Na’e fa’a to’o hake he ngaahi tohi mo e nusipepa ‘o tu’apule’anga ‘a e papeliane hotau anga fakafonua ki he salute ki a hou’eiki. Na‘e pau ke tu’ulutui ‘a e tu’a ‘o palaleli e tui mo e fungava’e he kelekele, ‘o heka ‘i hono mui’i va’e, pea punou hifo leva mo e ‘ulu ‘o hu he vaha’a tui ‘o hange ‘oku ‘ono’ono, pea talitali ai kae ‘oua kuo me’a atu a hou’eiki pe taha ma’olunga.

 

    Na’e tui a Tupou I ‘oku ‘ikai koe founga lelei taha ‘eni ke fakaha ‘aki ha’ate faka’apa’apa ki ha taki. Na’e fekumi leva ki ha founga ‘oku toe lelei ange, ‘o ne tu’utu’uni ai ke tuku e punou ‘ono’ono, kae fetongi ‘aki e tu’u hangatonu pe ‘o hiki e nima mata’u ‘o laka he ‘ulu, pea tu’u ma’u ai kae ‘oua kuo me’a atu a hou’eiki. Na’e tui a Tupou I ‘oku lelei ange ‘a e founga ni, he ‘oku ne fakatou ‘omai ‘a e faka’apa’apa mo e anga fakakaume’a. Na’a ne tu’utu’uni leva ke hoko ia ko e anga fakafonua fo’ou, pea na’a tau mamata he matu’a na’a nau tauhi ‘a e founga salute ni, ‘o tatau ai pe pe na’a nau lue lalo, heka hoosi, saliote pe pasikala; na’a nau kei tu’u ‘o hiki nima ki a hou’eiki, palemia, minisita, kovana pe taki lotu. Ko e anga ia ‘o e tauhi sipi lelei: ‘oku sio ki he me’a ‘oku kovi ki he fanga sipi, pea fakalelei’i. ‘Ikai ke hange ia ko e kau taki ‘o e ‘aho ni, ‘o talamai ‘oku sai pe kovi; pea fai atu pe ‘o ‘ilo ‘enau loi, pea talamai ko e mo’oni ‘oku kovi, ka tau liliu mamalie pe.

    

 

    ‘Oku fekumi foki mo e kakai ki he lelei taha fakapolitikale. ‘Oku matu’aki mahu’inga ‘a e fakava’e lelei fakapolitikale, he ‘oku mei ai ‘a e fakava’e lelei taha ki he toenga ‘o e ngaahi kautaha fakasosiale kehe (social institutions) ke sevesi ki he kakai. He ka kele ‘a e matavai fakapolitikale, ‘e ‘uli foki mo e toenga ‘o e ngaahi va’ava’a ‘o e vaitafe fakapule’anga. Ka hoko e filifilimanako mo e faihala ko e kakano e kau taki, ko vaihi e hano feinga’i ke ‘oua ‘e fai pehe mo e toenga ‘o e kau ngaue fakapule’anga. He ‘e anga fefe ha tili miliona ‘a e kau me’a ‘i ‘olunga, ka e ‘ai ke ta’utu ‘angelo pe toenga? Te nau tili mo nautolu! Ka e monu’ia ‘a Tonga he ‘oku kei tokolahi ange ‘a e kakai ‘oku ‘ikai ke nau fie kau he tili, ka ‘oku nau loto kinautolu ke fakalelei’i e fa’unga pule, ke tuku e tili. Ko e ‘uhinga lelei ia ‘o e feinga liliu, ko e tangi ki ha fa’unga ‘oku ne ohi e fakamaautotonu ke ne ta’ofi e faihala.

    Na’e kei kai tangata e kuo hili pea pakiua ‘uli takitaha vau; ka e hake mai e lotu ‘o ne ako’i ke tau ta’utu ki lalo, vahevahe taau e ki’i me’a tokoni ‘oku tau ma’u, fai e lotu, pea tau toki ma’u. ‘Aho ni, kuo liliu e kai tangata mei hono tamate’i e kakai ‘o ta’o, kae misi mo’ui pe honau toto. Si’i kikivi e lauvale ke ma’u ha $50 he uike ki he famili, ka e vahe ‘inasi e kau paipa he $700 ki he $1,000 tupu lahi he uike. Kapau ko ha Nopele koe, pea me’a’ofa atu ‘aki ha $600,000 ki hao tofi’a ‘oku lisi atu; ‘e laka hake he T$10,000 ho’o pa’anga he uike, ta’e lau ki ai ‘a e vahenga fakanopele mei he tukuhau ‘a e kakai, vahenga mo e ngaahi monu’ia kehe kapau te ke toe ngaue fakaminisita. ‘E faifai pea te ke vahe T$20,000 he uike, ‘a ia ko e $2,800 tupu ia ki he ‘aho, kau ai e Tokonaki mo e Sapate.

    ‘Oku lava lelei e fa’ahinga tufotufa fakavaotaa ko ia, ko e kovi hotau fa’unga fakapolitikale. ‘E lava nai a Pilinisi Salesi ‘o Pilitania Lahi ‘o ‘ave e ‘uhila ‘a e fonua ‘o pisinisi ‘aki? ‘E lava nai e fanau ‘a e Palemia ‘o Nu’usila pe ‘Asitelelia ‘o to’o ‘enau domain .nz pe .au ‘o pisinisi ‘aki? ‘Ikai! ‘E faingata’a ke hoko ha to’onga fakapo’uli pehe he ngaahi fonua ‘oku lelei honau fa’unga fakapolitikale: i) ‘Oku nau fu’u maama, pea tenau ma nautolu he lue telefua pehe holo ‘a e manumanu mo e fakamalohi he uhouhonga ‘o ha fu’u kakai sivilaise. ii) He ‘ikai lava hu atu ha fa’ahinga fokotu’u kaivao pehe ia ki Fale Alea, he na’e fa’u honau fa’unga fakapolitikale ki he lelei taha fakatokolahi, ‘o ‘ikai ko e kau ma’u mafai tokosi’i. Ko e tuai pe hono ene atu ha fokotu’u pehe, ko ‘ene hu ia he kapa veve.

    Ko e ‘uhinga ia ‘oku tau kataki’i ai e faingata’a mo e fakama ‘o e faka’ilo; ngaahi fakamamahi mo e fakatanga fakalao ‘a e kau taki Pule’anga, ka tau kitaki pe mo ukuma hono tu’uaki fefeka e liliu, ke fakaha ‘etau ta’eloto ki he fa’ifa’iteliha ta’e’ofa ‘a e tokosi’i he’etau koloa fakatokolahi.

 

    Ka ko e ha ‘oku tuai ai e fai tu’utu’uni ‘a e kau taki ke tau liliu mei he kovi ki he lelei? Talamai ‘e he Tu’i ‘oku fanongo ia kihe fale’i ‘a e Palemia. Talamai ‘e he Palemia ‘oku fanongo ia ki he fale’i ‘ene fu’u kau potanga Fale’i, he ‘oku kau atu ki ai mo e Polisi, Sotia, Pule Fakavahe, kau Taki Lotu mo e ‘Ofisa kolo. Pea toki fai ai e tautoitoi ‘o tuhu e Tu’i ki he Palemia, pea tuhu loi e Palemia ki he kau Fale’i, pea tuhu atu nautolu ki he Pilikatia mo e toenga. Pea nau tuhutuhu loi holo ai pe ke tui e kakai tokua ‘oku fai mo’oni e ngaue ki he liliu. Neongo ko hono lohiaki’i mo hono kakaa’i ‘eni ‘o e kakai, ka ‘oku nau fu’u vahe lelei mei he tukuhau ‘a e kakai.

    ‘Oku faingofua pe ke tala ‘oku lelei ange e vala tupenu he vala ngatu; ko ia na’e fakamahino ‘e Tupou I he 1875 ke tau li’aki ‘a e vala ngatu, ka e ngaue’aki e vala tupenu ‘a e kau papalangi. Ka ‘oka kei fakavilivili pe kau paipa ke tau liliu mamalie mei he vala ngatu; ke kei vala ngatu pe kakai tokua ka nau vala tupenu pe nautolu: pea ‘oku totonu ke tau fakakaukau lelei mo ngaue’i malohi ke ta’ofi. ‘Oku ‘ikai totonu ke tuku ke kei fai e fakakaukau ta’e ‘ofa ‘a ha kakai konisenisi mate pehe.

    Tau pehe ke tau ki’i fetongi vala taimi nounou. Puke mai e kakai ‘oku vili ke tau liliu mamalie mei he vala ngatu, ‘o vete honau vala tupenu ka e fakatui hanau fo’i vala ngatu. Tau tui ‘e tautolu honau vala tupenu. Tuku ke nau tui e fa’ahinga vala ‘oku nau talamai tokua ‘oku lelei hono tui, pea ke tau liliu mamalie mei ai. ‘Oku ‘ikai ha’aku veiveiua, ko e tuai hono fakatui ‘aki kinautolu e vala ngatu, kuo tau pahia he launga’i e nanamu, mamulu, avaava, fakamaa, ngalivale mo e hafua.