‘I he lau ‘a’aku meia Sitaleki Tupou mei ‘Aokalani

 

Ko e taha e fangota faingofua taha he ngaahi toutai mamaha ‘oku ‘iloa ko e TULI PIHI. ‘Oku ake e manatu pea he ‘ikai ngalo ‘i he motu’a ni ‘a e tahahiva fitungofulu tupu ‘a ‘eku tupu faingata’a’ia ,pe ‘i hono ‘ai mahino ko e motu’a ni na’e tupu masiva.Lolotonga ‘eku ‘i he Kolisi Mailefihi ko e konga ‘o ‘eku totongi ako mo hono ngaahi fakamole na’a ku fua pe pea ko e taha hono ngaahi ma’u’anga seniti ko e ‘alu pe ki tahi he na’a ku nofo ofi ki tahi. Ko e taha eni hono ngaahi toutai na’e ui ko e TULI PIHI.Kuo lele hake ‘a e ma ke lea ki ai ka he’e tuku koa ko ia hoto mo’ui’anga pea hange ko e lave ‘i ‘olunga he ‘ikai ngalo ‘i he mo’ui ni ‘a e ha’aha’a ‘o e taimi ko ia pea hange ha fakaninimo ke to e manatu ki ai ka e tuku a ke te hua’aki he ko hono kanongatamaki kuo hoko ‘o fonua.

Ko e Tuli Pihi ko e fangota ia ‘oku fai he taimi ‘oku pakupaku ai ‘a e tahi toafa pea ‘oku ou tui ‘oku ma’u mei heni ‘a e lea pakumiha. ‘I he taimi ‘oku pakumiha ai ‘a e tahi pea ‘oku si’i ke to e ‘asi ha ki’i anoano he fu’u funga afua.’Oku ‘ikai to e lava ha fangota  moe pe a’a pea mo e kau fangota sili ‘oku ‘ikai to e lava mo ia he kuo mihemiha e tahi.Ko e naunau toutai leva ‘o e TULI PIHI ko e tao pe nge’esi niu.Ko e founga fakahoko ‘o e fangota ni ‘oku ‘ikai luelue ka ‘oku lele pea ko e ‘uhinga ia ‘oku ui ai ko e TULI he ‘oku ‘ikai ke lue ka ‘oku te lele.Ko e ‘uhinga leva ‘oku ui ai ko e PIHI he ko e natula ‘o e fingota kotoa pe he taimi ‘oku miha ai e tahi kenau ‘alu hake ki ‘olunga ‘o mei levolo pe mo e fukahi ‘one’one. Pea neongo ‘a e miha ‘a e tahi ka ‘oku ‘i ai pe ‘a e ki’i vai ‘i he ‘elia ‘oku ‘i ai ‘a e fo’i fingota pea ‘oku fakanatula pe ki ha fa’ahinga fingota pe ke fakamanga ‘o ui leva ia ko e mata pea ‘i he taimi ‘oku nau mapuni ai ‘oku hanga ‘e he fo’i malohi ( pressure) ‘o ‘ene mapuni ‘o puhi’i ‘a e ki’i me’i vai ‘oku ‘i ‘olunga he fo’i fingota ko ia pea ‘oku malava pe ke a’u ‘a e mapuke hake ‘a e ki’i vai ni ki he mita ‘e taha mei he fukahi ‘one’one pea ‘oku ‘ilo leva ‘e he kau fangota ‘a ia kuo nau tu’u pe ‘o tatali mo ‘enau tao pe nge’esi niu pea ko e me’a ia ‘oku ui ai ko e PIHI. Mahalo pe na’e tonu ke ui ko e tuli vai mapuna kaekehe ko e anga pe ia hono ui mei mu’a pea tuku ai pe a ke ui pehe.Ko e me’a malie he toutaini he ‘oku lava pe ‘e he kau maheni tuli pihi ‘o tala mei he natula ‘o e pihi pe koeha ‘a e fo’i fingota ko ia ‘oku pihi hake pe ko e Tava’amanu, Tuahi, Kaloa’a ‘o ‘au pe ki he to’o pe tengange.’I hono fakata’i leva ‘a e founga fakahoko ‘o e toutai ni mo e natula ‘o e fingota ‘oku fai hono toutai’i ‘o ui leva ko e TULI PIHI.

Ko e ma’ua’nga e mo e founga hono fakahoko ‘o e fangota TULI PIHI.Ka koeha hano ‘aonga ke lave ai ki ai. ‘I he lau ‘a’aku ‘oku natula hohoa malie ‘a e fangota Tuli Pihi mo e Tu’unga Faka’ekonomika ‘o e Pule’anga Tonga he lolotonga ni pea neongo na’e natula Faka-Tuli Pihi pe talu mei tuai ka ‘oku hange ‘oku to e a’aa’a ange he taimi ni. “I he anga ‘o ‘eku ‘analaiso atu ‘a e founga tanaki pa’anga ‘a e Pule’anga ‘o taki ai ‘a e Minisita Pa’anga pehe ki he kau ‘Ofisa Tanaki Pa’anga (Revenue Officers) ‘a e Pule’anga ‘oku hange tofu pe ko e fangota TULI PIHI.’Oku lolotonga mihemiha faka’ekonomika ‘a e fonua pea ko e Minisita Pa’anga leva mo ‘ene kau ngaue ‘oku hange ha fanga kiu ‘o nau heka pe he funga afua ‘o fakasio PIHI ke fai hano tuli . Ko e PIHI mahanga tolu lahi taha ‘oku tulia ‘e he Pule’anga pea ‘oku ou tui ko e kei oloola pe ia ‘a e Pule’anga . Ko e PIHI lahi taha ko e Taki Mamata ( Tourism),pea ko e mahanga hono hoko ko e Pihi mei he Tukuhau ‘o kau ai ‘a e Potungaue Kasitomu mo e Potungaue Tukuhau Vahenga ( Customs and Inland Revenue Department), pea ko e Pihi leva hono tolu ‘a ia ko e Talafi Pa’anga fakafo’ituitui mei Muli ( Overseas Remmittance). ‘Oku ou tui he ‘ikai mama’o ‘eku fakafuofua mei he tolu’i Pihi ni. Taimi tatau foki ‘oku ngali matangata’a ki he Pule’anga ke fai hano tulia e Pihi ‘a e Talafi Pa’anga mo e Taki Mamata he ‘oku ‘i ai hono ngaahi mata’au ‘oku ta’emapule’i fakahangatonu ia ‘e he Pule’anga ‘o hange ko e Faingata’a hono fakamaketi’i ‘o Tonga he ‘oku ma’u ‘e he mahaki Longo ia ‘a e Minisita Takimamata he na’a ku ‘osi lave ki ai ki mu’a atu na’e ‘i Nu’usila ni ‘a Fineasi Funaki pea ‘amanaki atu e kau faiongoongo ia ‘a e fonua ni ki ha koloa he ‘oku lea’aki e kau ngaue taki mamata ‘oku fifisi he Fetu’utaki pea ngutu poto he lea pea tekifaiva mo e sino he ko e konga ia ‘o e tu’uaki ka ko hono mo’oni na’e ma’u ia ‘e he mahaki lolongo mo e manifi faka-fakaleiti pea kapau na’e ‘i ai ha taha muli na’e fakakaukau folau ki Tonga na’e ‘i he fakataha ni na’e mei liliu ai pe ia ‘o folau ia ki Fisi neongo e valau ‘a e fonua.

Ko e pihi lahi fakapa’anga foki eni mei he Talafi Pa’anga pea ‘oku ou tui ‘oku fu’u faingata’a ki he Pule’anga ke tatau ha’anau ki’i me’a mei heni he ‘oku natula kehe ‘a e Pihi ia ko ‘eni he ‘oku takitaha pule’i pe ‘ene seniti tukukehe pe hano hiki ‘e he Pule’anga ‘a ‘enau Komisoni mei he pa’anga mei muli ‘o fakafou he Pangikee.Ka na’a mo ia ‘oku mohufounga ange fakamamani lahi ‘a e kau Talafi ‘o Tu’usi e Bulk Fund Remmittance .’Oku ou tui ko e Pihi pe eni ‘oku fu’u fakatu’utamaki taha ki he kakai ‘o e fonua ‘a e Tute mo e Tukuhau , he ‘oku ma’u kakato pea fakahangatonu ‘a hono pule’i ‘e he Pule’anga ‘a e tanaki pa’anga mei he tute mo e kotoa ‘o e ngaahi tukuhau. Ko e me’a ‘oku fehu’ia heni he ‘oku ‘ikai ke to e ‘ufikaua ‘a e tu’unga fakamamahi ‘oku ‘i ai ‘a e tafa’aki tanaki pa’anga ko ‘eni he ko e konga lahi ‘a e koloa ‘a e Fale ‘o e Tu’i ‘oku hu atu he Pihi ko ‘eni ka ‘oku ‘ikai ma’u ai ha seniti ia ‘a e Pule’anga,pe ‘oku ‘i he totongi matu’aki ma’ama’a ‘aupito Pea to e fakamamahi taha ko hono pa’usi’i ‘a e founga ni ‘o kau atu mo e ni’ihi kehe he inu e kakava ‘o e kakai ‘o ngaue’aki ‘a e monu’ia ko ‘eni ke hu ai ‘a e koloa ia ki he ngaahi me’a fakafo’ituitui ‘o hu lalao uaea ‘a e ni’ihi he Laiseni Fakalakalaka ‘o hange ko ia na’e ngaue’aki ‘e he Kautaha ‘a e Tu’i ko e Shoreline. ‘O fiha koa??? ‘o $20 miliona???? Faka’ulia e??? ‘o fua ‘e hai ?? ‘e moutolu mo kitautolu kotoa ‘a e fonua??? Ta’elotu e??? Ka ko e ‘atunga ai pe ia ‘a e tuli pihi.

Ko e fehu’i leva pe ko e ta’u eni ‘e fiha ‘a e fakasio pihi ‘a e Minisita Pa’anga ??Kuo ‘i ai ha fa’ahinga kaveinga ngaue ‘e falala ki ai ‘a e Pule’anga pe ko e siofi ai pe ‘a e kakai ke fai honau fakasisina.??’Osi ange ko e kakai ‘o e fonua ‘oku makatu’unga ai ‘a e tu’umalie ‘a e fonua ka ko eni ia ‘oku taketi’i ma’u pe ke fai honau ‘au’au.

Na’a ku ‘osi lave atu kimu’a felave’i mo hono Fakatau ‘e he Pule’anga ‘a e kau Temo kenau tafoki ‘o fakakikila mo fakate’elelo ki he Temo. Ha e me’a ‘oku hoko he taimi ni?? Kuo ma’u ‘e he longo ia ‘a e kau fakate’elelo pea hange ka teke’i kitu’a ‘a e fu’u fo’i mio’i ko Lopeti Senituli ‘o tali hopo pe mei ai ka kuo tafoki hake eni e Palemia ‘o ui e timi TULI PIHI he ko ena kuo to e ‘omi mo Afeaki. Ko e tama Pisinisi , Tauhitohi mahalo pea to e Lao.’I he lau ‘a’aku ko hono ‘omi pe ‘o e kau tama ni ke fakakaukaua e kau tuli pihi.’Osi ‘eku tumu he fakamatala ma’ulalo kuo fai ki he mitia ‘e ha taha Polofesinale hange ko Afeaki.”Ko ‘eku ma’u pe ki ai kuo ‘osi hanga ‘e he Pangikee ia ‘o WRITE OFF” ko e tali ia ‘a Afeaki na’a ne fakaha ki he Kele’a.Kakai ko e founga eni ‘oku ngaue’aki ‘e he kau ako tokolahi ko ‘ene tu’u ngali vale pe ha fo’i laka pea lea fakapalangi leva ke ‘oua na’a mahino ki he tokolahi ‘o e kakai ‘oku nau lau e fakamatala ko ia. Ko e ‘uhinga faka-Tonga ki he write off ko e KANISELI ,pea ko e ‘uhinga fakalao pe ia mo fakapisinisi ki he ngaahi mo’ua ‘oku NAMUKUU pe KOVI (bad debt) ‘o hange ko e mo’ua ‘o Afeaki pea tatau tofu pe mo e mo’ua telefoni  ‘o Sesolo Koka na’e ‘ai he hingoa hono mali pea ‘ikai totongi ka e to e hoko leva ‘a e telefoni fo’ou ia  ‘o ‘ai hono hingoa pea ‘oku kei NAMUKUU ni atu e fo’i me’a ko ia.’Oku tonu ke mahino ki he fu’u tuli pihi fo’ou ni ‘a e me’a ko e mo’ua NAMUKU ka kuo fanakaloni’i ( Bad Debts Recover). ‘Oku ‘uhinga ia kakai ko ha mo’ua kuo kaniseli (bad debts) ka ‘okapau leva kuo mo’ui mai ‘a e konisenisi ‘o e tokotaha mo’ua ‘o totongi pea ‘oku to e fakamo’ui mai ‘o lau ko e mo’ua NAMUKU ka kuo fanakaloni’i ‘o namu lelei.(bad debts recover) ‘I he lau ‘a’aku ‘oku fu’u fiema’u ‘aupito ‘a e Fale ‘o e Tu’i ke mo’ui honau konisenisi ke fanakaloni’i e ngaahi fu’u ‘otu palaku ‘oku toutou ‘ohake ‘e he kau fakafofonga ‘o e kakai ka e ‘oua ‘e fakamatavalea loi he ‘ikai namu lelei ai ‘a e namuku ia ‘oku fai ki ai ‘a e lave.

‘Oku ou tui kapau ‘e ‘omi ‘e he fale ‘a e Tu’I ‘a e koloa ‘a e kakai hange ko e ‘uhila, satelaite pea totongi fakafoki mo e $20 miliona mei he tute ko e laulau miliona ia ‘e malava ‘anoa ke vahe penefiti ‘a e kau toulekeleka .Ka koeha e me’a ‘oku hook ??kiate au ko e fiha eni hono ‘ohake mo e hange pe ha fu’u me’a fakaoli ia kia Pilolevu. Pilolevu ‘oku ‘ikai fakaoli ka ‘oku NGALIVALE. Ke ke ki’iki’ia koe ka e ‘uhui e kakai ‘o e fonua ia?? Ko e lotu fe ia ?? Ko e me’a ia ‘oku ui ko e lotu kuikuinini , mo e konisenisi vaoa.

Ko e me’a mahu’inga ‘oku ou fie ‘oatu he kolomu ni pea ‘oku ou tui ke tokanga ‘a e kau fakafofonga ‘o e kakai ki he me’a nipea ke kau kotoa ki ai mo e kakai ‘o e fonua pe ‘oku ke tui ki he liliu pe ‘ikai ka ko e palopalema eni ‘e fu’u fakalilifu ‘aupito ki he kaha’u ‘o Tonga.’Oku ou tui ‘oku fu’u fakatu’utamaki ‘aupito ‘a e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e ‘ikonomika ‘o e fonua pea koe’uhi ko e ta’utu ‘oku fai ko e heka he funga afua ‘o ‘uhinga ko e hekeheka he ‘ikai ‘o hange ko e lau ‘a e punake ko e sio pe ki fa’itoka.’E malava ke tau holomui ‘a Tonga mei hano tokoni’i fakapa’anga kakato mei ‘Aositelelia mo Nu’usila koe’uhi ko e kau ‘a e pau ke fakatemokalati ange ‘a e pule’anga ‘i he konga ‘o e tokoni .’I he’ene pehe ‘oku tu’u ava mai ‘a Siaina he ‘oku ‘ikai ko ha fu’u loko me’a ‘a e Temokalati ia ki Siaina. Ko e Pihi Lahi fakapa’anga eni he’e laulau miliona.Ko ‘eku tokanga kakai Tonga ki he LISI KELEKELE. ‘Oku lolotonga loloa taha ‘aki pe ‘a e ta’u ‘e 99 ko ‘eku tokanga he kapau ‘e liliu ‘e Tonga ‘a e Lisi Kelekele ‘o ta’u ‘e 999 ‘a ia ko e ta’u ia ‘e 1000.Ko hono mo’oni kapau tetau sio atu ki loto Nuku’alofa kapau ‘e langa ‘e Siaina pea ‘e natula leva ke sipinga taha pe ‘a e langa pea ‘e toki mo’oni leva ‘a e lau ‘e hoko ‘a Nuku’alofa ko e China Town.Pea ka ma’u kotoa ‘e he kau Siaina ‘a e lisi kelekele ‘o taki ta’u ‘e 999 talamai ange ‘e he Tu’i mo e Palemia pe ko e to’u Tangata ia ‘e fiha a hono pulekehea ‘a loto Nuku’alofa??.Tau kamata pe meia Feleti Sevele kapau ‘e to e mo’ui atu ha ta’u ‘e 100 pea ‘aluhake hono foha ‘o to e mo’ui mo ia ha ta’u ‘e 100 ‘a ia leva ko e mokopuna hono hongofulu ‘e toki ala foki mai ai ‘a e Kelekele,ka e talamai ange ‘e ha taha he taimi ni pe ‘oku ne manatu’i hake pe he taimi ni ‘i ho’o lau e kolomu ni ho’o kui hono hongofulu???.Kapau ‘e to e mate vave ange ‘a e to’utangata pea ‘e iku ia ‘o toku foki mai ‘a e kelekele ‘o e Tonga ki honau mokopuna hono 15. Kakai Tonga ‘oku ou tui ‘oku ‘i ai ‘a e sio pehe he tepile ‘a e Pule’anga.Ka hoko eni pea ko ‘etau KA’ANGA ia.Ko e me’a pe ke fai ko e pau ke tu’u fakataha e kakai  ‘o e fonua ‘o fai ha me’a ke ta’ofi’aki ‘a e fu’u TA’E’OFA ko ‘eni. Koeha hono ‘aonga e miliona katau hange mai ha fanga kuma mei he lotovao ka e ha’u e kau Siaina ia ‘o nofo lotokolo??’Oku ‘ikai ‘aupito ko ha lau lanu eni mole ke mama’o ka ‘oku ou tui ketau tukufonua poto ma’a hotau kaha’u na’a ‘alu hake hotau fanga mokopuna ha ‘aho ‘o pehe pe  na’atau fu’u FAKASESELE fefe fau kuo nau nofo vao ai ka e nofo kolo e kau mani’i.

Tupou V mo Palemia ‘oku ou lea atu he kolomu ni kiate kimoua he ko kimoua ‘oku ‘i ai ‘a e mafai  ‘o e fonua, ‘e tangi mai e kaha’u he FAKAVALEVALE ‘o e ‘aho ni.Kuo u TUKUPA ke tapalasia au ‘o tala nai ‘oku ou ngali fieme’a pea taku ‘e he ni’ihi kuo lea ta’e faka’esia mo eha fua ha fua ,’oku ou tali kotoa ia ko hoto fakakoloa kehe ke mahino ki Langi mo mamani ko e fai kotoa eni he ‘OFA MO’ONI pea ka kuo ‘i ai ha lea kuo heva atu koe’uhi pe he ko e heva atu ‘a e ‘ofa.

Hange ko e kaveinga kuo fai hono fokotu’u ,kainga ko e kau Taki ena ‘o e Pule’anga  ko ‘enau me’a pe ‘oku fai ko e FAKASIO PIHI ka ko ‘eku fakamanatu atu kau Taki ‘oku to e oma ange ‘a e PIHI mai ia ‘a e hu’a ‘a e tahi ,’io ko e tahi ena kuo fonohake, pea ‘oku ha’u ‘a e hu’a mo hono ha’aha’a. Ko ‘oseni ena mo hono ika ta’ane ‘oku nau heke mai pea ‘oku ne ‘ufia ‘a e fu’u funga afua ‘o ‘ikai to e lava ha TULI PIHI ko e me’a leva ke fai ko e fai mo fakavave ki ‘uta na’a hanga ‘e he ‘anga mo e toke ‘o halu kimoutolu . Ko e tahi ena ‘o e LILIU ‘oku Hu’a mai pea ‘ilonga ha me’a ‘oku fa’afa’ahinga mo e kovi ‘e HALU. Tupou V mo Palemia tokanga na’a mo kau ai.

Faka’osi ‘o e kolomu ni ‘a ‘eku kole fakamolemole atu ki he kau Feinga Liliu kotoa pe ka kuo hoko e kolomu ni mo hono akenga  fakataukave ‘oku fai ke halaloto’api atu ‘i ho’o totonu , tauange mo e Pekia kuotau feia ke lomia atu ai ha tonounou katau Toetu’u mo ha mo’ui kuo FO”OU.