakai, he ka mole ia, ‘e tafoki ‘a e kakai pea ko’ene tulemate ia ‘a e ki’i pisinisi ko ia.
Ko e ‘uluaki sitepu ki he fakalelei fakafonua
Na’e kole ‘a e kau hinehina, ke fai ha fakalelei kimu’a pea toki tukuange ‘a Mandela, he na’a nau ‘ilo ‘e mafuli ‘a e fonua. Ko e tali eni ‘a Mandela ki he kau taki, he feinga fakalelei na’a nau kole: The very first step on the road to reconciliation would be the complete dismantling of apartheid and all the measures used to enforce it.
Ko e ‘uluaki sitepu ‘o e hala ki he fakalelei, ko hono veteki faka’aufuli ‘a e lao laulanu mo e kotoa ‘o hono ngaahi lao poupou. Kuo toutou ‘asi mai ‘a Patele Seluini mo Patele Paini Mafi he TV ko e tokoni mo e feinga fakalelei. Ko e me’a tatau ‘oku ‘ohofi mai ‘e he Pule’anga mo e ngaahi Siasi he ngaahi polokalama kehekehe, ko e feinga ke tokoni ki ha kau vikitima pea mo ta’ofi tu’u ha toe hoko ‘a e palopalema he ‘aho 16/11. Ka ko e feinga kotoa ko ‘eni, ‘oku totonu ke nau tomu’a valoki kakaha ke ta’akifu’u mo e aka ‘a e uho ‘o e fai hala mei he fa’unga fakapolitikale mo e kau taki, ‘a ia ‘oku nau pule’i fakapotu’i’akau e kakai.
Ko e ngaahi fakakaukau ia ‘a Mandela ‘i he’enau al��lea mo e kau taki lolotonga hono kei fakahu pilisone, ke tokoni ki hono fakatokamalie ‘a e me’a kotoa, kae toki tukuange ia ki tu’a. He ‘e tukuange fakataha pe ia mo e fakahoko ‘a e liliu fakapolitikale, koe’uhi pe kuo ‘ikai ke toe lava ‘e he pule’anga ‘o ta’ofi tu’u ‘a e fakafepaki ‘a e kakai ke nau tau’ataina. Na’e toe mahino foki ki he kau taki, ‘oku ‘ikai totonu ke mate a Mandela ‘i pilisone. Ka hoko ia, he’ikai ke toe tau e kakai ‘uli’uli ki honau tau’ataina; ka te nau tau ke faka’auha e kau taki mo e kakai hinehina.
Na’e fokotu’u ai ‘e he pule’anga kia Mandela, pe ‘e f��f�� kapau te nau ‘uluaki fokotu’u ha lao ko e totonu ‘a e ngaahi matakali kehekehe ‘o Saute ‘Afilika, ‘a ia ‘e ‘ikai ala pule’i ai ‘e ha matakali pe ‘e taha ‘a e toenga ‘o e ngaahi matakali kehe. Na’e ‘uhinga atu e kau taki, ke ‘oua na’a pule’i ‘e he kau ‘uli’uli e kau hinehina he taimi ‘e fili fakatokolahi ai ‘a e kau taki e pule’anga. Ka na’e ‘ilo ‘e Mandela ‘oku feinga ‘a e pule’anga ia ke fakamoteni’i pe toe fakaf��tunga fo’ou e lao laulanu. (To modernize the old (apartheid) system and inequality…).
Kuopau ke tomu’a pahia e kau taki, ka nau toki fie fanongo ki he kakai kuo senituli hono lau ko e me’avale (ta’e’atamai)
Na’e fokotu’u leva ‘e he pule’anga ke tukuange �� ia, kae ‘oua ‘e toe ‘alu ‘o taki ha tau mo ha fakamoveuveu. Ka na’e ‘ikai tali ia ‘e Mandela ‘i he’ene tui, ‘e ‘ikai ke toe kehe ‘a e popula, kapau ‘e tukuange ia ki he sosaieti tatau pe, na’e tupu ai ‘ene fakafetau… Kuo pau ke fai ha liliu ki he fa’unga fakapolitikale, ka e toki ma’u ha tau’ataina mo’oni.
Ko ia, ‘i he huufi hoko ‘o e Fale Alea, na’e hanga ai ‘e he Sea ‘o e paati ‘a e kau hinehina ‘o veteki kakato ‘a e lao laulanu; pea na’e fakalao’i ai pe mo e paati ‘a e kau ‘uli’uli, ‘a e ANC, ‘a ia na’e kau kiai ‘a Mandela.
‘I he ‘aho 2 ‘o Fepueli 1990, na’e faitaa’i ai ‘e mamani ‘a e luelue atu ki tu’a ‘a Mandela mei he pilisone ki he tau’ataina. Pea na’e toki ‘ilo ‘e mamani ki mui, taa ko e pilisone na’e ‘ave ‘e he kau fakaaoao ‘o tuku ai a Mandela, ko e pilisone ia na’e fai mei ai hono alea’i e tau’ataina fakapolitikale ‘o e kakai ‘uli’uli, kimu’a ia pea toki tukuange ‘a Mandela.
Na’e vilitaki ‘a Mandela ke toki tukuange ia uike ‘e taha kimui, ka na’e tala ange ‘e he kau hinehina: ha’u aa ‘o ‘alu ki ‘api, he kuo mau ‘osi tala ‘e kimautolu ki mamani ‘i he press release, kuo mau tukuange koe.
Hili e ngaahi ta’u hono foua mai ‘e he taki ni mo e kakai ‘uli’uli, ‘a e mamahi lahi, nofo popula mo e mate ‘a e ni’ihi na’a nau taukave’i e liliu, na’e toki ma’u ‘e he fonua ‘a e tau’ataina kakato ke nau fili honau kau taki. Na’e hoko ‘a Mandela ko e fuofua Palesiteni ‘uli’uli ia ‘o Saute ‘Afilika, pea toki kamata mei ai ‘a e ngaahi langa faka’ekonomika, fakasosiale mo e ngaahi langa fakalakalaka kehekehe he tapa kotoa ‘o e fonua.
Semisi Tapueluelu.

TO THESE LETTERS

RESPONSES

'Etita

'Oku fu'u lahi faufaua e ngaahi poini ia ke fai ai ha tipeiti he ngaahi 'uhinga 'oku tuku mai 'e Semisi.

'Oku mahino pe e feinga fakapolitikale 'oku fai 'e Semisi pea mo hono ola 'oe ngaahi fili ne ne kau kiai. Mahalo na'a tokoni ke fai atu e fanga ki'i fehu'i ni:

1. Koe ha ne tuli ai koe 'e Kalaivi mei Hu'atolitoli?

2. Kuo ha ho'o hopo moe pule'anga 'i hono tuli koe mei he ngaue?

3. Koe ha ne toe tuku ai e hopo 'a e People's Democratic Party moe Shoreline?

Koe palopalema ia 'i Tonga koe tu'u kaivi e fa'ahinga tokosi'i mo 'enau 'asenita fakapolitikale ketau liliu hake pe 'iha ta'u 'ae me'a ne lau senituli hono fai 'ehe ngaahi fonua fakalakalakaange.'E 'ikai ta'ofi 'e taha ia e liliu pea na'e, 'oku pea 'e kei hokohoko atu ia. Ka kuopau ke fai he founga fakapotopototaha, kae tautautefito ki he foungafai 'ae kau politikale.

'Oku 'ikai koe tokolahi 'ae mo'oni!!

'Ofa atu

Sikahema

‘Etita fakamolemole mu’a ka e tu’u atu ‘eku ki’i tohi ko’eni, ke tali ‘a e tohi maumautaimi ko’ena ‘a Sikahema. Sikahema, ko e taha au he kau sula na’e ngaue fakataha pea mo Semisi ‘i Hu’atolitoli pea ‘oku ou loto au ke u tali atu ho’o ngaahi fehu’i: Hili ‘eku tali ho’o ngaahi fehu’i pea ‘oku ou loto leva au ke ke tali mai ‘eku ngaahi fehu’i:

1. Na’e fie nofo pe ‘a Semisi ia ‘o fa’u tohi kolomu.

2. Kuo fokonene e pule’angaa ia.

3. Ke to e hopo mo e fu’u fale kuo efua?

Ha ha ha!

Tali mai ‘e koe ‘eku ngaahi fehu’i:

1. ‘E totongi fakaku ho mo’ua ki he falekoloa homou kaunga’api?

2. Ko e nai hono ‘uhinga ‘oku ke tui piva ai ki he ngaue ka e ‘ikai ke tui hao talausese?

3. ‘E ‘omai fakaku ‘emau tau’ataina?

4. ‘Oku kai nai ‘ehe pule’anga ‘a e ivi ‘o e kakai Tonga?

Tamasi’i Sikahema, kapau te tau nofo hifo ke tau tau’aki lau e, ko e oli atu. ‘Oku ou tali noa’ia’I pe ‘eau ho’o ngaahi fehu’i, ko e’uhi ke ke ‘ilo ko e ngaahi fehu’i maumautaimi mo ta’e’uhinga. Tuku ho’o fa’a fakaveve he ‘initaneti mo e puloa. Ko kita koee na’e fakafamili’i ‘ete hu ‘o ngaue pea te ki’i longo hifo ke te ngali poto. Tuku e ngutu ‘emo he ko e me’a ia ‘a e fangapusi na’e lau ki ai ‘a Sitaleki Tupou.

Pusi Hu’atolitoli

Vaini, Tongatapu.

Wednesday, 14 March 2007

‘Etita

‘Oku ou fakamalo atu ki he tohi ‘a e Pusi Hu’atolitoli.

Na’e makatu’unga ‘eku tohi atu ‘Etita he ‘oku mo’oni pe ‘etau lea: “Kuhu te xxx pato te xxx.” ‘Aia lolotonga ‘ete ‘i hema kuo te nofo hifo hono ‘oloni pea tala hono ifo, etc. Ka ‘i he’ete manga ki mata’u kuo tala homo namu ha’aha’a, etc (fakatapu). Koe tu’unga ‘eni ‘oku ‘iai e tokolahi ‘o hange pe ko Semisi mo Kalaivi moe tokolahi. Taimi tatau ‘oku ‘iai e ni’ihi ia hange nai ko Lopeti Senituli mo Kalafi Moala kuo tala ne nau ‘i mata’u ka ‘oku hange ‘oku nau ‘i hema ‘eni he taimi ni. ‘Oku malele holo leva ha fa’ahinga, ‘o kau ai au, ‘ihe fifili pe ko hai ‘oku mo’oni. Me’apango pe ko ho’o tali noa’ia mai ‘eku tohi ‘o ‘ikai tokoni ia ki hono fakamaama ‘a hoku fakapo’uli. Ka ‘oku ou ‘aonga’ia pe ‘i ho’o tohi ‘i he tafa’aki mahu’inga ko ‘eni. Koe temokalati kuopau ke tau alelea, pea fanongo mo faka’apa’apa’i ha lau mo ha tui ‘oku kehe mei ha’ata. Ngali kiate au ‘oku ‘ikai teke mateuteu fakaloto mo faka’atamai ke tali e temokalati ‘oku tau feinga kotoa kiai? Kuo ke tala ia kuou maumautaimi, fakaveve mo ta’e’uhinga mo ta’ota’ofi ‘eku tau’ataina ke fakaha ‘eku fakakaukau.

Kau tali atu mu’a ho’o ngaahi fehu’i:

1. ‘E totongi fakaku ho mo’ua ki he falekoloa homou kaunga’api?

Kataki ‘oku ‘ikai ha’aku mo’ua ‘iha falekoloa.

2. Koe ha nai hono ‘uhinga ‘oku ke tui piva ai ki he ngaue ka e ‘ikai ke tui hao talausese?

‘Oku ‘ikai keu ngaue, na’e ‘ikai ke fakafamili’i au ‘iha ngaue pea ‘oku ‘ikai teu tui piva.

3. ‘E ‘omai fakaku ‘emau tau’ataina?

‘Oku ke lolotonga ma’u pe ho’o ta’u’ataina ke pisinisi, folau ki muli, ngoue ‘iho ‘api tukuhau mo pule ki ho’o famili mo ho’o koloa, pea ke tohi mo le’aki ho’o fakakaukau ‘o ‘ikai hange ko ho’o feinga ke to’o ha’aku tau’ataina.

4. ‘Oku kai nai ‘ehe pule’anga ‘a e ivi ‘o e kakai Tonga?

Koe pule’anga koe kau ngaue fakasevaniti sivile pea moe kakai ‘oe fonua pea mo hono lao. ‘Oku ‘ikai sino kehe e pule’anga mei hono kakai. ‘Oku tanaki pa’anga e pule’anga mei hono kakai, ‘o fakatatau ki he lao, ke fakalele’aki e ngaahi ngaue ma’ae kakai. Kuopau leva ke ngaue’aki ‘ehe pule’anga ‘a e pa’anga koia ‘o fakatatau ki he lao.

‘Oku ou faka’amu pe ‘e hoko ‘ae talanga he paenga ni ko ha tokoni atu kiate koe 'i Vaini na pea mo hotau kaunga fononga.

‘Ofa atu

Sikahema

Thursday, 15 March 2007

Tamasi’i Sikahema,

‘Oku ou malie’ia tama he anga ho’o mio’i ‘a e me’a ko e mo’oni. Ko e ngaahi tefito’i mo’oni ‘eni ‘oku mau ‘ilo ki ai mei muli ni:

Ne ‘osi fai ‘ehe pule’anga ha potalanoa mo e kakai ‘o e fonua ‘aia na’e ‘oange ‘a e komiti koia ke fakalele ‘ehe Tu’ipelehake kuo ne pekia. Na’e ma’u ‘a e ola koia ‘oku kehekehe ia mo e me’a ‘oku loto ki ai ‘a e pule’anga, to e mafau hake ‘a e Palemia ia ‘o ‘ai ‘ene ki’i motolo matapalaku pea ‘osi ia pea to e mio’i ‘o ne pehe na’e endorse ‘e Sitiveni Halapua ‘ene motolo. Hili koia, na’e ‘ikai endorse is ‘e Sitiveni. Kiate au kuo ma’a atu ‘a e kakai pea ‘oua ‘e to e ofo ha taha ia ‘i Tonga na hono fahi ‘ehe kakai ‘a Nuku’alofa. Kuo nau pahia hono fafanga ‘aki ki nautolu ‘a e loi mo e mio’i. ‘Oku to e fakatupu ‘ita ‘a ho’o to e feinga mai ‘au ke taukapo’i ‘a e pule’anga kai e ivi ‘o e kakai pea mo’oni ‘e lea Tonga ‘oku pehe “mate pe Tonga he ngaue ‘a e Tonga”. Ko ho’o pehe ke ‘ai ke tau to e po talanoa ki he ha? Ko ‘ena ‘oku lolotonga fakafa’ahi taha ‘a e mitia ‘a e Pule’anga ‘o Tonga. Ko e ha ‘oku ‘ikai ke ‘oange ai ha faingamalie ‘o e kau fakafofonga ke nau lea ki he kakai ‘oku nau fakafofonga’i? Ko e me’a kotoa ‘oku ke ‘omai Sikahema, ‘oku ‘ikai ‘aupito ke u tali ‘I he ‘uhinga pe ko ‘eni ‘e taha: kapau kuo faka’ata ke potalanoa ‘a e kakai mo honau kau fakafofonga pea te u pehe ‘oku totonu ho’o pehe “’ai ke to e potalanoa. Ua, ko ho’o pehe ‘oku tau ma’u pe ‘etau tau’ataina. Sikahema, ko e me’a ko e tau’ataina ‘oku tafe e toto mo e liukava ka e ma’u ‘a e tau’ataina. Ko e fa’ahinga tau’ataina ‘oku ke ‘uhinga mai koe kiai ko e tau’ataina ke te mo’ui fakapikopiko. Ko e tau’ataina ‘oku ou ‘uhinga atu au ki ai, ko e tau’ataina ke fili ‘ehe kakai ‘o e fonua honau kau taki. Tali mai ange ‘a e fehu’i koia? Tuku e fakalai mo e namu faikehe. ‘Oku mau sio atu pe mei muli ni ki ho’omou fa’ahinga to’onga ko e fo’ilea pe ‘e ua ‘oku ne talamai:

‘Uluaki: ko e vaihaka. Ua: ko e ta’e’ofa mo e fakapo’uli kuo lahi.

Sina-Ita-Kakala Mounu ki Holeva

Seattle – ‘Amelika.

Friday, 16 March 2007

Me no understand the “’ai ke toe potalanoa” that the Pusi Hu'atolitoli is talking about!

Koe tau’ataina ne tafe hono pupuha moe liukava he 1862 ‘e Tupou 1 pea ‘oku kei tu’uholoaki ni. Koe fakalelei kiai kuo kamata, ‘oku lolotonga hoko pea ‘e hokohoko atu ‘o tatau aipe pe teta loto kiai pe ‘ikai. Kapau 'oku te'eki keke lave'i 'eni pea koe toki me'apangomalie ia.

Speak to me he poini please!

Sikahema

Wednesday, 21 March 2007

'Etita,

Ngalingali kiate au ko Sikahema na'e kalasi 6 tu'o lahi. Kapau 'oku 'ikai ke ne understand e ngaahi poini pea tonu ke pehe mai ia ki mui ni kae tuku e kai mu'a.

Kuo fuoloa e expire e tau'ataina 'oku lau mai ki ai 'a Sikahema. Koe 'uhinga'anga ia 'etau feinga moe 'uhinga'anga e feinga hotau kakai 'i Tonga ke napangapanga malie 'a e mafai 'i hono pule'i 'etau koloa mo 'etau tau'ataina.

Sikahema, if you no understand, please go do something usXful. Don't fool our people because we know better than you do.

'Ofa atu,

Sikamata'u

Paris

Monday, 9 April 2007

'Etita mo e kakai kotoa pe tau kole ketau faka'apa'apa'i pea tau lea fakataha LUTAPA,LUTAPA,LUTAPA pea pu'aki ki he vave taha tetau ala lava ko 'etau faka'apa'apa faka'osi ia kia Sikahema pea fakatatafe atu.

Halapio

Tuesday, 8 May 2007