LETR B26

LATEST

EPISODE

OF TNEWS

LIST OF EPISODES

Thursday, 29 March 2007

TO THIS LETTER

RESPONSES

Ko e ha e Tu’aposi?

Ko e TU’APOSI, ko e fo’i lea ne kole makehe pea kuo tali ‘e he Minisita Polisi ke ngaue ‘aki ki he peleti laiseni me’alele. ‘Oku ‘ikai ke taha pe me’alele ni, pea ‘oku nau peleti tu’aposi kotoa pe, ‘o fakafikefika. ‘Oku ou tuku ki he Minisita Polisi mo ‘ene Potungaue, mo e taha ‘oku ‘a’ana, kenau toki fakamatala ki he me’a ni. Ka ‘oku ‘i ai e hoha’a pe ko e ha koa e Tu’aposi‘o e kakai-tu’a ‘oku talaki takai holo he feitu’u fakapule’anga?

Neongo ‘oku ngofua he Lao ke fetongi ‘aki ha hingoa e mata’ifika peleti laiseni me’alele, ka na’e ‘ikai ‘uhinga e Lao ia, ke ngaue’aki ha lea ‘e fakatupu ta’e melino. ‘E tali nai ‘e he Minisita Polisi ha taha kene peleti laiseni makehe ‘aki ha fo’i lea, ko e kape ki he kau taki? ‘E tali ke ‘ai ha peleti ko e Takiposi, Hou‘eikiposi pe Tu’iposi? Pau pe he’ikai tali ia! Ka ko e ha ‘oku mou ‘ai pehe’i ai e kakai?

Ko e ‘uhinga’i lea ‘eni ‘a C. M. Churchward ki he Tu’a & Posi: i) Ko ha taha ‘oku ‘ikai ke ‘i ai hano konga ‘eiki. ii) Ko ha ‘eiki si’i ‘i hano fakahoa ki ha ‘eiki lahi ange. Ko e ‘eiki lahi koha ‘eiki kuo hou pe fihi-tu’u ai e ‘eiki hange ha maile, ‘o fa’a ui fakatenetene ha ‘eiki kuo tautaufa ai e ‘eiki ko Mailefihi. iii) Ko e posi, ko hano tukum��lie ia ‘oha ‘ea, mei pulotu ki mamani, ke ‘oua ‘e longoa’a ‘o ‘iloa. Pea ka tanaki kinaua ‘o tu’a-posi, pea ‘oku ‘ikai ngata pe he hala ‘a e taha ko ia he konga ‘eiki, ka ko e ta’e‘iloa. Koe heva atu ia ‘a e tu’a ki he tu’a-kaisi, ‘o pakumiha mo ha me’i ngeia faka’Otua.

Ko e hou’eiki pe na’e fai tu’utu’uni he nofo ‘a e sosaieti Tonga. Na’a nau nofo he siakale ‘o e fai tu’utu’uni ‘o fonosi ai ‘a e me’a ke fai ‘e he kakai. Pea ko hotau anga fakafonua fakakuonga mu’a ia, ‘ae tapuha ‘a e kakai ki he siakale faitu’utu’uni ‘o hou’eiki, he ko e kau popula kinautolu ‘a e hou’eiki, ‘o nau ‘iloa ai pe ko e kau tu’a tali angi mei tu’a tatau. Nofo ‘apa ai pe ki he sia, ne tanu makehe ma’a hou’eiki.

Ko e mo’oni koa ko e hako’i ‘otua hotau Ha’a Tu’i?

Ne mahu’inga makehe ai e ‘eiki, he nofo ‘a e sosaieti Tonga. Kuo kakano ia he mo’ui, pea ‘oku ne akafia ha tapa pe ‘o e nofo, ‘o kamata pe mei he nofo famili, ‘o totolo hake ki he nofo fakakolo, kapa atu mo e siasi, ‘o toki tautaufa hono anga he Pule’anga. Na’e fahu pe ‘a e kau fai tu’utu’uni, he’etau nofo. Ka tau ka toutai fonu, ko ‘etau ‘uluaki fonu kotoa pe ‘e ma’u, ‘e tauhi ia kia hou’eiki. ‘E toki pehe mai leva e fu’u ‘eiki: takitaha uku ‘ene fonu. ‘Oku fa’o ni e fo’i fakapopula motu’a ko ia he’etau paloveape fakaTonga. Ngata pe ‘ilo paloveape ‘a e fanau ako ia ‘o e kuonga ni, he takitaha ngaue malohi ma’ana. ‘Ikai ke nau ‘ilo, ko e lea ‘eni ki he nofo popula ‘etau fanga kui kia hou’eiki. Ka ‘i ai ha kau hopa ‘a e tu’a, pe ha fua pe ‘o tokanga ‘e sai’ia ai a hou’eiki, pea ‘e afe atu ‘o tu’usi ha ki’i va’akau mata ‘o hunuki he fu’u ‘akau ko ia. Na’e mahino kihe tu’a kotoa, ko e me’a ia kuo fakatapui ‘e hou’eiki. Ko ‘ene motu’a pe, pea tu’usi atu leva ‘e he tu’a ‘o fata lalo atu ki he fu’u ‘eiki koia. Na’e ‘iloa ‘eni ko e Lao ‘o e Hunuki. Pea na’e fai pehe pe ‘a e lao hunuki ki ha fa’ahinga koloa pe ‘a e tu’a ‘e manako ai a hou’eiki. ‘I he lau ta’u e Lao Hunuki he sosaieti, ne hoko ia ko e anga fakafonua; ‘o a’u mai ai pe Lao Hunuki ki he mali mo e fanau ‘a e tu’a.

Na’e ‘uhinga leva e hou’eiki ki he kakai tu’a ko e ngeia’ia, mo’ui fiemalie, fahu he fonua, kai makona tenga’ikoa, mo fili fa’iteliha he kakai fefine ‘o e fonua moe hafua e fa’iteliha ‘oku tau kei angamaheni sio ai pe he ‘aho ni. ‘Oku ‘i ai ‘etau lea ko e: Hongea mo Hou’eiki. Tetau kei kai makona pe neongo ‘etau hala he me’akai, kapau ‘oku tau fononga holo mo ha fu’u hou’eiki. He ‘e ‘omai ‘e he kakai ia e me’a lelei ki he hou’eiki, ka nau hala nautolu. Na’e feinga leva e tu’a ke pani ‘eiki. Pea koe tapuaki ka ‘ahia ‘e hou’eiki e fanau ‘a e tu’a. Tau vakai atu pe ki he ola e fanau-vale ‘a fafine-tu’a kia hou’eiki; kuo ‘eiki mo kaihau e fanau koia he ‘ahoni. Ka maa’imoa e Tu’i Tonga ‘iha fafine tu’a, pea ‘oku pehe leva e kainga ko ia: kuo tau lavenga i Tonga; pea ‘oku manatua e feitu’u na’e fai ai e ouau ko ia, ko Lavengatonga. Ko e fakana’una’u ia ‘a e tu’a ki he ‘uuni lelei ‘e vaka mai he hou’eiki.

Ko e ngaahi fatu anga ‘eni mei he ‘otua mu’a ko Tangaloa, ‘a ia na’e hako mei ai a ‘Aho’eitu mo hotau Ha’a Tu’i ‘o nau hako’i ‘otua ai, ka e hako’i monumanu pe kakai tu’a. Hake mai e lotu kalisitiane ia mo e fakahinohino kehe. Talamai ‘e ia na’e fakatupu ‘e he ‘Otua ‘a e tangata ‘i hono ‘imisi; ko e fanau ‘a e ‘Otua. Pea taha pe ‘Otua ne hifo ki maama ko Sisu. Ko e pilinisi ia ‘o loto langi: tau ‘eiki kotoa ai he’ene lau kainga mai kiate ki tautolu. Hake mai mo e Ako ‘o fepoupouaki mo e Lotu, ‘o ako mai ‘oku ngeia tatau ‘a e tangata mo e fefine kotoa pe. Makatu’unga ai e fatu tu’utu’uni ‘a e ngaahi pule’anga Hau ‘o mamani, ‘a e UN, ke faka’apa’apa’i mo ngeia tatau ‘a Ha’a Tangata. Na’e paasi ai ha kupu’i tu’utu’uni ‘e 30, ‘o ui ko e talaki fakahaha fakamamani lahi ‘o e totonu ‘a e tanagata. Poupou ki ai ‘a Tonga, ‘o memipa UN he 1999.

‘E toki ‘eiki e Hou’eiki, he tu’a ‘a e Kakai

Kuo ngata e tu’aposi ‘a e kakai Tonga. He koe pona ‘eni na’e feinga ‘a Taufa’ahau Tupou 1 ke vete ange: ‘aia ‘oku taku ‘e he ni’ihi koe foaki tau’ataina. Na’e fakangata fakakonisitutone ai ‘a e anga fakafonua koe popula pe tu’a he 1875, ‘i hono paasi ke hu e Kau Fakafofonga (kakai-tu’a) ki Fale Alea ‘o kau hono alea’i e fonua. Ko e siakale fai tu’utu’uni fakaonopooni ‘eni ‘o e fonua. Ka ‘oku kei fisi pe ki tu’a mei he Tu’i mo e Hou’eiki hono fakahilihili’i e kakai ko e tu’a: ke kei tapuni pe honau ngutu ‘o hange ko e kuonga mu’a. ‘Oku tapu ia he Konisitutone! Tapu ta’engata!

Ka ko e ha koa e ngaahi me’alele peleti fika laiseni Tu’aposi kuo tali ‘e he Minisita Polisi ke ngaue’aki he fu’u kuonga maama ko’eni? Kuo taimi lahi ‘ene maa’imoa holo ‘a e peleti fika laiseni Tu’aposi he hala pule’anga, mo e fifili ‘a e kakai ki hono ‘uhinga. Na’e toki ma’u e fakamatala ‘oku lahi hu’u e ngaahi me’alele ni ki he ‘api nofo’anga he matatahi Kolovai. ‘E toki talamai ‘e he taha ‘oku ‘a’ana e me’alele laiseni tu’aposi pe ko hai ia, pea ko e ha ‘ene ‘uhinga ki ai. Ka ‘oku ala faka’uhinga’i ‘e he kakai ‘o peheni: i) Ko e taha tu’a ‘eni ‘oku ‘a’ana, pea ‘oku poupou fefeka ki he liliu. Kuo pango’ia ia he kei ‘asi ‘a e anga’i hunuki mei he hou’eiki, pea kuo ne fie fakae’a ki mamani, koia ko e tu’a (kakai) ‘o ‘ikai ko e hou’eiki. ‘Ikai ngata pe he’ene tu’a, ka ko e tu’a kaisi, ‘o tu’aposi. ii) ‘E lava ko e taha ‘eni ‘o e hou’eiki lalahi ‘o e fonua, pea kuo fie’eiki ia he talatalatonu mo e lea mo’oni ‘a e kakai ki he ‘ulungaanga hunuki e hou’eiki, pea kuo tuputamaki ia he kakai ‘o kape’i honau ta’engeia tu’aposi, ke mahino ange ai hono ‘eiki lahi. Ko e fa’ahinga me’a ‘eni na’e ta’e tui ki ai ‘a Nelson Mandela hono tamalaki ‘e he kau hinehina e totonu ‘a e kakai ‘uli’uli ‘o Saute ‘Afilika. Na’a ne pehe: ‘E toki lava pe hono fakahikihiki’i ‘o e kakai hinehina, ‘i hano malaki e ngeia ‘o e kakai ‘uli’uli. Na’e ui ‘eni ‘e Rev. Siupeli Taliai he’ene lea he Konivesio, ko e ‘eiki tete’e. Ko ‘ene hulutu’a ia ‘a e ‘eiki ‘o ta’e makofukofu’i, ka e utua tu’u pe hono ‘eiki he sosaieti. ‘Aia ‘e toki tete’e pe ‘eiki ‘o hou’eiki, ‘i hano malaki e tu’a ki he kelekele ke tu’aposiposi.

Kapau ko e ‘uhinga ‘o e peleti laiseni ko’eni ko e fakasi’isi’i e ngeia ‘o e ‘imisi ‘o e ‘Otua, pea ‘oku ‘ikai ke ngata pe he mamafa ‘a e lea ni, ‘o hoko ai koe kapekape he fietu’u fakapule’anga, ka ‘e toe fakatupu ‘ita foki ia ki ha kakai tenau ‘ilo hono ‘uhinga. ‘Oku ne fai ‘e ia ‘a e fakatupu fetu’usi’aki ‘i he va ‘o e Kakai, hou’eiki mo e tu’i. ‘Oku ne faka’ai’ai mo fakatonuhia’i e kakai tu’a ‘oku lomekina honau ngeia, kenau tolo pe maumau’i ha fa’ahinga me’alele, ‘oku lele pe ia mo kape, ‘i mu’a mo mui, ki he kakai kotoa pe ‘oku sio ki ai he halapule’anga. ‘E fana mai leva e tama he me’alele, pea nau iku taufana ai mo e kakai. Ko e ha leva ‘etau me’a ‘oku ma’u? Pea ‘osi ange, ko e faka’ai’ai pe ‘e he Minisita Polisi.

Fakamalo lahi ki he akonaki he mo’unga: monu’ia ka ko kinautolu ‘oku fakatupu melino: he ‘e ui kinautolu ko e fanau ‘a e ‘Otua. ‘Oku ‘ikai ko e monu’ia ‘akinautolu ‘oku manako he melino, ka ko kinautolu ‘oku nau ngaue’i totoivi mo lototo’a ‘a e melino. Ko ‘ete kape ki he kakai, tu’aposi: ko ha fakatupu melino nai ia? Tautefito kapau ko e taha ‘oku ‘a’ana, ko e ‘eiki lahi, pea toe malanga.

‘E fakamaau fakamui ‘aki e kau li’ekina tu’aposi

‘Oku kau e lea ko e tu’a, kainanga, tamaio’eiki mo e ha fua, he ngaahi lea fakasi’isi’i ngeia ‘oe fa’u haohaoa ‘a e ‘Otua. Ko e tangata kotoa pe ko e ‘imisi’i ‘Otua. Na’e fakatatau ‘e he ‘Otua ia ki he kau faingata’a’ia: ‘a fiekaia, fieinua, telefua, ‘aunofo, falemahaki mo ‘api popula. Ko e fai ki he si’i hifo ni, ko e fai ia kiate au. Ko e kau li’ekina ‘eni ‘e fai ‘aki hotau fakatonuhia’i mo hotau fakahalaia’i he fakamaau fakamui, kuo tamalaki ‘e he kau ma’u mafai ‘o Tonga ‘o ui ko e Tu’aposi. Ko ho’o kape ia ki he to’ukupu ‘o e ‘Otua? Kuo ma’olunga ange ho fu’u ‘eiki ‘ou he ‘Otua? Na’e ta’e’iloa kia Taivasi ‘e fakamaau’i ia ki he mo’ui ta’engata, ‘aki a Lasalosi li’ekina, ‘a ‘eni kuo ui ko e Tu’aposi.

‘Oku ‘ikai ke toe tali ‘e mamani e lea fakasi’isi’i ngeia ko e tu’a (Commoner), nika‘uli (Niger), pe popula (Slave). Ko e anga papeliane ia! Ka ‘oku tauhi fakamesiume ‘e Tonga ni e ngaahi lea fakasi’isi’i ngeia ki he ‘imisi ‘o e ‘Otua. Tokua ko e me’a faka’ilonga akonekina mo poto’i lea, ke te faka’osi ‘aki: Tu’a ‘ofa atu! Taumaia ke tau ‘ilo ‘a e papeliane ‘etau fakasi’isi’i ngeia e ‘imisi’i ‘Otua ‘oku ‘iate kitautolu. Kuo fakahilihili’i e maa’imoa fa’u tangata ‘a e ‘Otua ‘i Tonga koe tu’aposi, pea ‘oku tau ‘amanaki atu ki he kau faifekau ‘a e ‘Otua, ‘e vave ni ‘enau lea ‘o fakatonutonu e fakasi’isi’i ngeia ko ia.

Semisi Tapueluelu

LETTER TO THE EDITOR

'Etita

'Oku ou fakamalo ki he piapa piko Pule Pilisone malolo ki he'ene vahevahe mai he kaveinga 'i 'olunga. Koe pango 'Etita he 'oku fetakai mai ia he fo'i lea 'oku toloi ai e i pe koe Tu’aposî pe Tu’aposiposî 'o kehe 'aupito ia mei he fo'i lea he peleti laiseni .... Tu'aposi.

Me'apango 'oku 'ikai tapua mai 'i he'ene malanga ne fai ha 'eke ki he kau ma'u me'alele ko 'eni pe koe ha 'enau 'uhinga ki he'enau laiseni'aki e Tu'aposi. 'Oku 'iai pe 'ae 'uhinga 'a e tokotaha kotoa ki he'ene fakahingoa 'o tatau pe ki he fanau, fale, pisinisi pea a'u ki he me'alele. Fa'a ngaue'aki 'ehe ni'ihi e konga kimu'a e hingoa 'o e fanau. 'O hange ko 'eni, kapau ko Tu'amelie, Polini mo Sione pea 'e 'ai leva e Tu'aposi pe Sipotu'a pe Tu'asipo pe Positu'a, etc. Malava pe ia ki ha ongomatu'a ko Tu'akifalelei mo Fehopohoposi

pea fakamali'i e konga kimu'a moe konga kimui 'o laiseni'aki 'ena me'alele. 'Oku lahi faufaua e ngaahi 'uhinga ma'ongo'onga ia 'ae kakai ki he'enau fakahingoa!

Mahalo koe me'a mahu'inga ke tau faka'apa'apa'i mu'a 'ae ngaue 'ae kau Polisi he 'oku pau pe 'oku nau faka'eke e 'uhinga pea toki 'ave e laisieni. Totonu foki ke tau mahu'inga'ia 'i he tau'ataina 'oku lolotonga 'oange 'ehe lao ki he Tonga kene laiseni 'ene me'alele 'o fktatau ki hono loto. He 'oku totonu 'aupito pe ia ke loto mamahi e kakai ko 'eni 'o kapau ne 'ikai tali 'enau laiseni 'o makatu'unga 'i he faka'uhinga fakahu'atolitoli tutuku tokua 'e ava e matapa ki he takiposi, hou'eikiposi moe tu'iposi pea tene uesia e melino.

Ka koe tepu 'Etita ke tau tui mu'a ha matasio'ata 'oku lava 'o toe fao atu ai 'etau sio moe 'uhinga kae 'ikai koe posi (fakatapu) pe 'i hotau motu'ava'e.

'Ofa atu

Sikahema

SEMISI TAPUELUELU tuku a mua ho'o folo e kameli ka e heu e lango ko eku uhinga na'e toki malona atu pe eni 'a e hulu he tv tonga 'a e mea na'e hoko ki he honeymoon na'e ikai teke lau ki ai ka ke toki mole ho'o taimi he faitohi he loto 'a e tangata tonga ke ai ene peleti laiseni aki 'a e hingoa ko ena ko hono mooni tangata kapau teke tuku ho'o ifi maliana teke 'iloi ho'o mea 'oku fai. kapau teke ita ha taha teke taaki hono palaku ka e ngalo eiate koe ko e fau ia 'a e otua hange ko ho'o lau pe ko hono ai e taha tuku e kaka mo e pauu he teke ngali kovi koe ai he oku mole hoo taimi he faitohi alu koe ki uta o hua ha fuu saafa ke to ai ha fuu fau ke fakaosi aki hoo kokaanga.

Mateaki

Monday, 2 April 2007

'Etita,

Malie'ia au he ngaahi fakakaukau lelei 'a Sikahema, ki'i fehu'i pe kia ai...

'oku ke 'ilo nai 'oku laka hake he taha 'a e me'alele 'oku ne ngaue'aki 'a e laiseni koeni?

'e fakapotopoto nai ka 'iai ha taha ia tene fie laiseni fakakonga hano 'ofa'anga ko Mata mo Fusi, ke lele holo 'i he halapule'anga?

faka'osi, Sikahema? 'Ai mai ho hingoa totonu ki loto ke hange ko e founga 'a Semisi Tapueluelu 'o 'ikai toe heliaki.

Malo Semisi e talanoa mahino.

Thnx.

Lisiate

Wednesday, 4 April 2007

'Etita,

‘Oku ou fakamalo ki he tohi ‘a Lisiate. Kau tali atu pe mu’a ‘ene ngaahi fehu’i:

'Oku ke 'ilo nai 'oku laka hake he taha 'a e me'alele 'oku ne ngaue'aki 'a e laiseni koeni?

‘Io, ‘oku ou lave’i lelei. Pe ‘oku taha pe hivangeau pe tolu mano, etc ‘oku ‘ikai ke ne fakahala’i ai ‘eia ‘eku ‘uhinga …….. ‘Oku matu’aki kehe ‘aupito pe ‘a e Tu’aposi (‘ikai toloi ‘ae i) moe Tu’aposî (toloi ai ‘ae i).

'E fakapotopoto nai ka 'iai ha taha ia tene fie laiseni fakakonga hano 'ofa'anga ko Mata mo Fusi, ke lele holo 'i he halapule'anga?

‘Io, ‘e matu’aki fakapotopoto ‘aupito kene ngaue’aki e ngaahi combinations ko ‘eni ke laiseni’aki ‘ene me’alele: MAFU, MASI, TAFU, TASI, FUMA, FUTA, SIMA, SITA, MAUSI moe TAUSI.

Kataki pe Lisiate ko ‘eku poini koe lahi faufaua e ngaahi ‘uhinga ma’ongo’onga ki he fili hingoa ‘a e kakai kae 'ikai koe luotaha pe 'i hono fakamali'i e ngaahi hingoa 'oe ngaahi 'ofa'anga.

'Ai mai ho hingoa totonu ki loto …………….

'Oku mahu'ingaange e fekau ia he hingoa 'o e talafekau.

‘Ofa atu

Sikahema

Thursday, 5 April 2007

Etita,

Fakamalo atu Sikahema. Kataki he’eku fakakata atu he funga ho’o efuefu mai. Ko e tangata Hihifo au. Na’a ku toki foki mai mei Tonga na. Malie’ia au he ‘ikai ke talatonu mai ‘e Semisi ‘a e ‘Api ko Liukava, kane heliaki kihe ‘api he matatahi ‘i Kolovai. Na’a ku feinga ‘o mamata tonu he tau ha ongo me’alele he ‘api ko Liukava ‘oku peleti laiseni TU’APOSĪ. ‘Ikai hangë ia ko ho’o lau ke tuaposi. Na’a ku toki tui mo’oni kihe tohi ‘a Semisi ki hono fakau’a e A pea toloi mo e I. Na’e ‘ikai ke fakafikefika e ongo me’alele na’a ku sio tonu ai, ke TU’APOSĪ 1 pe TU’APOSĪ 2. Na TU’APOSĪ loua pe.

‘Ikai ‘ilo ko hai tonu ‘oku laiseni ai e peleti ko’eni. Mahino ai e ‘ilo fakalao ‘a Semisi, he’ene tuku ki he Minisita Polisi pe taha ‘oku ‘a’ana ke ne fakaha mai hono hingoa mo ‘ene ‘uhinga. Ka ko e me’a na’a ku mahino’i pau mei he fakamatala ‘a e kakai Hihifo, ko e me’alele laiseni TU’APOSĪ ‘oku taulanga parking pe ia ‘i Liukava.

‘Oku ke mo’oni he tau’ataina ‘oku ma’u ‘e he kakai. ‘Oku fakangofua ‘e he Lao ha taha ke tohi kole ke totongi mo laiseni makehe ha’ane peleti laiseni ki hono loto. Na’e lahi e ngaahi peleti pehë na’a ku sio ai ‘i Tonga na. Ka ‘oku tau tui ko e laumalie ‘oe Lao koe melino. Na’e ‘ikai ‘uhinga ia ke pā’usx’usx’x pehe’i. Tautefito kapau ‘oku laiseni e TU’APOSĪ he Tama Pilinisi Kalauni ko Pilinisi Lavaka, Ta’ahine Pilinisesi ko Nanasipau’u pe taha ‘o ‘ena kau ngaue. Ko e fo’i mo’oni ko ia ‘iate ia pe, ‘oku ne ‘omai ‘ae ‘ata kovi mei he Hou’eiki mo e kau Taki. Ko Pilinisi Lavaka, ko e Tu’i ia ‘apongipongi, ka ta’X hako a Tupou V. Pea kapau ko hono ‘ata’i pule ‘eni he kaha’u kuo fisi ki tu’a he ki’i peleti laiseni TU’APOSĪ, pea kuo mahino e kaha’u ia mo e founga tauhi kakai ‘a e Tama ni. ‘E nifi ē, ka e nafa ē.

‘Oku ‘ikai ke u tukunoa’i e Minisita Polisi mo e Lao. Kapau na’a ne me’a’i, na’e totonu ke poupou lelei ki he taha koia telia hono lakanga tauhi kakai. Ko e hingoa ‘e taha ‘o e ‘Ofisa Polisi ko e ‘Ofisa Melino. ‘Oku mahino ngofua ki he taha ‘atamai lelei, ‘oku ‘ikai ko ha hingoa lelei mo fakatupu melino e TU’APOSĪ. Tautefito kiha taimi ‘oku fefusiaki vevela ai e politikale. Pe ‘oku laiseni he Pilinisi, Pilinisesi pe hai? Ka ko ‘ene parking ma’u ki he ‘api ‘o ha Pilinisi Kalauni mo Hou’eiki Taki ‘o e Fonua, ‘oku ne fakamo’ulaloa’i fakatou’osi aipe ‘a e kakai me’avale mo e hou‘eiki taki ‘oku ‘a’ana e peleti TU’APOSĪ.

Na’a ke pehe ‘oku mahu’inga ange e fekau ia he hingoa ‘o e tala fekau. Namu mamahi’i hou‘eiki ho’o lea. Ko hai na’a ne fekau’i mai koe? Teu lave atu ki he fekau fungani. Ko e fekau ‘a e ‘Eiki ‘oe ngaahi ‘Eiki, ke ‘ofa’i e kaunga’api li’ekina mo lomekina. ‘Oku ‘ikai te tau fiema’u ha kau taki Samaletane ‘ata’ata pe, ka ko e kau Samaletane Lelei. Ha kau taki ‘ofa he kakai masiva mo faingata’a’ia. Ko ‘eku poini ia.

Ko ‘eku tohi faka’osi atu ‘eni peau ngata ai. ‘Oatu hoku ‘ofa mei he Tu’iono ‘o e Funga Hihifo. Si’i tukunga manatu ko e fai’anga ‘o e amotoka vevele – hahanu moe faka’anaua kihe pekia. Feinga kei kapa kia Mapa-‘o-Loto-Ha’angana, he kuo taimi ke sivi ho toto na kuo totolo. Koe sisi tauleva moe mā’anga he ngaahi to’utangata ki he ta’engata!

Lisiate-‘Otutoa-‘o-Matatoa.

Monday, 9 April 2007

Wednesday, 11 April 2007

Etita,

Fakamalo atu Sikahema. Kataki he’eku fakakata atu he funga ho’o efuefu mai. Ko e tangata Hihifo au. Na’a ku toki foki mai mei Tonga na. Malie’ia au he ‘ikai ke talatonu mai ‘e Semisi ‘a e ‘Api ko Liukava, kane heliaki kihe ‘api he matatahi ‘i Kolovai. Na’a ku feinga ‘o mamata tonu he tau ha ongo me’alele he ‘api ko Liukava ‘oku peleti laiseni TU’APOSI. ‘Ikai henge ia ko ho’o lau ke tuaposi. Na’a ku toki tui mo’oni kihe tohi ‘a Semisi ki hono fakau’a e A pea toloi mo e I. Na’e ‘ikai ke fakafikefika e ongo me’alele na’a ku sio tonu ai, ke TU’APOSI 1 pe TU’APOSI 2. Na TU’APOSI loua pe.

‘Oku ke mo’oni he tau’ataina ‘oku ma’u ‘e he kakai. ‘Oku fakangofua ‘e he Lao ha taha ke tohi kole ke totongi mo laiseni makehe ha’ane peleti laiseni ki hono loto. Na’e lahi e ngaahi peleti pehe na’a ku sio ai ‘i Tonga na. Ka ‘oku tau tui ko e laumalie ‘oe Lao koe melino. Na’e ‘ikai ‘uhinga ia ke pa’usi’usi’i pehe’i. Tautefito kapau ‘oku laiseni e TU’APOSI he Tama Pilinisi Kalauni ko Pilinisi Lavaka, Ta’ahine Pilinisesi ko Nanasipau’u pe taha ‘o ‘ena kau ngaue. Ko e fo’i mo’oni ko ia ‘iate ia pe, ‘oku ne ‘omai ‘ae ‘ata kovi mei he Hou’eiki mo e kau Taki. Ko Pilinisi Lavaka, ko e Tu’i ia ‘apongipongi, ka ta’e hako a Tupou V. Pea kapau ko hono ‘ata’i pule ‘eni he kaha’u kuo fisi ki tu’a he ki’i peleti laiseni TU’APOSI, pea kuo mahino e kaha’u ia mo e founga tauhi kakai ‘a e Tama ni. ‘E nifi e, ka e nafa e.

‘Oku ‘ikai ke u tukunoa’i e Minisita Polisi mo e Lao. Kapau na’a ne me’a’i, na’e totonu ke poupou lelei ki he taha koia telia hono lakanga tauhi kakai. Ko e hingoa ‘e taha ‘o e ‘Ofisa Polisi ko e ‘Ofisa Melino. ‘Oku mahino ngofua ki he taha ‘atamai lelei, ‘oku ‘ikai ko ha hingoa lelei mo fakatupu melino e TU’APOSI. Tautefito kiha taimi ‘oku fefusiaki vevela ai e politikale. Pe ‘oku laiseni he Pilinisi, Pilinisesi pe hai? Ka ko‘ene parking ma’u ki he ‘api ‘o ha Pilinisi Kalauni mo Hou’eiki Taki ‘o e Fonua, ‘oku ne fakamo’ulaloa’i fakatou’osi aipe ‘a e kakai me’avale mo e hou‘eiki taki ‘oku ‘a’ana e peleti TU’APOSI.

Ko ‘eku tohi faka’osi atu ‘eni peau ngata ai. ‘Oatu hoku ‘ofa mei he Tu’iono ‘o e Funga Hihifo. Si’i tukunga manatu ko e fai’anga ‘o e amotoka vevele – hahanu moe faka’anaua kihe pekia. Feinga kei kapa kia Mapa-‘o-Loto-Ha’angana, he kuo taimi ke sivi ho toto na kuo totolo. Koe sisi tauleva moe ma’anga he ngaahi to’utangata ki he ta’engata!

Lisiate-‘Otutoa-‘o-Matatoa.