06-26-2007, 11:26 PM
Ko hai te Tau Tui Kiaí?
‘Oku fepakipaki mo palai ‘ae fakamatala ‘oku tuku mai ‘ehe pule’angá kau kihe liliú. ‘I he uike kuo ‘osí na’e peesi ‘uluaki mai he Taimi ‘o Tongá kuo mahino ‘ae liliú kihe 2010 pe 2011. Neongo ‘oku ‘ikai fie fanongo kiai e tokolahi, he kuo toka ‘enau ‘amanaki ki he 2008; ka kuo ‘iai ‘eni ‘ae fo’i taimi pau ki he liliu kuo faifai pea ‘omai mei ha taha pau he pule’anga. Ka ko e fo’i lapavale fakapule’anga koia ‘oku palopalema. He kapau koe fakamātoato ‘ae pule’angá, ‘oku fakatupu fifili leva ‘a e ‘ikai ke tala e poini mahu’inga ko ia ‘e Tupou V he huufi Fale Aleá. Ko Kalafi Moala ‘oku Fale’i Fakamītia ki he Palēmiá, pea koia pe ‘oku ‘a’ana e Taimi ‘o Tongá. ‘Oku tui ai e tokolahi ‘oku kau a Kalafi he taha ‘o e ngaahi ngutu ‘o e Pule’anga. Pea ko e me’a ‘e lea kiai e Taimi, ko e fakamelomelo ia ‘o e ‘alunga e pule’angá. Ko e taimi na’e fakaanga’i ai ‘e Kalafi e Minisita Vaotā he’ene kolomu fakaoli, na’e mahino ‘e tuli e Minisitaa ni. Na’e ‘ikai tuai kuo hoko!
Ka ‘oku fakatupu hu’uhu’u e fo’i fakamatala ‘ea ko’eni ‘a e Taimi ki he liliu; he ‘oku ‘asi nenefu e faka’amanaki koiá ko e fakalongolongo ‘a e Tu’í. Koe hā leva ‘ae me’a te tau ala faka’uhinga’i meihe faikehekehe koiá? ‘E mo’oni e lea ‘a Kalafi pe ko e fakalongolongo ta’eloto ‘a e Tu’i?
‘Uluaki, ‘oku matamata’i loi ‘ae lau liliu ki he 2010; he ‘e pau ke fai ai e liliu Konisitutone kihe founga fili Fale Alea, pea ‘e ‘asi kovi ai pe Pule’anga he lava liliu vave ke lele hokohoko e teemi fakata’u 3 ‘o e kau Fakafofonga, kae ‘ikai lava liliu vave pehe’i ke fili ‘e he kakai honau kau fakafofonga. Ko hono mo’oní koe vavetahá pē ‘ae 2011. ‘Oku ‘iai mo e tui ‘e lava ke toe tautoloi atu, ‘aki hano ‘omai fakakongokonga ‘ae liliú ke toki maau ki he ta’u ‘e 20 ka hoko mai. Fakatātā: na’e ‘iai ha me’a’ofa ke langa e Uafu Kuini Salote, ka na’e fiema’u ‘e he fonua foaki-tokoni ke paasi ha Lao ki he ‘Iunioni ‘a e Kau Ngaue ke malu’i ‘enau totonu. Na’e fiema’u uafu e Pule’anga, ka na’e ‘ikai ke fiema’u Lao ‘Iunioni, he ‘oku fiema’u hotau fa’unga pule ketau tauhivaha’a ta’efehu’ia e pule ‘a e kau taki. Na’e fa’u leva he 1964 ha Lao ‘Iunioni, ke lava hono langa e uafu. Ka ko e ta’u ‘eni ‘e 43 hono paasi e Lao ko ia, mo e te’eki pe fa’u ha Tu’utu’uni Ngaue ‘o e Lao ni, ke lava ngaue’aki ki he totonu fakangaue ‘a e kakai.
Ua, ‘oku hanga ‘e he kau taki ‘o ‘omi nenefu e mo’oni kene tohoaki hala’i e ‘amanaki ‘a e kakai kenau nonga fakataimi, kae lava ha’anau fāngota; hangē koe nō $112 miliona ‘oku fakavave’i. Ko e fangota koe me’a ‘oku fai ‘i tahi; ka ko e toki fangota ‘eni ia ‘oku fai he loto-kato ‘o e kakai. ‘Oku tui e tokolahi, ka lava ‘ae nō $112 milioná, ‘e kau e pisinisi ‘ae Tu’í moe Palēmiá hono langa’aki ‘ae silini koiá, kae tā ‘ehe kakaí.
Tolu, koe loto ‘oe Tu’í koe me’a ia ‘e fai. He ‘ikai tu’u hake ha me’a ‘oku tala mai ‘eha toe taha kehe, ‘o kau ai e Palemia mo ‘ene kau fale’i. Talamai ‘e he UN ko e loto ‘o e kakai ‘oku makatu’unga ai e Pule’anga, ka ‘oku kei malohi ange pe loto ia ‘o e Tu’i. Pea koe loto eni ‘oe Tu’í ‘oku tau vavalo ki aí: ‘Oku ‘ikai loto ia kihe liliú. Koe ‘uhinga ia ‘oku ‘ikai ke fie lea hangatonu mai ai e Tu’i ki he kakai, kau kihe liliú.
‘E ‘A’anu mai a Mamani he ‘Ulu Hotau Kau Taki
Ko hono mo’oni ‘oku fisi’ia e Tu’í mo e kau takí he hake mai ‘ae liliu fakatemokālatí, he ‘oku uesia ai ‘enau pule fakaleveleva kuo hoko ‘o kakano he’enau mo’ui. He na’e ‘ikai kenau anga ki hano toe fehu’ia ‘enau pule kovi. Ka ‘oku ‘ikai ha’anau toe fili he kuonga ni, he kuo fu’u maama e kakaí. Kuo nau ‘ilo ‘ae anga fakamālohi ‘oe fa’unga pule fakapolitikale lolotongá.Koia ai, ‘oku ‘ikai koe loto totonu ia ‘oe Tu’í ke fakahoko ‘ae liliú, ‘o hangē koia ‘oku fa’a talaki ‘e Lopeti Senitulí ki muli; ka koe koto faka’alinga lelei pē, he ‘oku ‘ikai toe ala fai ha kalo mei he mo’oni fakamamani lahi ko ia. He ka pehē atu ‘oku ‘ikai tali ‘e he kau taki e maama fakamamani lahi ‘o e pule fakatemokalati, ‘e ‘a’anu mai a mamani he ‘ulu hotau kau taki.
Ko e ‘uhinga ia ‘oku natula faka’alinga lelei ai hono ‘ave hala’i ki mamani e me’a kau ki he liliu; pea toe lohiaki’i moe kakai, ke kei ma’u fakatou’osi pē tokoni ‘a mamani mo e poupou ‘a e kakai.
‘Oku feongoongoi leva ‘a e Tu’í mo ’ene kau tama, ki hono afe’i takai holo e ve’eteka ‘oe liliú ke tuai ‘ene hoko, ka nau ala holo he kato ‘o e kakai. Ko e lōloaange hono tautoloi, ko ‘ene momona ange ia ‘enau alaala-peesi ‘e fai.
Hoko atu e Talatalanoa ki he Liliu – he temou fo’i ‘i Fale Alea
‘I he huufi tuku ‘oe Fale Alea 2006 na’e tala ai ‘ehe Tu’í ke hokohoko atu ‘ae talatalanoa kihe liliú, ka e ‘ikai ha taimi pau. Hange ‘oku ongo ifo e lea mai ‘a e Tu’i tokua ‘oku ‘ikai faingata’a hono fakafetaulaki’i e ngaahi motolo. Kae ‘Oiaue! ‘E fa’a fakafetaulaki’i fēfēe’i e paloti ‘a e toko 17 minisita mo e toko 9 nopele ‘a e Tu’i, mo e toko 9 pe ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai? ‘Osi ‘ilo lelei pe ‘e he Tu’i ‘e fakaaoao fakapaloti ‘ene toko 26 ‘i Fale Alea, pea fekau leva ke tau hoko atu e talatalanoa liliu.Ta’u ni kuo talamai ‘ehe Taimí ‘o Tonga ‘oku pau e liliu kihe 2010 pe 2011, kae fakalongolongo leva e Tu’í ia. Tala ‘e he Taimi ‘e fakahu atu ‘e he Palemia e founga liliu ke alea’i ‘i Fale Alea. Ka paasi fakapaloti ia mei Fale Alea, pea ‘e lau ia koe loto ‘o e kakai? ‘Oku mahino ai hono taki hala’i holo e kakaí hangē ha fanga ki’i vale, kae seti pate kau taki ia ki he tili.
Ko e hā Leva e Ola ‘o e Fefusiaki he Kaha’u?
‘Oku fakailifia leva ‘ae kaha’ú ‘o pehe ni. Koe maumau na’e fai he 16/11 na’e fakahoko ia kihe koloa. Koe ola ia ‘oe vilitaki ‘a e kakaí kihe mafai ‘oku totonu kenau ma’u, ke pule’i lelei ‘aki ‘enau tukuhau. ‘Oku ‘osi mahino lelei ki he kakai koe mafai pe ia ‘oku totonu kenau ma’u. Taimi tatau ‘oku fakamahafu ‘ae pule’angá mo fakatokolahi e sōtiá ke fakafepaki’i fefeka ‘aki e me’ataú e kakai. ‘Oku lava leva ke tau pehe ‘e hiki ‘ae tau’aki fusi meihe maumau’i ‘oe koloá, kihe lingitoto; ‘oka hokohoko atu ‘ae fakafepaki ‘a e Pule’anga. He ‘ikai tukulolo e kakai ia! Kuo nau pikitai ki he ta’u 2008 na’e tuhu’i ‘e he Lipooti ‘a e Komiti ‘a e Tu’ipelehake. Pea he‘ikai tapu ke hoko mai e fakaehaua koia kiha taha, tatau ai pē pe ko hai. Na’e ‘oatu ki Tonga ‘ae fakatokanga pehe ni he kuo hilí, he‘etau tu’u teki na’a hoko ha moveuveu; ka na’e ta’e tui kiai e kau taki lotu mo e kau taki pule’anga. Fefe ‘aho ni? ‘Ikai ‘oku tau fiu fakatonutonu e ‘aho 16/11? Koia ai, ‘oku malava ‘ānoa ke toe hoko mai mo ha fetā’aki fakafonua ‘i he’ene tu’u mahei pehe ‘a e taimi liliu kihe kaha’ú. ‘Oku matu’aki fakatu’utāmaki hono toe liliu ‘e he Tu’i e taimi liliu mei he 2008. Ko e penisini fakapolitikale ia kuo ‘osi mahua; ko e toe pe masi kene kamata’i. ‘Oku mahu’inga leva ke ‘omai ha lau pau ‘ae Tu’í he ‘oku mo’oni ‘ae lau ‘a Kalafi Moala ‘ihe’ene tohi Island Kingdom Strikes Back, peesi 278:
“Koe Tu’í tokotaha pē ‘oku ne ma’u ‘ae mafai kene liliu ‘a Tonga ke hoko koha fonua melino mo fa’a lavame’a. Ka ‘oku mo’umo’ua ‘ae kau taki ‘o Tongá ia hono malu’i ‘ae ngaahi faihalá mo hono tulia vale ‘ae ngaahi misi ta’eola ‘ae Tu’í.”
‘Oku ‘ikai ‘aupito koha fakailifia pe fakamanamana ‘eni; ka ko e ola ‘eni te tau a’u kiai ‘i hono tukuloto’i ‘e he kakai ‘enau lotomamahi, ka e tali mai ‘aki ‘e he kau taki hono ui fakatokolahi mo fakamahafu e sotia. Kuo toe ‘oho fakapolitikale mai mo e kau ma’u mafai ke to’o atu mo e Komiti ‘Akapulu ki honau tafa’aki, he ‘oku malava lelei pe ‘e he ngaahi kalapu ‘akapulu ia ‘o fakafepaki’i fefeka e sotia. Ko e me’a leva ‘a e kau taki ‘oku fai, ko e feinga ke tanaki kotoa e mafai (authority) mo e ivi (power) ki hono tafa’aki, ke fakavaivai’i e kakai. Ka ‘e holomui e kakai? ‘Oua na’a hala ho’omou ma’u!
‘Ikai ‘oku tu’u fakatu’utāmaki ‘a e ngaahi teke veimau ko’eni kihe kaha’ú? Koe poini ‘oe ‘analaiso fakasōsiale mo fakapolitikale, ke tau tokanga kotoa he ‘oku tu’utu’utaufa fakapolitikale ‘a Tonga; pea ‘oku ‘ikai ko e vete kiai ko e me’afana. ‘Oku fakamanatu mai e Tohi Fale’i ‘a e kau Kalisitiane: ‘I hoku huafa ‘e fetu’usi’aki e tamai mo e foha, ‘a e fale mo e fale. ‘Io, ‘e ifo ange ki he kakai ‘a e mate ki he totonu mo e tau’ataina, he mo’ui popula. ‘Oku fakamo’oni e hisitolia ki he mo’oni fakatohitapu koia.
‘E fai pe Liliu ‘Apongipongi: Ka Loto kiai e Tu’i
‘Oku mamahi ‘ae kakaí he ‘oku makamakau e pule’angá. Na’e lava pe ‘o ui e Fale Alea makehe ke liliu e Konisitutone ke fakatau e Paasipooti mo fakalao’i e nofo fonua mai ‘a e kau Siaina. Ko ‘enau pehē pē ke liliu e Lao tuté ‘oku lava pe ia. Na’e faingofua pe fa’u Lao ke ta’ofi e Taimi ‘o Tonga. Ko ‘enau pehē pe ke tau hū ‘o WTO, ‘oku oma pē ia. Ko ‘enau pehē pē ke nō $112 miliona ke langa ‘a Nuku’alofá, ‘oku fai pe ia ta’etoe kau kiai ‘ae kakaí. Faingofua pē me’a kotoa ‘oku loto ki ai e kau taki.Ka koe kole atu ke ‘omai e mafai fakapolitikale ‘o e kakai kenau lava pule’i lelei ‘enau tukuhau, pea toki hangē ia ha kole visa ki langí. Fiu hono teke mo kole, kae loiloi holo pē kau takí mo mio’i e fakamatalá ke hē ai ‘ae kakaí. Ko ha fakatātā fakamuimuitaha ‘eni ‘oe fakamatala palaí ‘ae Pule’anga, hono tala mai ‘ehe nusipepa ‘ae pule’angá, ‘ae Taimi ‘o Tongá, ‘e fai ‘ae liliú ‘ihe 2010 pe 2011. Pea tau pehē ‘e lave kiai e Tu’í he huufi Fale Aleá, kae fetakai mai ia he Lao Tute moe Tukuhau ke hilifaki ki he uma ‘oe kakai. Ko hono mo’oni, ko e me’a pe ia ‘oku mahu’inga’ia ai e Tu’i, ko hono hekasi e kakai. Mama’o atu ha fonua he meesi!
Semisi Tapueluelu