Kuo lava e Pule’anga ‘o tali, ‘oku ‘ikai ke toe fehu’ia koe tokolahi taha ‘oe fonua, ‘oku nau fiema’u e Liliu: pea kuo talamai ‘e fai e Liliu. Ka kuo nau fakatonuhia’i fo’ou ‘eni hono tautoloi ‘o e Liliu, ‘aki hono fehu’ia pe kuo tau felotoi ki ha Liliu ‘e fe’unga mo Tonga; mateuteu ki he liliu fakaKonisitutone mo fakaLao; pea ‘oku ‘i ai mo e fie’ilo pe ‘oku toe fiema’u nai ha liliu fakaeloto, ako ki he tukunga fakakaukau ‘a e kakai, faka’ikonomika mo fakaekautaha (institutionals). ‘Oku tautapa e Pule’anga tokua ‘oku ‘ikai ko ha fokotu’u toloi noa’ia ‘oku nau fai.

‘Oku ‘ikai pe fiu e Pule’anga he fakanafala. Ka ‘oku pehe nai ‘e he Palemia mo ‘ene kau Fale’i, ko e ha e kakano e lipooti ‘a e Komiti Fale Alea ki he Fakalelei Fakapolitikale na’e Sea ai e Tu’ipelehake? Na’e ‘ikai koa ke siutaka e Komiti ni ‘i Tonga ni mo muli ke aoao fe’unu mei he loto ‘o e kakai? Na’e ‘ikai koa ke ne faka’auliliki e tapa kotoa e anga fakafonua, tukufakaholo, sosiale, ‘ikonomika, lotu mo e ako?

Hili pe u’u ‘enau palani honau nima, kuo nau tala ‘eni na’e tomu’a fehi’a e kakai he Komiti, ka kuo nau toki ‘ofa u’uu’u, he kau lelei e lipooti ki he kakai. Pea tala ia na’e palani mo Dr Halapua ke fili mei Niua. Ko e fai koa e ‘uhinga ta’e ‘uhinga ki fe? Kuo ta’u 132 e motu’a ‘o e Pule’anga ni, ka ‘oku kei fakakaukau fakakauleka pe kau taki: mafili tangi pe ki he hina hu’akau mo e me’a va’inga. Fai ai pe ‘ai seniti kai lole mo e tanginoa. Vakai pe ko e ‘uhila ia ‘a e Kakai, kae fai pe tangi mo e pipiki; pea toki fakatuia atu ‘e he kau Taki. Ko e nunu’a pe ia ‘o e fakafamili mo e fakapone’i e Pule’anga; pea ko e ‘uhinga lelei ia ‘o e feinga ‘a e kakai ke nau fili honau kau taki. Kuo monumonuka e Kupu 17 e Konisitutone: ‘a e pau ke ta’e filifilimanako e pule ‘a e Tu’i. Pisinisi nautolu he koloa ‘a e kakai.

 

Ko e sipoti politiki ‘a e ngaahi Pule’anga Pule Lelei ‘o mamani, ‘oku ‘ata-ma’a ki tu’a e founga pule (transparency). Ka ‘iai ha ‘uhinga ki hano ta’ofi ha me’a ‘oku loto ki ai e kakai, pea ‘oku mahino pau mo tu’uma’u e poini, ‘o pehe ni. Ko e ‘akapulu ‘oku tu’uma’u e ngatangata’anga e mala’e, hono lao va’inga, laine tata’o mo e kolo: ‘oua toe hiki holo; pea ifo leva e sipoti. Ko e tau ‘uhinga ‘a e Kakai mo e Pule’anga he mala’e ‘o e Liliu fakapolitikale, ‘oku fakaoli fau. Pataloni pe Tu’i he timi ‘a e Pule’anga, Pule Timi e Palemia pea toe Fakamaau, Faiako e kau Fai Fale’i, poupou e kau Minisita, pea to’o vala e kau Nopele, kau paipa, mo e ni’ihi kaisuka tokosi’i.

Tau fihi fuoloa he Liliu ko e pehe ‘e he Pule’anga ‘oku te’eki ke loto e kakai ia ki he liliu. Ka fakamo’oni’i e poini koia, ko e tata’o loto kolo pau. Fokotu’u atu leva mei he kakai ke fai ha fakahaloto (referendum). ‘Ilo lelei ‘e he kau taki ko e me’a totonu taha ‘eni ke fai: fakamasima ia! Tala ia ‘oku te’eki taimi, lahi e fakamole pea hala pa’anga; kae lau miliona pe fakamole noa’ia. Sasala atu mei he Kau Fakafofonga ‘e lava pe kakai ‘o tanaki silini ke fakapa’anga. Ifi e fakamaau. Kohu e kakai kuo nau tata’o loto-kolo. Tuhu e fakamaau ki he lalo toa ‘i Palasi. Ta kuo ‘osi hiki e kolo ia mei Fale Alea ki he tukufakaholo. Sikalamu!

Fatu e Pule’anga e Komiti FakaFalealea Fakafonua Fakatu’i Fakalelei Fakapolitikale (KF5) ‘o Sea ai e Tu’ipelehake. Ke ma’u ha ola lelei, na’e fakaanga’i fefeka ‘e he kakai e tonounonu ‘a e KF5. Tau tekelele ma’u pe mei he hehema faka‘ekonomika, ke nofo ki he poini ko e fakalelei fakapolitikale. Kohu pe kau taki ‘e fakapone’i e Savea. Ka e pango ne hoko e pekia mahanga, ke toki ‘asili hangatonu ai e fakakaukau ‘a Dr. Taufe’ungaki mo Dr. Halapua. Ka e toutou pehe pe Palemia Fakamaau: Kakai! Mou kataki, tau pelu-la pe ki he ola e savea ‘a e KF5. ‘Asi mai a Dr Sitiveni Halapua ‘o lipooti e loto ‘o e kakai: fili kotoa e kau fakafofonga, pea fakahoko he 2008. Tue fu’u matanga: Loto-kolo! Puhi e fakamaau: talamai ko e motolo fo’ou ‘eni ‘a e Pule’anga kuo tali lelei ‘e he Tu’i he Fakataha Tokoni. Ta kuo toe hiki e kolo ia ki he ‘aa kuusi ‘a e Tu’i ‘i Palasi; pea toe liliu mo e lao va’inga mei he ‘akapulu ki he pasiketipolo. ‘Osi piva mai e timi ia ‘a e Pule’anga ki mala’e.

Tohi Tangi e kakai pea fakahu atu mo ‘enau motolo ki Fale Alea. Talamai ‘e he timi ‘a e Pule’anga, ‘oku ‘ikai ko e loto ‘ena ia ‘o e kakai: tokua ko e fusifusi loto pe ia ‘a e fanga ki’i Kau Fakafofonga. Lauta e kakai ki Pangai Si’i ke talaki ko e mo’oni ko honau loto ee ‘oku fakaha atu honau kau Fakafofonga. Kaila e fu’u fai Fale’i mei tu’a mo tuhutuhu ki he Fakamaau. Ifi leva e Fakamaau ke ‘alu ‘enau timi ki tu’a, tokua ‘oku ‘ikai ke nau ongo’i malu. Kalo nautolu ‘o muhumuhu ki he potu fo’ou ke hiki kiai e kolo. ‘Ikai ngata ai, ka ko e pulu ‘o e Liliu ‘oku ‘ikai ko e pulu ia ‘a e Kakai ke fai honau loto. Talamai ko e pulu totonu ‘eni ia, ‘oku to’o holo pe ia ‘e he Fakamaau.

 

Toki ‘ita e kakai he ‘asi kohu mai ‘a e founga pule, pea nau pehe ke ‘ai atu ai leva ki he kau Taki ke nau lava sio ki he kovi ‘o e me’a ko e founga pule ‘asi kohu. ‘Asi kohu mai, ‘asi kohu atu. Tamate maama e kakai, ka e toki kohu tu’u ‘a Nuku’alofa; na’a mo ‘Eua na’a nau lava pe ‘o sio mai ki he kohu tu’u ‘a e Senita Fefakatau’aki. Toki fai ai pe faka’ise’isa, ka kuo lingolingoa e Kolo Hau ‘o Felenite he toutou hiki kolo mo liliu tu’utu’uni holo ‘a e kau Taki.

He toki ta kuo o’o ki he Tonga kotoa, ka ‘oku totonu ke tali ‘e he kau Taki na’e mapuna e afi he loto ‘o e kakai, ko hono fa’a hiki holo e kolo ‘e he Fakamaau. Ka neongo ia, ne nau sio kehe kinautolu mei he laumalie totonu ‘o e maumau, ka nau lau tapuaki he kuo ngali vete’i ai leva ‘e he tautea ta’u 14 ki he Angatu’u, ke ‘ave ai leva e fu’u timi tau fakafonua ‘a e kakai ‘o nofo ta’u lahi ‘i Hu’atolitoli, ka e fakafonu pone’i a Fale Alea.

Talu ‘eni mei Novema 06 mo e kalo ‘a e Pule’anga ke fai ha talanoa pe fakalelei mo e kau Fakafofonga ‘o e Kakai. Kuo mahina ‘e 6 hono toutou fakaloloa ‘o e Lao ki he Me’a Fakafokifa, ‘a ee ‘oku ne tapui ha fakataha’anga ‘e laka hake he toko 5. ‘E lava fefe ai ha talanoa lelei ‘a e kakai mo honau kau Fakafofonga mo ‘enau Komiti ki he Liliu Fakapolitikale? Talamai ‘e he Pule’anga ‘oku mahu’inga ke fai ha talatalanoa ke a’u ki ha tu’unga felotoi ‘a e kau Minisita, Nopele mo e kau Fakafofonga ‘o e Kakai; ‘osi ko ia, ha’aki mai e matapa; toutou fakaloloa e Lao Taputapui Talanoa pea le’ohi me’afana! ‘E lava fefe ai ha talanoa femahino’aki? He ‘ikai sia’a ha faifatongia ma’ae kakai kapau ‘oku ma’olunga ange siokita, ‘ita, loto sauni mo e fie’eiki.