‘Aneafi, na’e ma’u fakaPulelulu fakauike ua e vahe ‘a e kau ngaue fakapule’anga; ‘aho ni kuo toki ma’u fakaFalaite. ‘Oku fiu tanaki e vahe; pea ‘oku kei tali ni e kau faiako mo e kau ngaue ‘a e Potungaue Mo’ui ki he pa’anga ‘oku ‘i ai ‘enau totonu ke ma’u ka kuo fu’u fuoloa hono ta’e totongi ange. Kuo a’u ‘eni e sevesi na’e ‘osi vahe’i pau hono pa’anga, ‘o fiu feinga’i. Ko e ha e ‘uhinga?

    Ko e tali ki ai ‘oku ‘osi ‘ilo lelei pe ‘e he kau taki. ‘Oku ‘ikai totonu ke tau tomu’a tanaki pa’anga, ta’e tomu’a fakalelei’i ‘etau tu’utu’uni fakafonua ki hono pule’i ‘etau pa’anga ‘oku tanaki: ko e fakalelei fakapolitikale ia ‘oku tau longoa’a ki ai. He ‘oku ‘apulu ‘etau ‘uha faka’ikonomika, he ‘oku ‘ikai ngata pe he’ene hala ‘a e founga, ka ‘oku fai e hala ko ia he ‘ilopau. Pea ‘i he’etau fefusiaki ko ia, ‘oku mole ai hotau taimi, ivi mo e pa’anga lahi hange ko’eni: Tau fakafekiki he fakatau paasipooti. Pea ha? Tau mole lau kilu he fakatonutonu ko ia. Tau toe fakafekiki he founga tauhi e pa’anga lau miliona e paasipooti. Pea ha? ‘Alu ia mo e tama fakakata. Pea tau toe mole lahi ai pe he fakatonutonu fakalao e fu’u me’a na’a tau ‘osi ‘ilo pe.  Mavahe mei he palopalema ‘o e fakatau paasipooti, ‘oku tau lolotonga faingata’a’ia ni, pea ‘e fai ki he toe kovi ange, he kau peau hono ua, ‘aia ko ‘etau fekuki mo e kau Siaina. Na’e mei ala faka’aonga’i e fu’u ivi, taimi, mo e pa’anga mole noa’ia ko ia ki hano langa hake hotau sosaieti.

    Ko e tutu ‘o Nuku’alofa, ‘oku totonu ke hoko ko ha me’a fakatupu fakakaukau ki he Tonga kotoa. ‘Oku lava pe ‘o mahino lelei ki he tangata ‘atamai lelei, na’e ‘ikai ke tupunga e ‘ita ‘a e kakai he kau taki ko ha me’a faka’ikonomika, ka ko e me’a fakapolitikale. Na’e ‘ikai ke ‘omai ha tali pau mei he Pule’anga ki he’enau tangi atu ke fei mo tuku mai ke nau fili kotoa honau kau taki. Sio atu pe kakai ki he tekeutua mai hono tautoloi ke tapuni e Fale Alea, pea tuku ta’e lava ai pe hono alea’i e me’a ‘oku nau tangi kiai. Na’e toki ma’ali tomui mai e ki’i tohi ne fakamo’oni ai e Palemia ke fai e liliu he 2008. Kuo toe laulau mai ‘eni e liliu ia ki he 2011.

    Pea lolotonga e lolongo ‘a e fonua he palopalema fakapolitikale ko ia, kuo tu’u hake e kau taki ‘o hoko atu e talatalanoa tanaki pa’anga. Ko e toki ‘osi atu ‘eni e ‘Uluaki Fakataha Faka’ikonomika Fakafonua (‘UFFF). Alea’i ai pe ‘uha faka’ikonomika. ‘Oku ‘ikai ta’e fiema’u pa’anga ha taha; ka ‘oku ‘ikai fiema’u ke hoko atu ‘etau tanaki pa’anga ke kai ‘e he kau taki, he ‘e ‘alu mei he kovi ki he kovi ange, pea ‘e iku ki he fetamate’aki.

    Kuo sasala holo ha talanoa, tokua ‘e lisi lauta’u atu ‘e he kau ma’u kelekele ‘o Nuku’alofa honau kelekele ki he Pule’anga. ‘Oku ‘i ai e tui ‘oku palani e Pule’anga ke toe lisi atu (sub-lease) ki ha fonua muli te ne tali ke malu’i ‘aki ha’atau no ki he langa ‘o Nuku’alofa. Pea ‘oku ‘i ai e tui ko Siaina ‘oku fai ki ai e kole no ko’eni. Ka ko e anga maheni ‘o e no lalahi pehe ni, ‘e fiema’u ia ki he ta’u lahitaha ‘e ala malava. Ko ‘etau lisi ta’u lahi taha ‘oku fakangofua ‘e he Lao ko e ta’u ‘e 99, ka ‘okapau ‘e fiema’u ‘e Siaina ia ha ta’u ‘e 300 – 499, ‘e malava pe ‘e he Pule’anga ke fai ‘eni he Fakataha Tokoni mo e Fale Alea, he ‘oku nau fakaaoao fakapaloti he’etau sisitamu. Pea ka faifai ange kuo hanga ‘e he Pule’anga ‘o lisi pehe’i atu hotau senita fefakatau’aki ki Siaina, pea ko ‘ene toki mafuli ia ‘a Nuku’alofa ‘o Kolo Siaina (China Town).

    Kapau ko e anga ee ‘o e me’a ‘e hoko, pea ‘oku ou fehu’ia pe ko e ha koa ‘oku tau pipiki pehe ai ‘i Siaina? Ko e ha hono faingata’a ke tau kole tokoni ki Nu’usila, ‘Asitelelia pe ko ‘Amelika? Ko e T$500 miliona ko e ki’i me’a leka ia ki ‘Amelika. Ka ‘oku mahino ngofua pe ‘a e tali: he ko e ngaahi fonua ia ‘oku longomo’ui ai ‘a e pule ‘a e kakai. Pea ka tau ka kole tokoni atu, kuopau ke nau teke mai ke tomu’a fakalelei’i hotau fa’unga fakapolitikale ke toe fakatemokalati ange ka e toki tali ‘etau no. Ka ko e me’a ia ‘oku ‘ikai ke fie ongo ki ai ‘a e Pule’anga. ‘Oku fai ifo pe fakamalinga ia mo Siaina he ko e fonua kominisi, ‘o fu’u kainga ‘aupito ‘ene founga pule mo e pule fakatikitato ‘a e Tu’i ‘i Tonga ni. Kuo ‘osi hopo’i a ‘Akilisi Pohiva he’ene tala ‘oku pule fakatikitato e Tu’i (Tupou IV), pea tali ia ‘e he Fakamaau’anga Lahi ‘oku mo’oni fakalao e fo’i ‘uhinga ko ia.

    Kuo fakamahino ‘e Tupou IV ‘oku ‘ikai loto ia ki he liliu. Ka ‘okapau leva te tau fiema’u mo’oni ‘a e liliu, ‘e hoko ‘a e ku ‘o pehe ni: i) ‘E puke tu’u ‘e he Pule’anga ‘a e Liliu, pea ‘e toki lava pe ‘o liua kapau ‘e lava liukava’i ‘e he kakai ‘a e mafai lolotonga, he ‘oku ‘ikai ha me’a ia ko e loto lelei ke foaki mokomoko mai e mafai ki he kakai. ii) Kapau te tau liua e founga lolotonga, ‘e toutou liua leva ‘e ha kakai ‘a mui ange ‘a e Pule’anga ‘o hange ko ia ‘oku hoko ‘i Fisi.

    Ko e fo’i heliaki fakamahalo ‘eni ‘a e Tu’i, he ‘oku te’eki ke tau fanongo kuo toutou liua e pule’anga ‘o e ngaahi fonua temokalati ‘o hange ko Nu’usila, ‘Asitelelia mo ‘Amelika. Ko e ha? He ko e ngaahi fonua ia ‘oku ma’olunga ange ai ‘a e tulifua ‘a e kau taki ki he lelei fakatokolahi. Ko ha fonua ‘oku ohi ai ‘a e tui temokalati, ka e kei ma’olunga ange pe ki he kau taki ‘a e fekumi ki he lelei fakafo’i tuitui, kuo pau ke hoko ai hono toutou liua ha pule’anga pehe.

    Si’i kainga nofo tukuhausia ‘o Tonga; kuo tau hela hono teke ‘a e liliu ke tau fili e kakai ke nau pule’i ‘etau tukuhau, ka kuo tala mai ‘e Tupou IV ke tau feinga pe ke tau malohi hono tau’i e pule’anga ka e toki fai ha liliu.

    Ko e ta’u ‘eni ‘e 50 ‘o ‘etau feinga he liliu mo e miomio holo pe ‘a e Pule’anga. ‘Oku totonu ke fei mo mahino ki he kakai, ko e fili ‘o e Palemia mo ha kau Minisita mei he fili ‘a e kakai, pea tala mai kuo ‘osi kamata e liliu, ko e tali fakamatamata lelei pe ia. Ko e talamai kuo tali ‘e he Tu’i e liliu, ka tau hokohoko atu e talatalanoa, ko e koto faka’alinga lelei kotoa moia. ‘Oku feinga pe Pule’anga ia ke taki ‘etau tokanga ki he ngaahi me’a kehe, ke tau hanganoa mei he liliu. ‘Oku totonu leva ke tau fusi’i ma’u pe kau taki ‘o fakata’utu he ‘isiu ‘o e liliu. ‘I he’ene pehe, tau kamata fakakaukau’i ‘e tau tolu e fale’i ‘a Tupou IV. Ko e me’a pe ia ‘oku ne fakapapau’i mai ‘a e Liliu.

'Etita,

 

Faka'ofo'ofa mo'oni ko e tohi 'a Semisi Tapueluelu. Kuo taimi ke tau take action he vave taha.Fai mo fakahoko 'a e lau ia 'a Tupou IV he 'oku 'ikai toe 'iai ha fakapopoto ia ki he kautaki 'o e 'aho ni. 'E hoko mai 'a e ngaahi vavalo ia ki he Pule'anga Siaina pea lisi 'a Nuku'alofa ia pee... na'a kuo fakatau kotoa 'a Tonga ia ki Siaina kae si'i munoa kotoa 'a hotau kainga 'i Tonga. Haa hano faingata'a ki he kautaki ke lilu ki he fa'unga pule 'e lava ai 'a Tonga 'o Kole ha softloan ki Amelika, Australia and New Zealand?

 

Ko e ngaahi fonua eni 'oku lahi 'e tau hee holo ai ko e okooko ki ho tau kainga ki Tonga. Ko e ngaahi fonua eni 'oku lahi taha 'etau fetokoni'aki mo nautolu he kouhili kae tautautefito ki New Zealand.

 

Na'a ku 'i Tonga, sio tonu he ngaahi me'a'ofa langa fale'ako 'a e Pule'anga Siaina, Kovi 'ohua mo'oni hono quality. Faka'ofo'ofa hono ngaahi fotunga kae pango pe koe haa hano fuoloa 'e last ai 'a e ngaahi fale ni. 'Ikai toe taau ia ke tau toe hoko atu he ngaahi founga ko ia.

 

Fokotu'u atu ki he kakai Tonga lotolahi kotoa pe 'i muli ni, tau kamata tautolu 'i muli ni he tu'uta mai pe 'a e kautaki. 'Ai tautolu heni 'oku faingamalie ki he tukufetuli, pea lahi mo hono ngaahi me'a heni ke fai'aki 'a e ngaahi fiema'u.

 

Tuku ki he kau tama Poto, fakapotopoto mo fala'anga 'i Tonga na ke nau fai hono fokotu'utu'u fakalelei 'a e Pule'anga fo'ou.

 

 

'Ofa ki Tonga.

Kataki pe Etita kae hao atu ha kii lave. Koe fuoloa ange toloi liliu, koe toe tokolahi faufaua ange ia sii kakai e fihia he tauhele ngako ae kau minisita, nopele, moe kau paipa meihe puleanga oku nau ahia a e otu muli. oku nau vaka eni ihe kakai oe ng kolo, siasi moe ng kalapu kavatonga ihe fkkakala aki kakai ng hingoa koe fkhekeheke moe lavakii o Tonga. fktokanga atu kihe kau mau mo tali ng hingoa koe fkmuna moe tamalaki kimoutolu oku fai.  ikai koe langilangi pe ngeia koe io pe moe osi kato kihe  paipa kae sii fkofa fanau moe hoa. fefe kapau oua tali hingoa, talaatu koe fiefia ka koha fiefia teke mau hoo tauataina ikai ha popula kihe kau mau mafai maolunga mo fie mau langilangi.

Ofa ki he Tonga