NEWS TNEWS VIDEO
 
ABOUT CONTACT SUPPORT LETTERS
 
 
TNEWS VIDEO LETTERS TO THE EDITOR TNEWS HEADLINES
Monday, 2 April 2007
TO THIS LETTER
RESPONSES
RESPOND
 
Ngaohi Tangata ‘a e Sisitamu
 
    Kuo laka hake he ta’u ‘e 50 ‘a e feinga kehekehe ‘a e kakai ke fakalelei’i e fa’unga pule fakapolitikale, tautefito ki he ta’u ‘e 20 tupu si’i kuo toki ‘osi. ‘I he kamata’anga, na’e tatau e fakakaukau ki he Liliu mo e talisone; he na’e hange ha fo’i polo fifisi ki he Hou’eiki mo e kau Taki Pule’anga.
    Ka na’e mahino mei he tali ‘a Tupou IV, ‘i hano ‘initaviu ia ‘e he Kalonikali he 1969, poupou ki ai mo ha ngaahi faka’eke’eke taimi kehekehe ‘i muli, ‘ae fiema’u ke fai liliu mo ha fanongo ki he loto ‘o e kakai.
    Ko hono fokotu’u ‘o e Komiti Fakafale Alea ki he fakalelei fakapolitikale na’e Sea ai e Tu’ipelehake, ko hano toe fakapapau’i mai ia ‘e fai e Liliu. Ko hono fili atu ‘o e kau Minisita mei he fili ‘a e kakai, ‘a Feleti, Haukinima, Fineasi; ko e tekeutua ia ‘o e ‘ikai ke kei malava ‘e he kau Taki ‘o ta’ofi tu’u e feinga ‘a e kakai ki he Liliu. Pea ko hono toe ‘oatu mo Lopeti Senituli mo Kalafi Moala ki he kupu fai tu’utu’uni ‘o e Pule’anga, ko e konga ia hono fakatuai’i fakapoto e Liliu kuo fuoloa taimi e totonu ke fei mo fakahoko. Ko e faingata’a heni, he ‘oku ‘ikai ke vete’i fakapalofesinale ‘a e palopalema, ka ‘oku feinga e Pule’anga ia ke vete’i fakapone. Ko e fa’ahinga founga vete he ‘ikai tolonga.
    ‘I he hoko hake ‘a Tupou V, na’a ne talaki ki he kainga Ha’apai, ‘e fai e fakalelei fakapolitikale. Pea ‘i he tapuni e Fale Alea 23/11/06, na’e toe fakapapau’i ‘e Tupou V ‘e fai e Liliu. Na’a ne pehe: …“‘Oku ou fokotu’u atu ki he kau Fakafofonga Fale Alea kotoa pe ke hoko atu e talanoa pea fakahu mai e felotoi kuo nau a’usia, ‘o kau ai ‘a e taimi ki hono fakahoko, ‘i he to’u Fale Alea ka hoko.”… Ko e palopalema heni, he ko e lea ‘a e mafai taupotu taha ‘o e Pule’anga, ka na’e ‘ikai ke ne fakapapau’i mai ha founga pau ‘o e Liliu mo e taimi ke fakahoko ai; ka na’e tuku ‘e he Tu’i ke toki talanoa’i ‘i Fale Alea – He Fale ko ia ‘oku fakaaoao fakapaloti ai ‘ene kau tama. ‘Oku ou ui ‘eni, ko e mio’i mo e tolotoloi fakapoto ‘o e Liliu.
    
‘Oku ‘ikai ko ha ‘Isiu e Liliu ia: ‘E fai ‘a Fe?
    Na’e kamata ke fiefia ha ni’ihi he ‘asi mai ‘a e Minisita Lao, ‘Alisi Taumoepeau, he TV Tonga ‘o fakapapau’i mai kuo loto e Tu’i ki he Liliu, pea ‘oku ngaue ki ai e kapineti mo e fakataha tokoni ‘a e Tu’i. Ka na’e toe iku momoko e fiefia ko ia he ‘ikai mahino mai ha taimi pau ki he Liliu ‘oku lau. Kuo toe ‘asi mai ‘eni he nusipepa mo e Fale’i Fakapolitikale ‘a e Palemia, Lopeti Senituli, ‘o talamai: ‘io, ‘e fakahoko pe Liliu. Loua e ongo lau ni, ‘oku na hala he taimi mo e founga pau ‘o e founga liliu ke fai.
    Kuo mahino ‘oku ‘ikai toe hoko e Liliu ia ko ha ‘isiu. Ko e ‘isiu ‘oku tali ki ai e kakai ‘oku ua pe: i) ko e ha e founga ‘e tali ‘e he Pule’anga? ii) ‘E fai ‘a fe’ia? Pea ‘oku totonu ke mahino ki he kakai ako lelei ‘oku nau kau hono taki e Pule’anga ni he ‘ikai ke nau lava ta’ofi e kakai mei he ongo ‘isiu ‘i ‘olunga. Ko e tofi’a ia ‘o e kakai; pea neongo ko e ha hono fuoloa hono ta’ofi tu’u ‘e he kau taki, ka ‘e faka’osi pe ke fai e loto ‘o e kakai. Ko ia, ‘oku ‘ikai ‘aupito ha me’a fo’ou ia he tali ‘a e Minisita Lao mo e ‘Ofisa Fale’i Fakapolisikale. Pea ‘oku mahino pe ia, he ‘oku ‘ikai ko e tali ‘eni mei hona ‘atamai lelei; ka ko ‘ena si’i talamai pe ‘a e me’a na’e talaange, ke tala ki he kakai.
    Ko e taha e ‘elemeniti mahu’inga ‘o e Pule’anga lelei, ko e ‘Ata ki Tu’a ‘a e Founga Pule ‘a e kau Taki (transparency). ‘Oku mahino e ‘uhinga lelei ki hono taukave’i fakamamani lahi ‘a e ngaahi ‘elemeniti tefito ki he founga pule’anga te tau lava nofo maau ai hotau ‘api fakatokolahi ko mamani: i) Pule Lelei, (Good Governance). ii) Taliui ki he Kakai, (Accountability). iii) ‘Ata ki tu’a ‘a e founga pule, (Transparency).
    ‘Oku fakapapau’i fakamamani lahi, ko e me’a ‘eni ‘e fakatupu melino he vaha’a ‘o e kau pule mo e kau pule’ia; ‘o e kau taki mo e kakai ‘oku tataki; ‘o e kau tanaki tukuhau mo e kau totongi tukuhau. ‘Oku felave’i hangatonu ‘a e ‘Atakitu’a ‘o e pule lelei mo e ngaue fakaFale Alea ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai. He ‘ikai ‘aupito ‘ata mahino ki he kakai ‘a e founga ‘oku pule’i ‘aki kinautolu, kapau ‘e tapuni fuoloa pe to’o ‘aupito e Fale Alea, mei hono fakalele ‘o e Pule’anga. ‘E ‘ikai malava ‘e he kau taki ‘o fakalele tafa’aki taha e maau mo e melino ‘a e fonua ta’e kau ai e loto ‘o e kakai. Pea ‘oku toki tautaufa ‘ene kovi, ‘i he fa’u Lao ‘ae Fale Alea ki he loto mo e lelei ‘a e tokotaha, pe tokosi’i.
    He ‘oku ongona atu mei he Fale Alea e loto ‘o e kakai, ‘o fakafou atu honau kau fakafofonga. Ko e Fale ‘eni ‘oku fa’u, alea’i mo paasi mei ai e ngaahi Lao ke ‘Atakitu’a ai ‘a e founga pule’i ‘o e kakai. ‘Oku ne fakapapau’i mai ‘ae feveitokai’aki ‘a e kau tanaki tukuhau mo e kau totongi tukuhau. ‘Oku ne fakapapau’i mai ai ‘oku ‘ikai ‘aupito ko ha kau popula e kakai.
    
Ko e Fale Alea ko e Kapineti Pule ia ‘a e Tu’i
    Ka ‘oku matu’aki fehangahangai e fa’unga pule fakatauhi kakai ‘a Tonga ni, mo e founga ‘oku taukeva’i fakamamani lahi. Ko mamani poto, ‘oku makatu’unga ‘enau tauhi kakai, he loto ‘o e kakai; ko Tonga ni, ‘oku makatu’unga ‘ene tauhi kakai, he loto ‘o e tu’i. ‘Oku e’a e fo’i mo’oni ko’eni he founga paasi Lao ‘ae Fale Alea, ‘o pehe ni. ‘I he Kupu 56 ‘o e Konisitutone, ‘oku makatu’unga hono tali pe ta’e tali ‘o ha Lao, he me’a lalahi ko’eni: i) ke lau mo paloti’i tu’o 3 pea paasi ‘i Fale Alea. ii) Ke fakamo’oni hingoa ki ai ‘a e Tu’i.
    Ka ‘i he toko 25 ‘a e kau fakafofonga ‘o e Tu’i mo ‘ene kau Nopele, ka e toko 9 pe ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai; kuopau ke malohi fakapaloti e toko 25 ‘a e Tu’i he toko 9 ‘a e Kakai. ‘Ikai koia pe, ka ko e ongo Sea ‘o e Komiti Kakato mo e Fale Alea, ko e ongo Nopele fakatou’osi. Ka paasi mei ai, ‘e ‘oatu pe me’a na’e paasi atu ‘e he toko 25 ‘a e Tu’i, ke fakamo’oni hingoa mai ai e Tu’i. Ko e ha leva ‘ene ‘Atakitu’a ‘a e founga ngaue ‘a e Pule’anga? Ko e loto ‘o hai ‘oku fai ‘i Fale Alea? Loto e Tu’i! Fefe loto ‘o e kakai, ‘oku tokanga kiai ‘a mamani? Toki mimimimio e kau taki, tokua kuo ‘osi paloti’i fakaFale Alea, pea ko e loto ‘eni ‘o e kakai. Kapineti ua e Tu’i ia! Kapineti si’i e Kapineti maheni, pea Kapineti lahi a Fale Alea. Ko e ‘uhinga ‘eni na’e mono hake ai e Lao WTO ke fakapaasi mei Fale Alea, ke ‘Atakitu’a tokua kuo tali ‘e he kakai. Fa’unga pule mio!
    Ko e fiema’u vivili fakapolitikale ‘eni ‘a e kakai: i) Ke nau fili kotoa honau kau taki. ii) Ke palanisi e tokolahi honau kau Fakafofonga mo e tepile ‘a e Pule’anga. iii) Ke fakahoko ia ‘o ‘oua ‘e toe tomui ange he to’u fili Fale Alea 2008. Ko e taimi ‘eni (2008) na’e poupou’i ‘e he lipooti ‘a e Komiti ‘a e Tu’ipelehake. Kuo mio e Pule’anga ia kihe 2011; pea ka vilitaki e kakai ki he 2008, pea fakatuotuai pe ki Sepitema 08, ‘o ‘ikai ko Ma’asi. ‘Oku fakatupu fifili e ‘asenita fakapulipuli ‘oku fakavave’i ke lava he vaha’a taimi ko’eni, ka e toki fakahoko e Liliu. Koe fa’ahinga ta’e mahino, ‘oku ou tui, ‘oku ne toe fakapuputu’u’i ange e kakai, pea ‘e malava ke toe kaka e fa’ahinga puputu’u pehe ni kihe puputu’u ‘oe ‘aho 16/11.
    
Koia pe ‘e Minisita, kuopau ke Nge’esi ‘Atamai
    Ko e palopalema tefito ‘o e fa’unga lolotonga, he ‘oku ne hanga ‘o kouna’i ta’e fakahangatonu e kau Minisita ke ha’iha’isia ‘enau fakahoko fatongia. ‘Oku ‘ikai ke nau lava ‘o fakahoko tau’ataina e fatongia ‘o fakatatau ki he’enau ‘ilo mo honau ‘atamai lelei. Ko e tukungaue ‘o e 05 na’e lea lelei ‘aupito a ‘Alisi ‘i Pangai Si’i. Na’e mahino ko e fefine ako lelei pea ‘oku mo’ui hono konisenisi. Na’a ne fuatautau ‘aki e molale mo e ‘efika hotau Pule’anga, pea na’a ne lava lelei ‘o tala e palopalema ke fakalelei’i. Hoko ia ko’eni ‘o Minisita, kuo kehe ‘aupito ‘ene lea, to’onga mo e faka’uhinga, mei he ‘Alisi na’e lea ‘i Pangai Si’i.
    Ko e me’a tatau he kei Talekita ‘a Lopeti Senituli he Temokalati mo e Totonu ‘a e Tangata. Na’e lava ‘a Lopeti ‘o tala ‘oku ta’epau e Liliu ka hoko mai a Tupou V. Na’a ne fakaanga’i e Pule’anga hono tamalaki e totonu ‘a e kakai ke nau fili honau kau Taki. Hoko ia ko e ‘Ofisa Fale’i Fakapolitikale, talanoa mai ia he TV ki he’ene tonounou ke ‘ilo e ‘alu ange ‘a e fo’i sikota ki he ‘Ofisi Palemia ‘o talaange e putu ‘o Sele Setefano. Hange ‘ene talanoa ha fu’u tama ta’e ako ‘aupito. Talamai ‘e ia ke fai pe liliu ka e mamalie. Kehe Lopeti ko’eni mo e Lopeti ki mu’a.
    Ko Palemia Dr. Feleti Sevele, na’a ne ‘ohofi e Pule’anga he ‘ikai tali e feinga paasipooti Tonga ‘a Solomone Haumono he 2004. Ko e konga ‘eni ‘o ‘ene fakaanga he peesi 10, Taimi ‘o Tonga 07/12/2004: Ko e tali ‘oku ‘omai mei he Pule’anga ‘oku pehe ‘oku ki’i loloa hono liliu e Lao mo faingata’a. Ka na’e ‘ikai loloa mo faingata’a hono liliu e Konisitutone ke ma’u paasipooti e kau ‘Esia. … Ko ‘enau pehe pe ke liliu e Konisitutone ne tu’u he ta’u ‘e 128! Lava ia! Ha ‘oku ‘ikai lava ai ‘eni?”
    Lava lelei ‘e Feleti ‘o fehu’ia hono lava ‘o ui ha Fale Alea makehe ke liliu e Konisitutone ke fakalao’i e fakatau paasipooti ta’e fakalao ‘a e Pule’anga ki he kau ‘Esia; ka e ‘ikai lava ia ‘o liliu e Konisitutone  ki he fiema’u vivili mo hangatonu hono kakai, ‘o laka hake he ta’u ‘eni ‘e 30 tupu. Na’e faka’apa’apa’i ‘e he kakai a Feleti. Hoko ia ‘o Palemia, kuo ‘ikai toe ui ia ‘e he ni’ihi ko Dr. Feleti, ka e ui ia ko leti, ko ‘enau loto mamahi he’ene liliu ‘o kehe mei hono ‘anefi fakapolitikale.
    ‘Oku tau ongo’i hotau ni’ihi ko’eni kuo nau liliu ‘o faikehe, ka ko e o’i tangata ia ‘etau fu’u fa’unga mo e sisitamu fakapolitikale ‘oku tau loto ke liliu. He’ikai ke toe kehe hatau taha ‘e li atu ki loto ke pule’i ‘e he Tu’i. Kuo hoko e kau tangata na’e ‘i he loto’i Pule’anga ko e kau fakamo’oni: sio kia Neti, Haukinima, Fineasi, Kalafi mo Feleti. Liliu kotoa kinautolu ‘e he sisitamu ‘o nau faikehe ‘aupito. Nofo mai pe a Neti ki tu’a: sai ia!
    ‘Oku ‘ikai ke fu’u vamama’o ‘etau kau ma’u mafai mo ha fanga ki’i me’a va’inga faka’uhila ‘a e Tu’i. ‘Oku ‘ikai ke nau ngaue fakatatau ki honau ‘atamai lelei, ka ‘oku nau fute mo tauhila ki he lomi ‘a e Tu’i. Kuo lava fakatau atu he maketi ha fanga ki’i kuli-le’o (watchdog) faka’uhila; kuo ‘osi fakapolokalama’i pe ‘a e ngaahi lomi ke lue, lele, tu’u, ngungulu, kalou pe tavilivili honau iku. Ko e me’a ‘oku nau fakalaka ai, he ‘oku ‘ikai ke nau kai. Ne nau mei mo’u-nofoa ha fu’u poulu ngako, pea nau vale he kalou, ka e tavilivili ‘ata’ata pe.
 
Semisi Tapueluelu
 
LETTER TO THE EDITOR - SEMISI TAPUELUELU
 
 ‘Etita
 
Koe ifo foki e tipeiti ke fa’ahi ua pea ‘oku ou fiefia he’eku ma’u faingamalie ke tali ki he ngaahi fakalanga fakakaukau ‘a Semisi.
 
‘Oku ou fie fakamahino foki ‘Etita ‘oku ou tui ki he liliu ‘oku fai he founga fakapotopototaha ‘aia  ‘e ma’u ai e melino tu’uloa. ‘Oku ou fakafepaki’i lahi ‘aupito ‘a hono teke ‘oe liliu ‘aki ‘a hono fakangalikovi’i  pea mo hono ‘oatu e ngaahi fakamatala hala ke langa’aki ha ngaahi loto taufehi’a, ‘ita, etc.  Neu lave atu he’eku tohi kimu’a ki he faka’uhinga hala’i ‘e Semisi ‘a e peleti laiseni koe Tu’aposi pea moe tukuhifo ‘oe ngeia faka’otua. ‘I he laumalie tatau, ‘oku ‘ikai teu fiemalie ki he pehe ‘e Semisi ‘oku nge’esi ‘atamai e kau minisitaa he ‘oku ne tukuhifo ‘eia e ngeia ‘oe si’i fa’ahinga ni. Kuo fai ‘ehe Kapineti (meimei tu’a kotoa) ha ngaahi ngaue ma’ongo’onga ‘ihe ki’i taimi si’i kuo nau fakalele ai e fonua. Ko Feleti Sevele koee na’a ne fakaanga’i e ‘ikai ‘oange ha paasipooti Tonga ‘a Solomone Haumono, koe Feleti Sevele tatau pe ia kuo ne fokotu’u pea tali e sitiseni ua ‘aia ‘e malava ke paasipoti Tonga ‘ai ‘a Haumono mo hono hako moe kau Tonga nofo muli ‘e toko mano kilu. Koe Feleti Sevele tatau pe ‘eni nene poupou mei he Kapineti ke ‘oange e 60-70-80 ne tangi kiai  e kau ngaue fkpule’anga. Koe Feleti Sevele tatau pe ‘eni ne ne fakakake e fonua mei he nunu’a ‘oe 60-70-80. Koe siana tatau na’a ne fakaava ‘a hono fakahu mai ki he kapineti ‘ae kau fakafofonga fili. ‘Oku ‘ikai loi ne hoko e 1611 hono taimi pea koia pe ‘eni kuo pole ke langa hake ‘o Nuku’alofa. Ngali kiate au ‘oku lahiange ‘ene tokoni ki he liliu ‘ia Semisi pea totonu ke fakaha ‘ene ngaue lelei mo ‘ene ngaahi tonounou he koe tangata ia ‘o ‘ikai ko ha ‘Otua. Fakafiefia foki koe ‘asi mai ‘a Hon. Matoto ‘i hono tanumaki e mo’ui fakalaumalie ‘oe kau ngaue he fonua, lea ‘a Hon. ‘Akolo ke ta’ofi e tokoni ki he hina pea mo hono teke ‘oe Takimamata ‘e Hon. Funaki. ‘Oku ‘ikai ‘aupito teu pehe ‘oku ‘ikai ha’anau fehalaaki ka ‘i he’enau kihi’i ngaue kuo u lave kiai, ‘oku ‘ikai ko ha faka’ilonga ia ‘o ha nge’esi ‘atamai ‘o hange koe lave ‘a Semisi.   Koe konga faingata’a lahi taha foki ‘oe fakaanga ko hono ‘omai ‘o ha fakalelei (alternative) pea kapau ko ‘ene alternative e ki he Minisita Polisi (ofi taha ki hono mala’e) ‘a ‘ene lau ki he Tu’aposi pea ta ko ‘ene fakamokomoko pe he tefito’i niu.  ‘Oku tau hanga atu ki he to’u falealea 2007/08 pea moe budget ‘a e kapineti. Kuo loa kaliu e taimi ke fokotu’u mai ‘e he kau fakafofonga ha’anau alternative budget ke ‘iai ha ‘uhinga mo ha fakava’e fefeka ki he’enau ngaahi tipeiti.  Mahino pe foki si’ono tomu’a tapalasia’i pea fakaanga’i e komiti ‘a e Tu’ipelehake ka ko ‘eni kuo fai e ‘ofa u’u’u’u ‘i he’enau lipooti.  Ka koe lanu totonu pe foki ia ‘oe politiki!  
 
Koe mala’e ‘oe politikale, koe mala’e ‘oe tauhele loto. ‘Oku matu’aki kehe ‘aupito leva e lea ia mei he tu’a laine pea moe uho ‘oe loto mala’e va’inga. He ka mo’oni pe pea lelei ‘a e ngaue ‘ae kapineti, ‘e kei manomano pe e ngaahi ‘uhinga ia ke fakaangai’aki koe’uhi ke ma’u ai ha poini fakapolitikale ‘o kinautolu mei tu’a laine. (‘Oku ‘ikai teu pehe heni ‘oku kovi e fakaanga).  He ko hono mo’oni ‘oku toki to atu e tama fakaanga ia ki loto mala’e ‘one toki ‘ilo ai ‘oku manomano e me’a ia ke monosi pea ‘oku monosi atu e kae mama mai e, etc. Ka ‘oku matu’aki mahu’inga ke mahino koe kapineti kotoa pe (‘o tatau pe pe koe one party pe multi-party) kuopau ke nau tu’u fakataha ‘i he ngaahi ‘isiu lalahi ‘oe fonua.  Te nau kehekehe fakafo’ituitui ‘i Kapineti ka kuopau ke nau mate ki he fo’i fakakaukau pe ‘e taha pea te nau tu’u fakataha katoa pe ‘ihe fo’i fakakaukau koia ‘i he Fale. ‘Oku ‘ikai leva ke tapui ke fakafisi ha minisita ia ‘okapau ‘oku ‘ikai tui ki ha mo’oni ‘ae Kapineti. Na‘e fakafiefia ‘eku vakai kuo mapaki e People Party mei he THRDM ‘i he fekehekehe’aki fakaetui, ka ‘oku ou kei fifili pe koe ha koaa kuo te’eki fakafisi (voluntarily) ai ha taha mei he Kapineti!   He ‘ikai teu tui ki he pipiki ki he kapa ngako. He ‘oku ngako ange faufaua ki he Minisita Mo’ui, Lao, Labour moe Public Enterprises mo e PM ‘o kapau te nau ngaue mei he private sector. Ka koe ha ‘oku ‘ikai ke nau fakafisi ai?  Tama Tonga tu’u ‘o ngaue’i ho koloa ke fakamonu …………   Koe loto mateaki fonua ‘eni ‘oku mahu’inga taha ki he liliu ‘i Tonga!  Kaikehe ‘oku manomano e ngaahi ‘uhinga ia ‘a e kau fakaanga ke fai ‘aki si’onau kalusefai.     
 
Koe liliu kotoa pe ia kuopau ke faingata’a pea kuopau ke laka mei he sitepu ki he sitepu. ‘Oku ‘ikai ke toe fehu’ia ia koe tokolahi taha ‘oe fonua ‘oku nau fiema’u e liliu. ‘Oku ‘ikai puli e loto ‘a e Kapineti fonu kakai tu’a ‘o e ‘aho ni  ki he liliu, ka koe me’a lahi koe fakaikiiki ‘o e liliu. Koe fu’u tu’unga ma’olunga ‘aupito ia kuo a’u kiai e liliu ‘i Tonga pea totonu ke fakamalo’ia ka kuo tau a’u ‘eni ki he tu’unga pelepelengesi taha pea ‘oku matu’aki totonu ke fai ai ha ngaue vaofi ‘aupito mo fakataha ‘ae kapineti pea moe kakai. Koe laumalie ‘eni ia ne fai’aki e folofola ne lave kiai ‘a Semisi …. “‘Oku ou fokotu’u atu ki he kau Fakafofonga Fale Alea kotoa pe ke hoko atu e talanoa pea fakahu mai e felotoi kuo nau a’usia, ‘o kau ai ‘a e taimi ki hono fakahoko, ‘i he to’u Fale Alea ka hoko.”…
 
Ke hoko atu e talanoa ke ma’u ha felotoi  (consensus pe napangapangamalie ne lau kiai e Komiti Tu’ipelehake) ‘o ‘ikai ko ha fokotu’u mai ‘oha me’a na’e paloti’i.  Ne folofola mahino pe e Tu’i ‘oku ‘ikai ‘aupito ta’emalava ke fakafetaulaki’i e ngaahi motolo. ‘Oku ‘ikai leva teu tui tatau au moe faka’uhinga ‘a Semisi kihe mio’i  fakapoto ‘a e Tu’i. ‘Oku matu’aki fakafiefia foki ‘ete lave’i ‘a e ‘ikai loto ‘a e palemia ke paloti’i e ngaahi motolo ‘i he Fale ‘i Nov 2006 kae tuku ke fai e talatalanoa ke ma’u e felotoi lelei (consensus). He’ikai ‘aupito ma’u e felotoi lelei ia ‘o kapau ‘e ‘ikai fai ha futukulolo’aki mei he he tafa’aki ‘oe Kapineti pea mei he kau fakafofonga. ‘Oku matu’aki mahu’inga ki he talanoa ko ‘eni ke matu’aki mahino ‘oku ‘ikai koe tokolahi ‘ae mo’oni.  ‘Oku fakafiefia leva ‘a hono ‘omai ‘oe kau taki lotu ke tokoni ki he ngaue matu’aki faingata’a mo mahu’inga ko ‘eni.
 
Hange pe ko ‘eku lave ‘i mu’a, ‘oku ou tui au pea poupou ki he liliu ‘oku fai he founga fakapotopototaha ‘aia e ma’u ai e melino tu’uloa.  ‘Oku ou kaunga kau mo Semisi he tui ‘oku ‘ikai ko ha ‘isiu e liliu ia he kuo mahino koe loto ia ‘oe kakai, Kapineti pea moe Tu’i.  Pea ‘oku mo’oni ‘ene fehu’i  ‘E fai ‘a fe? Ka teu toe tanaki atu mo ha fehu’i mahu’inga …. Kuo tau mateuteu kiai?   Makeheange mei he liliu ki he konisitutone pea moe lao ‘oku toe mahu’inga ange ke ‘ilo pe ‘oku toe fiema’u nai ke fai ha liliu ki he loto, ‘atamai/mahino, fakasino’i ngaue (institutional), faka’ikonomika, etc.  Koe ngaahi tofi’a ‘eni e to kiai e liliu pea ‘e mo’ui ‘afa’afa ‘o kapau te nau tokoni ki hono fakatupulaki. ‘Oku ou matu’aki ongo’i ‘eku lave pehe ni ka ‘oku ‘ikai ko ha fokotu'u toloi noa’ia ‘o hange ‘oku lave kiai ‘a Semisi.   Koe kakano pe uho ‘eni ‘oe folofola ‘ae Tu’i……”Mou talanoa kemou felotoi pea talamai e taimi mo hono fakaikiiki katau hoko atu kiai.” Koe liukava ‘eni ki he fonua ni pea malo e ma’u koloa ’a Moheofo!  
 
Koe ngaahi tonounou ia he fa’unga pule ‘oku mahu’inga ‘aupito pea koe me’a ia kuo loto ai e tokolahi ki he liliu. Ka ‘oku totonu ke matu’aki mahino neongo e tonounou he fa’unga, ne te’eki tuli ‘ehe Tu’i ia ha Minisitaa pe Nopele koe’uhi ko ‘ene paloti ‘i Fale Alea pea moe kakai. Kimui ni mai, ne ‘ekea  ‘e Lasike ‘a e mafai fakakonisitutone ‘o e Pilinisesi Pule ke tapuni e Fale.  Na’e lea’aki ‘a Dr Tapa ‘i he’ene tu’u ma’u pe he mo’oni ‘i he Kapineti pea ‘ikai paloti kiha me’a ne ‘ikai ha totonu ki hono loto moe konisenisi. Ko e fehu’i  ………….. Koe sisitamu ‘oku ne ngaohi e tangata pe Koe tangata ‘oku ngaohi e sisitamu?      
 
 
‘Ofa atu
 
Sikahema
 
Wednesday, 4 April 2007
 
MataXXX hoo kui alu ai hao falealea keke lea ai pea ke pule ai nae i fe hoo fanga kui ikai ai kenau tui tuku pe ae mea ia a Tupou V kiai he ko hono puleanga alu o ai hao kaXXXX o pule ai nae hanga ki fe hoo ongomatua ikai ke na hanga o akonaki ki koe mataX XXXX puloa tahi
 
TonganXQueen3.
 
‘Etita,
Malie ‘a e talanga ‘a e kakai ‘oku ‘iai ‘enau lika ki he ‘elito ‘o e me’a ‘oku hoko he loto pule’anga.  Fakamalo atu tamasi’i Semisi ho’o tukuange mai ‘a e ngaahi tefito’i mo’oni ke mau ‘inasi ai ‘i muli ni.  ‘Oku mahino ‘aupito ‘a e tafa’aki taha ia ‘a Sikahema pea ‘oku ou tui ‘oku ‘osi ‘ilo pe ia ‘e Sikahema ‘a e me’a ‘oku lolotonga hoko ka kuo nau kui he ngaue ‘a e ‘ulungaanga fakafonua mo e lohiaki’i kinautolu ‘e he pule’anga.
 
Ko ‘eku ki’i fehu’i atu ki a Sikahema, pe ko ‘ene ma’u mei fe ‘a e fo’i loi koia ko Feleti na’a ne ‘oange ‘a e 60 70 80 ‘a e kau ngaue fakapule’anga?  Na’e ‘ikai koaa te ke ‘ilo kapau na’e fai kihe lau ‘a Feleti ‘e ‘ikai ke ‘oange ‘a e 60 70 80 ia ‘a e kau ngaue fakapule’anga?  Fanongo mai ho telinga fakaongo tuli kau talaatu ‘a e ngaahi mo’oni’i me’a ko ‘eni.  Na’e makatu’unga hono ‘oange ‘a e 60 70 80 ‘a e kau ngaue fakapule’anga tupu ia mei he:
1.    Lahi mo e loloa ‘a e tukungaue ‘a e kau ngaue fakapule’anga pea disgruntle ‘a e me’a lahi ‘ihe loto’i pule’anga.
2.    Public demand – big time!
3.    Pressured from NZ Tongans Caused Princess Pilolevu to meet the civil servants
4.    Dr. Sitiveni Halapua intervened
5.    Late Prince Tu’ipelehake intervened etc etc etc
You have no idea what was really went/going on.   So, good on you Semisi!.  Keep pressuring them and let them know – we know what they’re up to.  
 
Pusi Hu’atolitoli
Vaini, Tongatapu.
 
Semisi,
Kuo u mate he kata ho’o ngaahi fo’i ‘aliaki.  Malo mu’a e fai fatongia mei hena.
‘Oua ‘e to e tuku hamou ivi, ‘alu pe ka e ‘oua kuo nau fanongo ki he le’o ‘o e kakai.  ‘Oku ke fu’u mo’oni ‘aupito ho’o lau ‘a e sisitemi ko e “sisitamu” ha ha ha.  Pehe ‘eau te ke pehe mai ko e “Satamu”?????  Ha ha ha.  
Huanoa foki ha’anau teketekelili ‘iho’o atricle.
 
Queen A.
 
Wednesday, 4 April 2007
Wednesday, 4 April 2007
Wednesday, 4 April 2007
 
‘Etita,
 
Fakamaloatu ki he tohi 'a e Pusi Hu’atolitoli. 'Oku ou fiefia lahi he neongo ‘ene lau ‘oku ou fakapalataha ‘oku taha matemate pe ‘a e me’a kuo ne fehu’ia he'eku fakalanga fakakaukau. Pea toki taha e ki’i mata pea ‘ulu hoho ia!
 
Fehu’i ‘a e Pusi: Ko ‘eku ki’i fehu’i atu kia Sikahema, pe ko ‘ene ma’u mei fe ‘a e fo’i loi koia ko Feleti na’a ne ‘oange ‘a e 60 70 80 ‘a e kau ngaue fakapule’anga?
 
Kupu’i tohi ‘a Sikahema: Koe Feleti Sevele tatau pe ‘eni nene poupou mei he Kapineti ke ‘oange e 60-70-80 ne tangi kiai  e kau ngaue fkpule’anga.
 
Koe na’a ne ‘oange moe poupou ke ‘oange ‘oku ‘ikai ke na tatau fullstop.
 
Ko Feleti Sevele ‘ae ‘uluaki memipa ‘oe Kapineti kene talaki ‘a ‘ene poupou ke ‘oange ‘a e 60-70-80. Ne hoko ‘eni ‘i ‘Okalani, Nu’usila ‘i hono faka’eke’eke ia ‘e Sefita  Hao’uli he polokalama  po Falaite ‘a e Radio 53PI. ‘I he uike pe hono hoko, ne tali ‘ehe Kapineti ke ‘oange ‘a e 60-70-80.  
 
Kaikehe ‘Etita, ‘oku hanga ‘ehe tohi ‘a e Pusi moe tohi ‘a e TonganXQueen3 ‘o poupou’i ‘eku fehu’i ‘i he’eku fakalanga fakakaukau:
“Pea ‘oku mo’oni ‘ene fehu’i  ‘E fai ‘a fe? Ka teu toe tanaki atu mo ha fehu’i mahu’inga …. Kuo tau mateuteu kiai?   Makeheange mei he liliu ki he konisitutone pea moe lao ‘oku toe mahu’inga ange ke ‘ilo pe ‘oku toe fiema’u nai ke fai ha liliu ki he loto, ‘atamai/mahino, fakasino’i ngaue (institutional), faka’ikonomika, etc." 
 
‘Ofa atu ‘Etita pea moe talamonu ke ma’u ‘ehe TNEWS pea moe kau talanga ‘ae kalasia ‘oe Pekia moe Toetu’u.
 
Sikahema
 
Thursday, 5 April 2007
Sunday, 8 April 2007
Oku ou fakamalo atu kiate ko e Semisi 'i he tohi mahino kuo ke tuku mai ke tau 'inasi kotoa ai. Fakamalo atu foki kia Queen Triple XXX 'ene kei ngutu malohi 'a 'ana ia 'i he fie 'eiki, lau 'eiki, pea 'asili ai foki ko 'ene mata'i ngeli'i 'eiki. 'Oku mahino pe 'a e faufaua hono fu'u mata'i 'eiki 'i he ngaahi lea faka'ei'eiki mo fuo lalahi 'oku ne ngaue mai 'aki. 'Oku mahino mai na'e talu pe hono fakahifo mai ki he loto fale 'eiki 'ene ongo matu'a 'eiki pea mo 'enau ngaue'aki 'a e ngaahi lea ko ia 'oku mahua mai mei hono loungutu'uli 'eiki. 'Oku mahino mai 'a e tu'unga ia ho'o fakakaukau 'eiki ho'o ta'e loto ke laka atu 'a Tonga ki ha founga pule'i 'oku toe fakalaka hake 'i he tu'unga 'o e 'aho ni, ka 'oku ke taukave ke fakafoki pe kitautolu ki he tu'unga 'o e 'aneafi ko e 'uhi ke kei hokohoko atu pe 'emau nofo mo'ulaloa atu ki ho fu'u mata'i 'eiki. 
 
'Oku totonu ke ke hanga 'o faka'eiki'i 'a Sikahema he 'oku mahino mai ko e cartoon mata'i'eiki mo ia ka 'oku holi ke fakapuli mai. Ko 'ene ngaahi fakamatala 'oku ne talamai ai ko e tama konga 'eiki ia kae holi ke ne fai 'a e fakamatala 'a e kakai ako.
 
'Oku 'ikai foki ke 'i ai ha hou'eiki ia 'e fu'u poto he ako 'i Tonga. Ko e ki'i ni'ihi tokosi'i pe, kae tautau tefito kiate kinautolu ko ia 'oku si'isi'i honau konga 'eiki pea 'oku fa'a saiange 'enau ako 'i hono fakahoa kiate kinautolu ko ia 'oku toho fakatefisi honau 'eiki. Ko kinautolu ko ia 'oku toho fakatefisi honau konga'i 'eiki; ko 'enau ako 'oku faka'osi pe ia ki he ako sotia. 'Oku fu'u faingofua ange foki 'a e fa'ahinga ako ia ko 'eni he 'oku 'ikai fiema'u ke fu'u faka'aonga'i ai 'a e 'atamai ia mo e fakakaukau lelei, kae lahilahi pe ki he ako laka, karate, kung fu, to'o me'afana pea aofangatuku ki he tu'utu'uni fefeka mo fakaaoao. 'Oku 'ikai nai ko e tu'unga ia 'oku 'i ai 'a Tonga 'eiki he ngaahi 'aho ni?
 
 
Anomasima.
Sunday, 8 April 2007
'Etita,
 
Kau ki'i lea atu mu'a ki he tafa'aki 'a TonganXQueen3.
 
Koe quote mei he faingata'a'ia 'o ha taki 'iloa. Ne omai e kakai 'o lau kiai 'aki e ngaahi lea kehekehe moe ngaahi kape hange koe kape 'a TonganXQueen3 pea ha'u e kau faiongoongo 'o 'eke atu kiai pe 'oku 'ikai uesia ia he kape mai 'a e kakai ki ai hange koe kape 'a TonganXQueen3 kia Semisi Tapueluelu. Pea koe tali leva 'eni na'a ne fai.
 
"'Oku hange tofu pe 'enau lea mai ko ha ha'u ha taha mo ha peleti me'akai 'o tuku mai keu kai, pea 'ikai teu tali ia 'e au keu kai". Pea fehu'i leva 'e he tangata ni ki he kau faiongoongo. "Ko hai 'oku 'o'ona 'a e peleti me'akai ko ia?" Pea koe tali leva 'eni 'a e kau fai news. "Oku totonu ke 'o e tokotaha pe na'a ne foaki 'a e peleti me'akai, ke 'o'ona ia."
 
'E TonganXQueen3, kotoa ho'o fu'u peleti me'akai kuo ke li mai ki loto ki hotau ha'ofanga ni. Malo si'i li mai ki loto, me'apango, ko ho'o ha'u 'o li mai ho'o peleti me'akai ki he'etau ha'ofanga ni 'oku 'ikai fiema'u ia 'e ha taha ka koe sino na pe TonganXQueen3.
 
Ka ko 'eni, 'ave ke kai ho'o Tamai, Fa'e, Tuonga'ane, Tokoua, fanga kui, hoosi & kuli & puaka toho fakatefisi homou 'api moe fanga kuusi ke nau mo'ui. 'Uhinga 'eni pe koe fefine koe pe koe siana, pe koe fakaleiti pe koe fakatangata.
 
ME'APANGO 'OHUA MO'ONI KO HO'O FA'AHINGA LEA!
 
Kuo mau 'osi mea'i kotoa pe koe Tu'i Totonu 'oku nau hako 'i Fisi he 'Otu Lau.
 
SISITAMU
 
Wednesday, 11 April 2007
Etita,
 
‘Osi Pekia, pea toki lau au he tohi ‘a TonganXQueen3. Talamai ‘e ia pe na’e hanga ke fe ongomatu’a ‘a Semisi, ‘ikai kena hanga akonaki’i ‘ae tama? Lea totonu pe ‘ae tama ko Semisi kihe kovi kau taki he pehe’i kakai masiva ‘o Tonga. ‘Oku mo’oni ‘ae tolotoloi ia liliu ‘oku tuhu’i ‘ehe tama. ‘Ilo he poto moe vale. Toki kapekape ai ‘ae Fu’u Kuini Tonga Fika 3 (Tongan X Queen 3). Ko hai leva ‘oku ta’e akonaki’i he takitaha matu’a he ongo tama ni? Ko Semisi pe ko Fu’u Kuini Lahi ‘o Tonga Fika 3? Ko fu’u tamai mo fu’u fa’e ‘a Semisi pe ko Fu’u Tamai mo Fu’u Fa’e XXL ‘a Kuini X3? Kapau ta’e akonekina ‘a Semisi, sai pe ia he ko tu’a. Ka kohono ta’e akonekina ha taki, ‘oku lavea ‘a kakai he’ene vale. Ko vale lahi ‘ene tamai mo fa’e. Ngali pe ku ola lelei pekia ‘a Sisu he ngutu moe loto ‘o FKLTF3. ‘Ita lahi pe Fu’u Kuini he feinga kau Temo ke tuku hono pehe’i kakai masiva. Loto pe Fu’u Kuini Fika 3 ke malamalaki pe kakai masiva he tungaveve. Fielau hanga pe fanga kuli kai mo ‘emo Kuini Sisipeli.
Te’eki fe’iloaki au moe tama ko Semisi. Lau pe pepa he poini mo sio ta. Ka mahalo ku ‘ita lahi faha’i pule’anga he tohi Semisi he net he ‘ilo ai kakai me’a totonu. Lahi fufu pule’anga me’a totonu. He ngali ku sa’ia pe Fu’u Kuini 3 he nofo langilangi mo pu’ipu’i pe kakai masiva ka totongi me’i pig. ‘E Fu’u Kuini 3, kataki pe, lava lelei pe kakai poto ‘ilo fakaanga totonu mehe loto kovi. He’ikai lava ho fu’u kato kapekape ‘o ta’ofi ‘a ‘ofa. ‘E ‘osi ho ivi, pea faifai kai mo ‘emo’emo pe koe ho fanga kuli.
‘Oku lahi tohi ‘aonga ‘a Semisi he TNews, kae te’eki ku sio kene tali mai tohi atu kakai. Tohitohi pe ia mo tuiaki ki mu’a e feinga liliu ke lelei ki kakai faka’ofa ‘o Tonga. ‘Ikai teki mai ia ki vakuvaku ‘oku fai atu he mui. Kehekehe mo’oni ko sipinga ‘a poto moia ‘a vale. Hange kei lahi pe kau ‘ofa pikitai he pinga e ‘Umu Tangata mo Fala ‘o Setane. Ta’engali ko hake ai ‘ae lotu. Sa’ia ai koe ‘e Fu’u Kuini 3? ‘OIAUE. Ne’ine’i pe vela Nuku’alofa.
 
Falaosetane