Fakatokaga Fefeka = Fakailifia’i

 

Fakamanamana e Sotia kia ‘Akilisi he Nusipepa Taimi ‘o Tonga

Kakai, kuo mou fanogo hono fakailifia’i ‘e he Sotia hotau Fakafofoga Fale Alea ko ‘Akilisi Pohiva? ‘Oku fakamanamana mai he ‘ikai ke tali ‘e he sotia ha maumau’i ‘o e Lao ki he me’a Fakafokifa. ‘Oku tupu ‘eni mei he fakaha ‘e ‘Akilisi Pohiva ki muli, ka hokohoko atu ‘a e Lao Fakatu’upake, ‘e malava ke toe hoko ha me’a ‘e kovi age ia ‘i he tutu ‘o Nuku’alofa.

‘Oku kehekehe ‘a e fakatokaga mo e fakatokaga fefeka. ‘I he mala’e tauhi kakai, ko e fakatokaga ko e na’ina’i ‘i he ‘ofa, ko e akonaki, ko e le’o ‘o e tauhi sipi lelei. Koe fakatokaga-fefeka ‘oku ne fanau’i (connote/imply) ‘a e fakamanamana moe fakailifia. ‘Oku hage ia ha pehe mai ‘a e Pilikatia: ‘oku ou fakatokaga fefeka atu: temau tŸÅlaiki mo fana ha kakai tenau feinga ke maumau’i e Lao Fakatu’upake. ‘Oku ne fakatupu ‘a e ilifia, he ko e fakamana ‘oku malava ke hoko. Ne ‘osi hoko e tŸÅlaiki ‘o e kakai he 16/11, pea tetepu ki he fana’i; pea ‘oku mahino ‘e malava hano fana e kakai he kaha’u.

Kapau te tau to’o ‘a e lea “faka” mei he Fakatokaga mo e Fakailifia, ‘e toe leva ‘a e Tokaga mo e Ilifia, pea ‘oku totonu ke mahino hona kehekehe he taimi  ni. Ko e fakatokaga ko e tala kei kapa. Koe taki atu ‘o e tokaga ki mu’a pea fakalea e me’a  fakaogofili, telia na’a hoko fakanatula mai ‘a e gaahi nunu’a fakatu’utaamaki kihe fonua. ‘Oku fa’o loto ai ‘a e ‘elemeniti ‘o e teuteu ki he kaha’u. ‘Oku kanoloto ‘aki hono kalofaki ‘o e mo’ui mei he fakatamaki. Ko e fo’i ‘ilo ‘oku gaue’i tu’uga he ‘ofa kauga’api.

 

Mou Lau e Gaahi Faka’iloga ‘o Taimi

Ko e taimi ‘oku ‘omi ai ‘a e fakatokaga matagi, ‘oku ‘ikai ha toe tipeiti pe fakakikihi mo e ‘ea ke ‘alu pe ha’u. Ko ‘etau me’a ‘e fai ko e takitaha teuteu ‘ene vaiinu, me’akai, valamafana, ta’ota’o e la’i pola pe tuki ha la’ikapa ‘oku mahuke. He ko e fakatokaga matagi ko e hala fakatau ki he faigata’a ‘oku ‘ikai ha’atau fili ki ai. Ko ‘ene kakato pe gaahi ‘elemeniti ‘o natula ke tupu fakatalopika ai ha matagi, ko ‘ene hoko ia! He ‘ikai poaki mai ia pe te tau loto ki ai pe ‘ikai. ‘Oku kehe ai ‘a e fakatokaga mei he fakailifia. He ‘ikai ke tau fanogo tautolu he me’a ko e “fakailifia matagi malohi”. ‘Ikai! Koe “Fakatokaga Matagi Malohi.”

Kapau te tau vakai ki he kupukupu’i lea ni, ko e fakatokaga matagi fakasosiale ia ki he kaha’u ‘o Toga. ‘Oku ‘uhiga ia, ko e ‘aluga na’e fou ai ‘a Toga ‘e iku fakanatula ki he moveuveu, ‘o tatau ai pŸì, pe ‘oku tau sai’ia he moveuveu pe ‘ikai. Ko e fo’i tala kei kapa. ‘E hala leva ia ke tau pehe atu: Tuku ho’o fakatupu kovi! Tuku e Angatu’u! Tuku e talatuki mo e fakamoveuveu! ‘Ikai! Ko ‘ene me’a ‘oku fai, ko e faka’uto’uta totonu pea mo lau ‘a e ngaahi faka’ilonga fakasosiale ‘o taimi. ‘Oku mou lava ‘o sio ki he talatau mai ‘a e Pilikatia kene laiki e kakai ‘aki e sotia?

 

‘Oku Tapu KoŸÅ e Tau Toitoi ‘i Tonga?

Ko e fakailifia leva ia, ko e fakamanamana ‘oku fai ‘e ha mafi ‘oku ne ma’u ‘a e ivi ke fakahoko’aki ‘ene lea ke hoko ‘o kakano. ‘I he lao hia, kapau ‘e fai ‘e ha taha ha fakamana, pea tui ‘a e tokotaha ‘oku fai ki ai ‘a e fakailifia pe fakamana, ‘e lava ‘a e taha fakamana ‘o fakahoko, pea ‘e lau ia ko e fakamana pe fakailifia. Fakatata, kapau ‘e ha’u ha ki’i leka kiniti ‘o fakamanamana’i ha sotia ta’u 40 kene taa’i ia ke havehave, ‘oku ‘ikai ko ha fakamana ia. Ka kapau ‘e fakailifia mai ‘a e Pilikati te ne fai ha me’a ki he kakai tui temokalati; ko e me’a ia ‘oku ui koe fakamana, he ‘oku ma’u ‘e he Pilikatia ‘a e me’atau na’e fakatau’aki ‘a e pa’anga tukuhau ‘a e kakai, pe me’a’ofa mai’aki tu’unga he kakai, ke fai ‘aki ‘ene fakamana. Na’e faka‘ali’ali mai he TV Tonga ‘a e Tu’i ko e ‘Eiki Pule Tau Lahi ‘o e sotia ‘oku teuga kakato, Palemia mo e Pilikatia ‘oku nau ‘a’ahi e va’a fakakautau: ki he kau sotia, me’atau, tuku’anga mahafu, mo e vakapuna ‘e taha pe ua ‘a e Va’a LaulŸÅpuna. Ko e fakamanamana ia!

Ko e lea fakailifia ‘oku ha’u mei he lea koe ilifia, ‘oku ‘uhinga tatau ia mo e lea palangi ko e terror pe ilifia. Ka ‘i ai ha kakai ‘oku nau mo’ui’aki hono fakailifia’i ha kakai kehe, ‘oku pehee leva ia ‘oku nau terrorize pe fakailifia’i e kakai kehe. Pea kapau leva ‘oku nau anga ‘aki ia pea ‘oku ui leva kinautolu ko e kau terrorists – ko e kau fakailifia. Ko e kakai ia ‘oku tau’i ‘e ‘Amelika ke faka’auha; pea ‘oku tapui e anga koia he Lao ‘o Tonga. ‘Oku ‘ikai ke u tuhu’i atu ko e kau terrorists ‘a e Tu’i, Pilikatia, Palemia mo e kau sotia, ka ‘oku ou tuhu’i atu ‘a e puipuitu’a ‘o e mo’ui fakailifia mo fakamamahi, ‘a ia na’e fai tonu ‘e he kau sotia ki he kakai ‘o e fonua. Kapau ko ‘enau feinga ke tauhi ‘a e Lao, pea na’e totonu ke fakahoko fakalao ‘a e fakatonutonu ‘o e maumau Lao. Ngaue’aki e minimum force pe ko e puke ma’ama’a taha. Ka lele, pea tuli ‘o puke. Ka fana mai, pea fai ‘a e lelei taha ke lava ‘o puke ‘i he maumau si’i taha. Ko e tokolahi na’e ta fakamanu he 16/11, ko e kakai na’e ui atu pe ke ha’u ‘o heka, pea nau ha’u ta’e ‘iai ha fakafepaki ki he kau sotia. Ko e tuai pe lele ‘a e me’alele, kuo hange ki’i taha ko ia ha ki’i fo’i faikakai: tuki, ta, ‘aka, pati’i, fa’o e ngutu’i me’afana pe pekenene he ngutu, pea a’u ‘o vete e vala. ‘Oku mou pehe ‘e ta’e loto sauni e kakai! ‘Oua na’a mou pehe ko ‘enau malimali atu kuo ngalo. ‘E toki ngalo pe ia ha’anau mate. Vaha’a taimi ‘o ‘enau kei mo’ui, ko ‘enau faingamalie pe ko e ta ia ‘a e vausia. Te mou ui ‘eku tohi ko e fakamanamana mo e angatu’u? Ko e me’a ia ‘oku ui koe mahino’i e faka’ilonga ‘o taimi. Ka teu leva e Tau Malu’i Fonua ‘a Tonga ke fana e kakai ‘o e fonua, pea ‘e ui ia ko e Kau tau fakailifia kakai ‘o Tonga pe ko e Tau Ta’e Malu’i Fonua ‘a Tonga.

 

Tama kovi ha taha ‘e ‘Ikai ki he Kau Taki

Kapau te tau ‘analaiso fakalelei ‘etau sisitamu sosaieti (social system), ‘e mahino hono fakapopula’i fakapulipuli ‘o e kakai. Popula he tauhi ki he Tu’i mo Hou’eiki. Popula he fuakavenga ki he pule’anga mo e siasi. Popula he ‘ikai ke tau fili hotau kau taki, kae li tukuhau pe ke pule’i ‘ehe Tu’i mo e kau tama tene fili. Popula he tali ‘io’io kae lolomi hono loto. He ko hotau sosaieti Tonga, ko e sosaieti ‘io’io. Kapau te u fehu’i atu pe ko e haa ‘a e lea ‘io ki he Tu’i; ‘e tali mai, ko e “KO ÉÉ”. Kapau te u toe ‘eke atu, ko e ha ‘a e lea ‘ikai ki he Tu’i? ‘E talamai ‘e he kau matapule, ‘oku ‘ikai ha lea pehee ia! Hala ha lea pehe ki he Hou’eiki mo e Tu’i. He na’e fa’u pe ia ke tau ‘io ‘io ki he kau taki. Ko e tupu’anga ia ‘o e pipi mo e ahi. Koia ‘e ‘ikai, ko e tama kovi ia. Ko e me’a ia ‘oku kovi pehe ai hotau Pule’anga. Kae pango kuo hake mai ‘a e lotu fakakalisitiane mo e maama ‘o e ako ‘o mahino ai ‘oku tau ngeia tatau kotoa. Tu’unga ai hono kamata’aki ‘e Taufa’ahau Tupou I ‘a e tohi ‘o e Konisitutone ‘a e ngaahi kupu’i lea ko eni:

‘Oku ‘ikai ke tau tau’ataina ki he fua hotau kakava, he ‘oku tau li ‘a e tukuhau kae pule ‘a e Tu’i, ‘oku ‘ikai kau he li tukuhau. ‘Oku ‘ikai ke tau pule ki he’etau mo’ui mo e fua hotau nima (kakava) he ko e Tu’i ‘oku pule ki he’etau tukuhau. Manatu’i ‘a e teu hiki vahega na’e toki ‘osi? Na’e hage ha kole visa ki langi ‘a e kole ke fakalahi ‘a e vahe ‘a e kau gaue fakapule’aga mei he’enau pa’aga tukuhau. Hagee ia ha fakakolekole ke to’o mei ha pa’aga ‘a e Tu’i. ‘Oku pehŸì ha tau’ataina?

 

Ke Tau Pikitai kihe Totonu Faka’Otua

ke tau Fili Hotau Kau Taki?

Ka ongo’i popula leva ha kakai ‘i ha taimi loloa, tatautefito ka nau ‘ilo lelei ‘a e hala fakamolale mo faka’efika hono fakapopula’i kinautolu, ko e nunu’a fakanatula leva mei ai ko e moveuveu. Kapau te u ‘eke atu ki he kau ma’u mafai, kohai ia ‘e ifo’ia pe vovo ki ai ke ‘i ha feitu’u ‘oku hoko ai ha moveuveu? ‘Oku hala ha taha pehee ia ‘i mamani. ‘E hola vale e kau folau takimamata ia. Ka ko e ola pe nunu’a fakanatula ia ‘o e fakapopula, ‘e kumi ai e kakai popula ki he tau’ataina pea ‘e hoko ai ‘a e fepakipaki mo e moveuveu. ‘Oku faingata’a feefee ke mahino ‘a e ki’i fo’i poini faigofua ko ia? Pea fakatokanga atu ‘a ‘Akilisi Pohiva ki he mo’oni’ime’a ko ia, pea fakailifia mai e Sotia mo e Tu’i, ‘i hono lakanga ko e ‘Eiki Tau Pule Lahi ‘o e Sotia? Ko e faka’ilonga eni ‘o e ta’emahino kuo lahi mo e fakahekeheke ‘ae kau taki kuo totu’a. ‘Oku ‘ikai ke nau ma’u ha taukei fakasosiale mo fakapolitikale ke nau fai ai ha fakamatala’ea hangee ko ia kuo taukei ai ‘a e fakafofonga. Na’e ‘osi tu’una e faka’iloga ‘o e fakamatala’ea fakasosiale ke vete’i e palopalema ‘o e ‘aho 16/11, ka na’e haga pe kau taki ia hono fika’i e miliona ‘a e Tu’i na’e fiema’u fakavavevave mei he ‘uhila ‘a e kakai. ‘Alu e pasi ka e toe mai pe tasi (dust) ‘o Nuku’alofa. Totonu ke nofo e Tu’i mei he tu’unga ‘Eiki Pule Lahi ‘o e Tau Malu’i Fonua he ‘oku fepaki ia mo hono lakanga tauhi sipi lelei. ‘Oku te’ekiai ke tonu hotau fa’unga fakapolitikale, ke taau ai mo e lakanga ko ia.

Kuo pole foki ‘a e ni’ihi ‘o e kau feinga ki he tau’ataina fakapolitikale ke nau fakataha ‘o laka hake he toko 5 ‘oku tapui ‘e he Lao Fakafokifa. Kapau ‘oku fakamana ‘a e Tu’i, Pilikatia mo e Palemia ‘aki e kau sotia ke fai ha me’a ki he kakai, pea ‘oku totonu ke fakaafe’i mai ‘a e ngaahi mitia muli mo e ngaahi kautaha fakavaha’a pule’anga ki Tonga ni; ‘a Nu’usila, ‘Asitelelia, ‘Amelika, Pacific Forum, Komoniueli, UN, ke omi ‘o sio tonu he me’a ‘e fai ‘e he sotia ki he feiga ‘a e kakai ke nau tau’ataina ‘o fili honau kau taki. Ko e maau mai pe ‘a e kau faiogoogo muli mo e ngaahi kautaha fakavahapule’aga, pea uki leva ‘a e kakai ‘oku nau fie tau’ataina fakatemokalati ke nau fili honau kau taki, ke nau kole ke fakataha kiha ‘api Siasi ‘o e Kau Ma’oni’oni ‘o e Gaahi ‘Aho ki Mui ni (LDS) ‘o alea’i ‘enau Tohi Tangi ki hono fakapopula’i kinautolu mei he’enau totonu fakamolale mo faka’efika koia. Ko e Siasi ‘eni ‘i Tonga ni ‘oku nau ma’u ‘a e maama lahi ‘o e totonu faka’Otua mo e tapuaki ‘o e pule fakatemokalati. Kuo tau holomui e Siasi Katolika mo e Siasi Uesiliana Tau’ataina ‘o e Tu’i hono taukapo’i e kakai masiva mo lomekina. Kehe pe ke fakataha mai ‘a e kakai ‘i he melino pea ta’e ha me’atau hange ko e Kupu 8 ‘o e Konisitutone. Te tau sio leva ai ‘o ‘ilo ‘a e kehekehe ‘a e natula ‘o e fakatokaga mo e fakailifia. Taha ‘oku hala he me’atau, kae pikitai pe ki he’ene totonu faka’Otua; taha ‘e ‘afungi mo pikitai ki he‘ene totonu fakaaoao kuo tohi ‘i he Lao. Tala atu, ‘e toki mahino ai ‘a e kau terrorists ‘oku tau-toitoi holo ‘i Tonga ni.

 

S.F.