Ko e Lao ko e me’angaue ‘aonga ki he nofo maau ‘a e sosaieti. ‘Oku te’eki ha sosaieti ‘e mapule’i lelei ta’e ‘i ai ha Lao kene pule’i. Ko e Lao ‘oku ne pukepuke ‘a e tangata mei he’ene hehema ‘o hinga ki he kovi. ‘Oku alea’i ‘e he fonua ‘i Fale Alea ‘a e ngaahi ‘ulungaanga ‘oku kovi ki he lelei fakalukufua ‘a e sosaieti. Ko e Fale fa’u Lao ‘eni ‘o e Fonua. ‘Oku fakahingoa pau mei Fale Alea ‘a e ngaahi ‘ulungaanga kovi kotoa pe, pea sila’i ‘aki e fehi’a ‘a e sosaieti kiha fa’ahinga ‘ulungaanga, ‘aki hono tautea’i. ‘Oku ui ‘a e ngaahi ‘ulungaanga ko ia ko e maumau Lao pe ko e Hia. Pea ko e lahi ange ‘a e fehi’a ‘a e sosaieti ki ha fa’ahinga anga, ko e mamafa ange ia hono tautea. Ko e Lao ko e me’angaue ‘aonga ki he taha kotoa, koia ‘oku fakapa’anga kotoa e fakamole ki he Fale fa’u Lao mei he pa’anga tukuhau ‘a e kakai.

      ‘Oku taumu’a ‘a e Lao, ke ne malu’i tatau ‘a e totonu ‘a e taha kotoa pe. ‘Oku totonu ke ta’e filifilimanako ‘a e Lao. Ka ‘oku lahi ange hono malu’i fefeka ‘e he Lao ia e totonu ‘a e kau taki, ‘i he kakai masiva; fakataha mo e fu’u tokolahi e kau tama ‘a e Tu’i ki he paloti, pea kuo hange ai pe Fale Alea ia ‘o Tonga, ko ha fo’i sitapa ‘a e Tu’i, ke fakalao’i mei ai hono loto.

    ‘I Tonga ni, ‘oku kamata ‘a e filifilimanako ‘a e Lao mei hono fa’u mei Fale Alea. ‘Oku totonu ke ‘i he Fale ni ‘a e kau fakafofonga ‘o e Tu’i ke nau tokanga ke malu’i e lelei ‘a e kau ma’u mafai; pea ‘oku ‘i ai ‘a e kau Fakafofonga ‘o e kakai ke nau malu’i e totonu ‘a e kakai. ‘E hanga leva ‘e he potupotutatau ‘o e ivi tipeiti mo e paloti ‘o e ongo fa’ahi, ‘o ‘omai ‘a e ngaahi Lao lelei. ‘A e ngaahi Lao ‘oku ‘ikai ke filifilimanako.

    

Pulepule pe Tu’i ‘i Fale Alea

    ‘I he lolotonga ni ‘oku toko 16 ‘a e kau Minisita ‘a e Tu’i, lau kiai mo ‘Ene ongo Kovana; toko 9 e kau Fakafofonga Nopele ai pe ‘a e Tu’i; ka e toko 9 pe kau Fakafofonga ‘o e kakai. ‘I hono ‘ai mahino, ‘oku toko 25 e kau Fakafofonga ‘oku taliui ki he Tu’i, ka e toko 9 pe kau Fakafofonga ‘o e kakai. ‘Oku fakanatula leva ke malohi ma’u pe fa’ahi ‘a e Tu’i he paloti. Hange pe Fale Alea ia hano ki’i fale; fa’ifa’iteliha pe ia ai. Ka fa’u ha Lao ke tapui e lea ki he Tu’i, ke tauhi hono molumalu mo‘ene kau tama, kuo pau ke paasi ia, he ‘oku nau fu’u tokolahi ki he paloti. He ‘ikai ha taimi ia ‘e toe tokolahi ange ai e toko 9 he toko 25. Neongo ‘oku malava pe ‘o feheke’aki holo faka’alinga lelei ‘a e kau Minisita mo e kau Nopele he taimi paloti, ka ko e taimi pe ke alea’i ai ha me’a ‘oku loto mo’oni ki ai ‘a e Tu’i, kuo pau ke heke ‘ae kau tama ‘a e Tu’i ia ‘o tu’u fakataha, na’a ‘ita e Tu’i. Ko e toki mavahe ‘aupito pe ha Nopele pe Minisita kihe kakai, koha maamangia hono ‘atamai, pe ko ‘ene lotomamahi. Ko e ‘ilo fakaako moe lotu he Fale Ta’e Alea ‘o Tonga, ‘oku na fakatou eluelu mo’oni hono kaivevela’i ‘e he anga fakafonua mo e fa’unga pule kovi lolotonga. Hange ha anga fakapule’anga Tonga, ‘ae me’a ko e mio’i e mo’oni. Ko e fiha’i mata’itohi tohitapu ‘eni, mo e fiha’i minisita ngalingali lotu, mo e fiha’i mata’itohi ToketŸÅ (PhD) ne eneene ‘aka ki he Pule’anga, pe fakafisi he faingata’a’ia hono konisenisi, mo hono nuiki ‘e he anga fakafonua. Ake hake pe mei he loto kapa ngako, ‘o mio’i mai mo kape ki he mo’oni. Putu ia ki’i lotu mo e ako!

    

Hiki Peseti 100 e Tautea Angatu’u, ke tapu Lea’ia Kovi ‘a e Tu’i

    Na’e toki alea’i ‘i Fale Alea he 2006, ke toe hiki ‘a e tautea ki he fo’i ‘ulungaanga ko e fai ha lea ke fakatupu ha taaufehi’a ki he Tu’i mo ‘ene kau tama. ‘Oku ui fakalao ‘a e fo’i anga koia ko e Angatu’u. Na’e hiki leva hono tautea mei he ta’u 7 ki he ta’u 14. Hiki peseti 100 e tautea, pea na’e tali lelei ‘e he kau tama ‘a e Tu’i ‘i Fale Alea. Ko hono tapui fakapoto ia ke ‘oua ‘e toe fai ha lea ki he kovi ‘a e Tu’i. Ko e me’a pe ‘a e kau fakafofonga ‘o e kakai na’e si’i lava, ko e vilitaki ‘uhinga lelei mo e tipeiti malohi, ka e faka’osi ai pe ki he fo’i. He ko e hŸÅ ha ivi ‘o e toko 9 ki he toko 25 he taimi paloti? Ko e fo’i loto ia ‘o e Tu’i ke tuku pehe’i pe ‘a e fa’unga pule, ke fo’ifo’i ma’u pe kakai he tipeiti, ka e fa’ifa’i teliha pe ia ‘i Tonga ni. Ko e ‘uhinga ia ‘oku tautoloi fakapoto ai ‘e he Tu’i ‘a e liliu, he ‘oku ne ‘osi ‘ilo lelei he’ikai ke toe lava ‘ene fa’ifa’iteliha he pule’anga ni.

    Kakai, ‘oua na’a ma’u hala ha taha ‘e foaki mola mai ‘e he Tu’i ke tau fili kotoa hotau kau taki. ‘E toki foaki mai pe ia kapau te tau muimui ki he fale’i ‘a e Tohi Tapu: tau fakafiu’i e kau taki ke nau pahia mo’oni he’etau tangi ki he’etau totonu faka’Otua. Ka tapuni mai e matapa ‘i mu’a, takai hake ‘o tuki atu he matapa ‘i mui. Tuli mei ai, tuki atu he luva. Tapuni mai, kaila le’olahi atu ke nau ongo’i. Se’e mei Pangai Si’i, fakataha ki ha potu pe ‘e ala ma’u: ve’e hala, fale koloa pe lingi’angaveve. Tapuni e OBN, tohi he pepa. Lao’i e fakataha ke tokosi’i; toutou fakataha tokosi’i pe, kae tu’o lahi. Kuku e ngutu; talanoa tuhutuhu. Fulutamakia: u’u! Homo e nima, kaila! Manatu’i ‘oku nau tonu fakalao kinautolu, ka tau tonu fakamolale kitautolu. Fu’u Lao ta’e faka’Otua! ‘Oua toe tuku hatau ivi. Tau tu’u kotoa ki ‘olunga! He’ikai ha’u a ‘Aositelelia ia pe Nu’usila ‘o ngaue’i hotau tau’ataina, ka tau ta’utu’utu pe. ‘Ikai! Fakafiu kihe lahi taha; ko e lau ia ‘a e Tohi Tapu.

    

Ka lapavale Tu’i ‘o tonu ha’ane fo’i laka, pea tau pasipasi

    Ko hono hiki peseti 100 ‘o e tautea ki he lea ki he Tu’i mo ‘ene kau tama, ko e fisikitu’a ia ‘a e loto ‘a e Tu’i ke ‘oua na’a fai ange ha lea ki he’ene fehalaaki. Ko ‘ene mahino faka’atamai ia ki he kau taki, ‘oku hange ha mosimosi ‘enau kovi. ‘Ikai ko hono fakamu’omu’a mai e ta’u 14, kene kuku hotau ngutu? Ka lapavale Tu’i ‘o tonu ha’ane fo’i laka, pea tau pasipasi; pea ka ngeau ngeau ‘ene faihala, pea tokua ke tapuni pe hotau ngutu. Ka ‘e fa’a fakalongo fefe ha kakai ‘oku maama honau ‘atamai mo tonu honau konisenisi? ‘Ikai ko e ‘aonga ia ‘o e ako mo e lotu, kete ‘ilo hoto kakaa’i mo hoto fakapopula’i pea te lea? Lea, na’a lea e maka! ‘Oku na’ina’i fakatou’osi e lotu mo e ako ke tau tokanga ki he kau taki kovi pehe ni. Lea! Mo’oni e lea ‘oku taka: ifo e mate he pekia: ‘io, sai ange ngaue popula he nofo popula! He ko e ha hona kehekehe? Kakai! Mou ‘aa hake! Sio ke masio, he koe fu’u kau popula kitautolu ‘a e fa’unga pule kovi! Ko e uho ia ‘o e feinga liliu, ke ‘oua te tau nofo popula he sosaieti tau’ataina, ‘o hange ko e lolotonga ni! ‘Ikai ke tau lava pule ki hotau tukuhau’i mo e anga hono fakamole. ‘Ikai ke tau lava pule’i hotau kau taki pe fili kinautolu. Hala! To’o atu pe pa’anga mei hotau kato ke nau pule’i, ta’e te tau loto ki ai. Pule Kovi!

    Ko e hiki tautea ‘o e Lao Angatu’u ‘oku ofi ia hono faka’otua’i e Tu’i (deify). Hanga ‘e he Lao ni ‘o ‘ai ke tau f‰´mata pe mo fakakoŸì. He koe ‘Otua e Tu’i? ‘Oku fu’u hiki ‘e he Lao ia e Tu’i ke hange ‘oku ‘ikai ke toe ‘iai ha’ane fehŸÅlaaki. Ko e fo’i fakakaukau fakakuonga mu’a ‘eni na’e tupu ai ‘a e pehe ‘e mamani: Tokua ko e Tu’i ko e fauniteni ia ‘o e Fakamaautotonu. ‘Oku tau ‘ilo kotoa he ‘ahoni, ko e fu’u fo’i loi king size ia. Li’aki ia ‘e mamani; tauhi mesiume ia ‘e Tonga. Pea ko e ‘ikai ko ia ke fiema’u ‘e mamani-poto honau kau Tu’i ke hoko ko e fauniteni ‘o e kovi; ‘oku fatu leva honau fa’unga fakapolitikale ‘aki e ngaahi tefito’i mo’oni ke ne pukepuke honau Tu’i, ke ‘oua ‘e fa’a hinga. Ko e me’a ia ‘oku feinga ki ai ‘a e kau feinga liliu, ke ta’ofi e Tu’i mei he fa’a hinga ki he kovi. Ka ‘oku kei loto pe ni’ihi tokosi’i, tautefito ki he palemia mo e kau taki, ke tuku pe Tu’i ia ke toutou hinga pe. ‘E longo pe faifekau fakatu’i, ka e pehepehe ai pe a Tupou V ia? Kau taki sio tu’unga, sio koloa, sio kita lahi: ta’e’ofa he kakai!

 

He toki Tu’i lea vale!

    Ko e ‘uhinga ia ‘o e lea fefeka mo hangatonu ‘a e ni’ihi ki he Tu’i, he ‘oku ‘ikai ke nau loto ke kovi e Tu’i. Ko e ni’ihi ‘eni kuo nau tukupa ke feilaulau’i ‘enau mo’ui ma’ae lelei fakatokolahi. Ka kuo faka’ilo ia ko e Angatu’u! Pule’anga, ‘ai mai ai leva e faka’ilo ke ‘uke. He ‘ikai temau longo kimautolu! ‘Oku mo’oni e kakai ia! Kuo pau ke mau lea, he ‘oku ‘iai homau konisenisi, ‘atamai mo homau ngutu.

    ‘E tapuni ia ‘e Tonga? Ke lea kovi mai e Tu’i ki he kakai ‘o tala ‘oku nau fakasesele, pea sai pe ia? Ka e te’eki pe lea mo’oni atu e kakai ki he’ene taunga fuhinga fehalaaki, pea faka’ilo ia ko e Angatu’u? Kau taki malualoi lahi! ‘O angatu’u e feinga atu ‘a e kakai ki he Tu’i ke tuku ‘ene fa’a hinga?

    Na’e toki fai e redundancy lahi ‘a e Pule’anga, ke tukuange e kau ngaue ‘oku pehe ‘oku ‘ikai fu’u ‘aonga honau lakanga ke fua hono fakamole ‘e he kakai. Fefe Tu’i? ‘Oku kei ‘aonga? Kapau ‘oku ta’e filifilimanako e Lao, ‘oku totonu ke vakai’i mo e lakanga ‘o e Tu’i. Ka ‘oku ta’e ‘aonga, pea fakatonutonu e konisitutone, pea tuku mo ia ki tu’a. Ta’e ‘aonga! ‘Ai ha lakanga ‘e taha ‘oku ‘aonga ki he kakai. Ko e fiki ta’e fua ‘oku tu’usi ‘o laku ki he afi. Ko e me’a ia ‘a e pule’anga ‘oku fai  ki he kakai. Ka ko e ha kuo tutu’u ai ‘o laku e ngaahi va’a ‘oku kei fua, ka e kei tuku pe fu’u va’a ta’e fua koee? ‘Ikai ko e tete’e ia ‘a e filifilimanako ‘a e sisitemi mo e kui ‘a e fakahoko lao? Ko e kakai, ko e pele tu’u kano’imata ia ‘o e fakatupu; ko e uho ia mo e ‘elito ‘o e me’a ko e pule’anga. ‘Oku ‘ikai ‘aupito ko e Tu’i. Vili’i e fo’i ‘ilo koia ke ngoto ki he mahino. Faka’apa’apa’i, pea ‘oua toe ngalo.  

    

Tuku ‘e he Palemia e Tu’i, ke hange ha ki’i Tu’i katuni

    ‘Ave e hingoa ‘etau domain .to ‘o pisinisi ‘aki: kovi ia ‘e taha. ‘Ave ta’e fakalao ‘etau ‘uhila: ta’e’ofa ia ‘e taha. Toutou hiki mamafa ‘etau ‘uhila: fo’i kovi ia ‘e taha. ‘Ai ke toe fakatau mamafa mai ‘etau ‘uhila, fo’i pango ia ‘e taha. Fehu’ia e Seastar miliona, Laiseni Fakalakalaka miliona, ‘ave miliona ta’efakalao ki muli mo e lisi atu ‘o Fonualei: mo e ha fua e fiha’i pango. Tuku hifo e fo’i kovi, fai e fo’i pango! Hinga ai pe, mei he taimi ki he taimi, he ta’e’ofa he kakai. ‘Oku fu’u lahi e hinga ‘a e Tu’i, ka ‘oku ‘ikai ke u ‘ilo pe ko e ha koaa ‘oku loto ai pe Palemia ia ke tuku pe Tu’i ke si’i pehepehe ai pe. Ko e fatongia totonu ‘o e Palemia, ke malu’i e Tu’i; tuku ‘e ia ke hange ha ki’i Tu’i katuni ki mamani. Koha me’a faka’ilonga poto ia, hono tuku e Tu’i ke katakata’i ‘e mamani? Lea kiai ke malu’i! Palemia, ‘e sai ange ke ke tafulu’i faka’apa’apa’i e Tu’i, ho’o longo ka e tuku ke faka’ofa pehe.

    Ka neongo kotoa ‘etau mamahi mo ‘etau ma’ema’ekina hono pehe’i hotau Tu’i, ka ko e nunu’a pe ia ‘o e Fale Ta’e Alea ‘o Tonga; ko e feta’emahino’aki, vela ‘a Nuku’alofa, ngalivale, faka’ita, pakupaku. Te tau toki matanga pe mei he tu’ungaveve, ka tuku ange kakai ke nau fili honau kau taki; pea ‘ai ke palanisi e paloti; pea tau toki Fale Alea leva. ‘E hilio e Tu’i he langi lau, pea tau polepole kotoa ‘i Tonga. Toki mo’oni ai e fatu paloveape ‘a e matu’a: Te’e kŸ´, pea toki fakata’ane! ‘Uluaki ngao’i ‘o nofo hala; ongona atu hono fakamaa; hilehila holo ki mamani ‘oku nau kata maki’i; pea te toki ki’i moulu hifo ‘o ta’utu fakalelei; ‘o toki fai e me’a na’e totonu ke sinaki fai.

 

Semisi Tapueluelu.

‘Etita kataki mu’a kae hao atu ‘eku ki’i poupou ki he ngaahi fu’ufu’unga mo’oni kuo tukumai ‘ehe tangata ko Semisi Tapueluelu ‘i he’ene tohi.

Ko e ta’u ‘aki ‘eni ‘e 25 ‘eku nofo Hawai’i mo ‘eku loto mamahi ma’u pe he kau Temo pe ko e ha koaa kuo nau velia pehe ai ki he pule’angaa.  Na’a ku fehi’a kiate kinautolu mo honau ngaahi famili. Ka e talu ‘eku muimui’i mai ‘a e ngaahi fakamatala ‘a e website ko ‘eni, ‘ou ‘ilo ai ‘a e tafa’aki ia ‘e taha na’a te’eki ai keu fanongo au ai.  Semisi, ko ho’o ngaahi fakamatala ‘oku ou toki nofo hifo ‘o fakakaukau lelei pea u pehe loto pe – he fu’u fakapo’uli fuoloa mo’oni neu nofo ai he ngaahi ta’u lahi.  ‘Oku ke mo’oni ‘aupito ‘aupito koe he me’a ‘oku ke lave mai ki ai.  Ta ko e ‘uhinga ia ‘oku kikivi mai ai ‘a ‘Akilisi Pohiva mo e kau fakafofonga ke tau ma’u ‘a e mafai koiaa kau nofo atu au mo e ta’e’ilo, fakapo’uli kuo lahi.  Malo mu’a e fakamaama moe tohi malie kuo ke tuku mai he ‘initaneti.  ‘Oku ‘oatu ai pe ‘eku kole fakamolemole he ngaahi lea na’a ku fa’a fai kiate kimoutolu ‘a e kau Temo kimu’a, ko e ‘aho ni kuo u kau fakataha au mo kimoutolu he feinga ke si’i ma’u ‘e hotau kakai ‘a e tau’ataina mo e mafai ke tau fakalele hotau pule’anga.  ‘Ofa atu kiate kimoutolu hono kotoa.

 

Masiva’ilo

Hawaii.