Mei mahakimafu Kiwi & Kangaroo

kaila tokoni Kokanati

    Koe natula e kole tokoni ‘a Tonga kihe ngaahi fonua mulí, ‘oku e’a ai ‘ae founga ngaue ‘oku pule’i ‘aki kitautolu ‘ehe kau taki. Koe taimi na’e hoko ai ‘ae fakatamaki ‘oe ‘aho 16/11, pea kaila tokoni ‘a Tonga ki Nu’usila mo ‘Aositelelia. Tu’uta mai ai e kau tau moe kau polisi fakatotolo ke tauhi e melino mo fakatotolo’i ‘ae hia ne hoko. Taimi ‘oku fiema’u ai ke folau e kakai ki muli, pea tau toe o pe ki Nu’usila mo ‘Aositelelia. ‘Oku kau heni ‘ae kole ‘ae Palemia ki Nu’usila mo ‘Aositelelia ke folau atu mu’a hotau kakai ‘o toli fo’i ‘akau ai.

Ka koe taimi ‘oku fiema’u no pa’anga lahi ai ‘ae fonua pea kalo leva ‘ae kau taki ia ki Siaina. Koeha nai hono ‘uhinga? ‘Oku hala pa’anga nai ‘a Nu’usila mo ‘Aositelelia? ‘Oku pehe koe $100 miliona ‘oku kole no ‘e Tonga. Me’a ni ‘e ‘ikai ma’u ia mei Nu’usila, ‘Asitelelia pe ‘Amelika? Koe’uhi ‘oku ‘ikai ‘ata ki tu’a e founga ngaue ‘a e Pule’anga (transparency), te tau hanga leva ‘o hakule ‘ene tepile.

    ‘Oku hanga ‘ehe laumalie ‘oku tataki’aki ‘e ‘Amelika fakataha moe Pangike ‘a Mamani moe IMF, ‘o ofe’i ‘ae ngaahi fonua fakatemokalati kenau muimui ‘ihe founga tatau. ‘Aia ko hono fokotu’u mai ‘ae ngaahi me’afua ke toutou sivi’i mo fakapapau’i’aki ‘ae ngaue na’e tu’unga ai ‘ae noo. Ko hono fakapapau’i ia ke ‘oua ‘e pulia ha pa’anga he loto’i pule’anga ‘o ta’e mahino pe ‘oku hu ia he kato ‘o hai?

    Na’e toki fili hake ‘e ‘Amelika ‘ae tangata ko Paul Wolfowitz ke pule ‘ihe Pangike ‘a Mamani. Na’a ne fokotu’u fefeka leva kihe ngaahi pangike fakafeitu’u mo fakafonua ‘oku nau no meihe Pangike ‘a Mamani kenau fakapapau’i ‘oku nau taliui kakato kihe ngaahi no ‘oku nau fai, pea ke ‘aonga kihe lelei fakatokolahi. Ko John Bolton na’a ne tokanga’i ‘a ‘Iulaaki ‘ihe ‘osi pe ‘ae tau. ‘Oku lava ke tau faka’uhinga heni ‘oku fiema’u ‘e ‘Amelika ke fakapapau’i ‘oku ngaue fakatemokalati’aki ‘ae silini noo kihe lelei fakalukufua ‘ae kakai.

 

    Koe fa’ahinga ha’iha’i pehe ni ‘oku ‘ikai fa’a sai’ia ai ‘ae ngaahi fonua kole noo, tautautefito kihe ngaahi fonua ‘oku fa’ifa’iteliha pe honau kau taki pea nau toe fufuu’i mai ‘enau fiema’u kehe he kole no ‘ae fonua. Na’e ‘asi he TV Siaina (CCTV9) ‘a e lea e Taki ‘o Siaina he folau ‘a’ahi atu ‘a e Palemia ‘o Tonga ni: koe tokoni ‘a Siaina ki Tonga ni ‘oku ‘ikai ke toe fakapipiki ai ha ha’iha’i (no strings attached) ‘o pehe ni. He ‘ikai kenau toe pehe mai: ‘e tali ho’omou noo ka kuopau ke mou liliu fakatemokalati, pea toe ‘alu atu mo ‘emau kau ‘ofisa ‘o siofi ke fakamole ‘ae pa’anga kihe taumu’a ‘oe noo. ‘Ikai! Tuku pe ia ‘e Siaina ke fa’iteliha pe kau taki kihe me’a ‘e fai ‘aki ‘etau noo.

    ‘Iha fakataha he mahina kuo ‘osi, ‘ae ngaahi sino fakavaha’a pule’anga ‘oku nau tokoni’i ‘a Tonga ni, ‘aia ne kau kiai ‘ae ngaahi fonua fakatemokalati, na’e fakaha ai ‘ihe TV Tonga na’e ‘iai ‘enau tokanga ke fai ha fakalelei fakapolitikale. He ‘oku nau ‘ilo ‘e tokoni ‘ae fa’unga fakatemokalati ki hono tufotufa taau ‘ae koloa fakalukufua, mo ta’ota’ofi ‘ae tili he fonua. Ka ‘oku nau ala mai nautolu he fo’i hangatamaki e pule’anga, ‘oku fu’u makini ke alasi.

    ‘Aia ‘e lava ‘anoa ke tau faka’uhinga’i, koe ‘uhinga ‘oku lelei’ia ai e kau taki he kole no mei Siaina, koe ‘ikai ke nau toe kau mai he teke ke fai leva ‘ae liliu. ‘Oku lava ia ‘i Siaina he ‘oku nau aoao kaume’a ‘i mamani kene fuhu’i ‘aki hono pule’i ‘o mamani. Koe ‘uhinga ia ne tuli ai a Taiuani mei Tonga ni, he ‘oku ‘ikai pone ia mo Siaina.

    Kapau te tau pehe ‘oku ‘ikai ke fu’u fiekau mai ‘a Nu’usila ia mo ‘Aositelelia kihe feinga liliu fakatemokalati, pea ‘e fehalaaki ia mo ‘ena fie tokoni mai’aki ‘ae taki $250,000 ke fakapa’anga’aki ‘ae Komiti Faka-Fale Alea ke nau savea’i e loto ‘oe kakai kihe liliu fakatemokalati.

    

    ‘Oku fai ‘ae hoha’a lahi kihe no koeni koe’uhi he koe fu’u pa’anga lahi e $100 miliona ke taa fakafoki. Koe ngaahi fehu’i ‘eni ‘oku totonu ke fakama’ala’ala mai ‘ehe pule’anga: i. Koeha ‘ae koloa pe me’a ‘oku malu’i’aki ‘ae no? ii. Pe koe ngaahi fale ‘e langa fo’ou? iii. ‘E malu’i ‘aki ha ki’i motu pe kelekele ‘i Nuku’alofa? Fakatata, tau pehe ‘e langa fakafungavaka kotoa ‘ae ‘u fale fo’ou pea ma’u ‘ehe Tonga ‘ae fale ‘i lalo, kae lisi atu ‘ehe pule’anga ki Siaina ‘ae kotoa ‘o e ngaahi fungavaka. iv. Koeha e founga hono ta e sino’i no moe totongi tupu? v. Koeha e fa’ahinga mo e lahi ‘oe tukuhau ‘oku ene ke fua ‘e he kakai? Kuo mahino mai ‘eni ngali ‘e ta fakafoki he ta’u ‘e 20; pea ko e nounou ange ‘o e taimi totongi fakafoki ko e lahi ange ia hono tukuhau’i e kakai ke lava e totongi vave ko ia. vi. Te tau kumi e kau ngaue, me’a ngaue mo e naunau langa; pe tenau ha’u pe nautolu mo e kau ngaue mo e naunau langa ‘o hange koe anga maheni? Kapau koia, ko e konga lahi ‘oe no ‘e toe foki pe ia ki Siaina, ka e totongi ‘e he kakai Tonga hono fakangaue’i honau kakai mo fakatau ‘enau koloa ‘oku ‘ikai fu’u lelei ki he langa. Tau vakai pe ki he tu’unga fakalanga ‘a Siaina he Ha’apai & Tonga High. ‘E lelei faka’ekonomika ange ke fakangaue’i hotau kakai mo fakatau e koloa ‘a e fanga  ki’i pisinisi fakalotofonua ke nau mo’ui.

    Kapau ‘e pehe mai ‘ehe kau taki: ‘oku tapu ia ke tala ki tu’a ‘ae fakaikiiki ‘o e no. Pea koe fehu’i hoko leava: ka kohai tene ta e no? ‘E ta ‘ehe Tu’i, Palemia pe kau taki? ‘Ikai: koe kakai! ‘E fu’u fakama ke ‘alu ha taha ‘o alea’i ha no ke totongi ‘eha taha kehe, pea teketeke’i e taha koiá ke kau he alea pe ‘ilo kihe fakaikiiki ‘oe me’a tene taa. Koe kakato ia e ‘elemeniti ‘oe fakapopula moe fakamalohi, ‘oku tau vivili ai ke liliu kihe pule fakatemokalati.

    ‘Oku mou tokanga’i ha me’a kainga? Talu e tolotoloi ‘ae hopo e kau Fakafofonga ‘oe Kakai mei ‘anefe. Na’e a’u pe ‘o fehu’ia ‘e Clive Edwards ‘ihe nusipepa pe koeha ‘oku tolotoloi ai ‘ae hopo e kau fakafofongá? Sio? Toki kamata leva ia he uike kuo’osi, taimi tatau, lele ‘ae alea no ia mo Siaina. ‘Oku taimi’i lelei ‘e he Pule’anga ke fakafihia’i e kau Fakafofonga e Kakai he hopo, kae lele ‘ae alea no mo Siaina. Ko e me’a ‘eni ‘oku totonu ke kau atu kiai e kau Fakafofonga ‘o e Kakai hono alea’i, he’e ta ‘ehe kakai ‘oku nau fakafofonga’i – ‘a ‘eni ‘oku nau fihia he fu’u hopo na’e fuoloa e totonu ke fei mo ‘osi. Ka ‘oku siofi ‘ehe Pule’anga e kau Fakafofonga e Kakai ke fakafihia’i ki he lahi taha; kau ai e teu fakaava Fale Alea. Mou tokanga na’a tohoaki’i atu ‘e he Pule’anga mo ha kau fakafofonga ke tokosi’i pe movete kau Fakafofonga ‘o e Kakai ka e malava ke kei lele lelei pe Fale Alea ta’e kau ki ai e toenga ‘o e kau Fakafofonga malohi ‘o e kakai.