TNEWS TALANOA

‘Oku ke fiema’u tau’atainá? He ko e hā ‘a e tau’ataina: pea ko e ‘ai ke hā? ‘Ā hake mu’a!
‘Oku ‘ikai ha lelei he mo’ui ni ‘e ma’u, ta’e kau ai ‘a e ta’u’ataina. ‘Oku ‘i ai ‘a e tefito’i tau’ataina ‘e nima, ‘oku ne fanau’i ‘a e me’a ko e Pule’anga Lelei: i) Tau’ataina fakafonua(national freedom) mei he pule ‘a e fonua muli; ke fatu tu’utu’uni ma’ae kaha’u hoto fonua, pea ke fili ‘ae kau taki kenau fatu Lao mai ke te muimui mo tauhi ki ai. ii) Tau’ataina fakafo’ituitui (individual freedom) ‘aia ko e tau’ataina ke te mo’ui ‘o hangē ko’ete filí; kae ‘oua ‘e uesia ai e tau’ataina ‘a e kakai kehé. iii) Tau’ataina faka’ekonomika (economic freedom) ke te tu’u tau’ataina ‘o ‘ikai fakafalala ki he ivi fakapa’anga ‘o e ni’ihi kehe, ‘a ia tene uesia ‘ete tau’ataina. iv) Tau’ataina ‘o e saienisi (scientific freedom) ‘aia ko e tupulekina he mala’e ‘o e ‘ilo mo e ako, ‘o fekumi mo fakaanga tau’ataina, fakalakalaka, mo e tekinolosia. v) Tau’ataina fakalotu mo fakalaumalie (religion and spiritual freedom) ke te tui mo lotu ‘o fakatatau ki he’ete tui mo e angi ‘a hoto konisenisi. Ko e lotu mo e mo’ui fakalaumalie ko e ongo me’a lalahi ‘oku na tataki e hisitolia ‘o mamani, ‘o ‘aluua mo e ‘uakai mafai.
Kapau ‘oku talaatu ‘e ha taha ‘oku ke tau’ataina ki ho’o mo’uí, koloá, mo ho’o nofo ‘i Tongá – pea ke vakai pe ‘oku ke ma’u ‘a e kotoa ‘o e tefito’i tau’ataina ‘e nima ‘i ‘olungá. Ka mole ai ha taha, pea ke ‘ilo ko e loi lahi ‘oku fafanga ‘aki koé. Ko e Liliu 2010 ko ‘etau feinga ia ke tau ma’u ‘a e tau’atina fakafonua mo fakapolitikale. Talu hono tanupou e hisitolia ‘o Tonga he 950 AD, na’e te’eki pē ha tau’ataina pehē ia ‘e ma’u ‘e he kakaí. Ko e ta’u ‘eni ‘e 1000 tupu mo ‘etau kei feinga pē kiai.
Ka mole ha taha ‘o e ngaahi tefito’i tau’ataina ko’ení, ‘e mole foki mo e ngaahi totonu kehe ‘oku totonu ke a’usia ‘e he tangatá. Hangē ko’ení: ‘I he mole ‘a e fo’i tau’ataina ke te fili hoto takí, ‘e mole foki mo e ngaahi tau’ataina kehe ‘o hangē ko e tau’ataina ke faitu’utu’uni ki hoto kaha’ú; tau’ataina ke fa’u Lao ‘o fakatatau ki he’etau tui lotú; pe tau’ataina ke pule’i hono lahi ‘o e tukuhau ke to’o mei hoto kató.
Kuo ako lelei e kakaí, pea ‘oku ‘ikai ke kei lava ‘e he Pule’angá ‘o lohiaki’i, ke kei fili pē ‘e he Tu’i honau kau takí. Koia ai kuo nau faka’alingalelei ‘eni ke fai ‘a e Liliú ‘aki ‘a e fili fakavahé; ‘aia ‘e lahi ange ai ‘a e faingamalie ke fili ‘e he kakaí honau kau takí, ‘o fakatatau ki he loto ‘o e ni’ihi tokosi’i ‘oku taki he ‘aho ní. Ko e hā leva hono ‘aonga ‘o e Liliu?
Ko ‘eku liliu Tonga ‘eni ‘etau pena-temo he fu’u papa-toho he sipa’ilá ‘i Tofoá: Ko ‘Ene ‘Afio ko Siaosi Tupou V ko e faka’ilonga ki mamani katoa pea ko e hisitolia fakamamani lahi ‘o ‘Ene hoko ko e Tufunga ‘o e Liliu Fakapolitikale Melino. “Na’e finangalo ‘a GV ki he Lao 2008 ke fai ‘a e fili 2010 ‘i he founga ‘o e fa’unga pule’anga fo’ou.” ‘Oku mau polepole ‘i he ‘Afio na. ~ pea tu’u ai e Fuka Tongá mo e fu’u ‘īmisi tā ‘o ‘Ene ‘Afió. ‘Oku pehē ‘e he ni’ihi ‘oku poto hono lau fakapilitania, ko e papa ‘eni ‘a Lopeti Senituli, Palemia Sevele mo e Pule’angá. ‘Ikai ke nau tui ko e pena ‘a e kau taki Temó mo honau kau poupou.
Na’e fakahā ‘e Lopeti Senituli he Fakataha Fakata’u ‘a e Komiti Temokalati he Pulelulu 30 Sepitema 09, ‘oku nau fa’a fakataha mo ‘Akilisi mo ‘Uliti mo e Palemia, ‘o talatalanoa ki he founga ‘o e Liliú. Na’e kole foki ‘e ‘Akilisi ki he fakatahá kenau ‘oange ha ‘uhinga fo’ou ke ta’ofi ‘aki e Pule’anga mei hono fakahoko e fili 2010 ‘i he founga fili fakavahé. Na’a ne fakapapau’i mai kuo ‘osi e ‘uhinga lelei hono ‘oatu ki he kau Takí, ka kuo kamata fa’u lao ‘a e Pule’angá ia, ke fai e fili 2010 he founga fili fakavahé; pea ‘oku ‘ikai ha toe founga ke ta’ofi ‘aki.
‘Oku pehē ‘e Palofesa Rufus Fears koe taimi na’e kumi ai ‘e ‘Amelika honau tau’atainá, na’e ‘ikai ke nau ngāue ‘aki ‘a e lesoni ngoué, fefakatau’akí pe ‘ikonomiká – ka na’a nau to’o e hisitōliá – ‘o nau ako mei he me’a na’e hoko ki ha’atangata he kuo hilí, mo e fa’unga pule’anga mo e founga pule’i ‘o e kakaí. Na’a nau fakapapau’i ‘a e me’a ko’eni: i) ‘Oku kovi ‘a e pule fakaaoaó. ii) Ko e kakaí ‘oku pule ki he kau takí; ka ‘oku ‘ikai ko e kau takí ‘oku pule ki he kakaí. iii) Ko e me’a ko e tanaki tukuhau ‘oku fai felotoi.
Na’a nau mape’i leva honau kaha’ú mei he hisitoliá, pea fakapapau’i ‘e he kau takí ‘oku ‘i ai ‘enau totonu fakalotu mo faka‘ēfika ke ta’ofi faka’aufuli ‘a e pule fakaaoao mo e tānaki tukuhau fakamālohi ‘a e Tu’i Pilitaniá.
‘Oku ou faka’amu pē he’ikai lotosi’i ‘a e ni’ihi ‘oku falala ki ai ‘ae kakaí ke taukave’i ‘enau totonú mo ‘enau tau’atāina fakapolitikalé ~ ‘Oku kei toe lahi pe ‘a e foungá. ‘Oku hala ketau ‘oange hotau fale fakapolitikale fo’oú ke toe tā mape’i ‘e he mafai tatau pē na’e ‘uluaki fahu hotau ki’i motu’i fale motu’á. ‘Oku fakatu’utāmaki ‘a e fakakaukau ‘oku tu’u he’etau pena tohó: he ko ‘ene hala pē ‘etau tuí(belief) mo ‘etau ongó(feeling), ko e hala ia ‘a e toenga ‘o ‘ete ngāue – neongo te tau pehē ‘oku kei tonu pē ‘etau ngaue ‘oku faí. ‘Oua mu’a te tau fakangofua ha kakai mei he Pule’angá ke nau pule’i ‘a e ngaue fakapolitikale ‘a e kakaí; he ‘e ta’e palanisi ai pē ‘a e fa’unga mafaí kapau ‘e fatu pē ‘e he Pule’angá ‘a e Liliú, pule’i mo fakahoko ‘a e Liliú, ‘aki ‘ene foungá.

Faka’apa’apa atu,

Semisi P.‘I. Tapueluelu.

Semisi malo e ngaue mai mei tongana,naa ku fkaukau atu au ia kihe foi founga oku kikihi mai kiai ae puleangaa ke fili fkvahee ka nae ikai ha taimi ki he isiu koiaa he oku iai ae mea oku ou feingai ke lava o fkhoko,ka oku sai ai leva hoo tuku maii ketau sio kiai,oku ou pehe koe taimi totonu leva eni ke tuku ae mea kotoa pe kihe tafaakii kae too mai aki a ae LINGI TOTOO ae foi liliuu kapau tenau tuu malohi ai pe kenau pulei mai ae mea oku feinga atu ae kakaii ke fili ihe founga lolotongaa pea koe maa tahaa ia koe fili ae toko lahii,tuku enau feinga anatolu ia ke hange ko mulinii he koe uhinga ia oku fili fkvahe lalahi ai a mulini ia oku peheni.1.oku lauimiliona ae kakai ia ihe vahe pea oku feunga pe founga ia koia mo mulini pea toe li tuo 3 pe 4 a tonga katoa ia kihe vahe i mulini.2.oku lahi aupito ae paanga ia i mulinii ke totongi aki ene kau fkfofongaa.koia ai oku ou kole atu heni kihe kakai oe fonuaa ka lava ae fokotuu lao koenaa pea nau paloti o malohi pea oku ou tui fkpapau koe foi fehalaaki fkosi ia a Sevele kihe moui ae Tuii mo hono falee,he oku ou tui au oku nofo ae tuii ia i mulini kae oleva ke lava a enau foi palani koiaa pea ke mahino pee fai ehe kakaii ha lingi toto pe ikai,ka oku ou tala atu kihe uto o Sevelee tuku aupito hoo vili taeunuaa hee teke toki sio ia kihe fengaiitaki ae nifoo pea e toe foki ae Tongaa o kai tangata ka hoko ena malo,Semisi oku iai pe ae kii mea oku ou fkangai hoo u tohii kohoo faa ngaue aki ae toe lea fkhouhou eikii kihe kau takii oku ou ui ia koe fasia,tuku aupito ae toe fkhouhou eiki ia ae leaa he oku ikai ke nau pehe mai kohai koe pea mo au,ai ke mahino atu kihe kau takii oku mole ae fkapaapaa ihe enau taeofaa,Pea koe faahinga lea koia oku mou faii oku ikai kemou fktokangai oku mou hiki e moutolu ia honau langii ke aasili ai pe enau ngaahi kovii ae kakaii,sai aupito pe ae fkaukauu ia koe toe pe ke oua e toe ai mai ae lea fkhouhou eiki he oku fktupu ita lahi aupito ia kihe emau sio atu mei he maamaa malo.

Fakamalo atu Salesi he ngaahi poini kuo ke 'ohake. Kou fakatokanga'i 'e au e natula 'o e tama ni 'oku 'ikai tene tali mai 'e ia ha fehu'i atu pe lea mai ha taha ki he'ene ngaahi tohi 'oku fa'akau mai heni. Ka 'oku mahu'inga 'ene fa'a kau mai he 'oku mahino mo mo'oni fakalao, fakamolale mo fakaefika e ngaahi poini 'oku ne fa'a 'ohake fakatatau ki he ngaahi kaveinga takitaha.

Fekau'aki mo e lea fakahouhou 'eiki, kou manatau au ia na'e 'osi 'iai 'ene tohi he peesi ni na'e kaveinga 'aki 'a e peleti fika me'alele 'a e hou'eki lahi 'e taha 'oku fa'a lele holo he halapule'anga 'i Tonga ko e "TU'APOSI" pea na'e fu'u malie atu 'a e ngaahi talanga ai he fale ni.

Ko e lea 'oku 'asi mai he tohi 'a Semisi he 'aho ni 'oku 'iai 'a e me'a malie lahi 'oku 'asi ai pea 'oku fakahouhou'eiki mo hiki langi matafolalahi. Hange ia katau pehe ko e taha 'oku 'a'ana 'a e ngaahi lea ko ia 'oku te'epato pea olo heke'i he fietonu ki he Ha'a hou'eki. "Ko ‘Ene ‘Afio ko Siaosi Tupou V ko e faka’ilonga ki mamani katoa pea ko e hisitolia fakamamani lahi ‘o ‘Ene hoko ko e Tufunga ‘o e Liliu Fakapolitikale Melino. “Na’e finangalo ‘a GV ki he Lao 2008 ke fai ‘a e fili 2010 ‘i he founga ‘o e fa’unga pule’anga fo’ou.” ‘Oku mau polepole ‘i he ‘Afio na."

Ko e fehu'i leva, ko hai 'oku 'a'ana 'a e lea ko ia? Ko 'Akilisi mo e kau taki 'etau temo! fu'u papa lahi faufaua he'ilo pe na'e fiha hono fakamole? Pa'anga 'a hai na'e 'ai 'aki? ko eni 'asi mai he tohi ni tokosi'i mei he'etau tafa'aki fa'a toutou fakataha fakapulipuli mo e pule'anga ta'x'iai ha'atau lau ke na toki oo 'o fakataha ke tala atu hotau loto? Ko fe 'a 'Isi mo Clive 'oku 'ikai kau ai naua he fakataha? ko fe'iai toenga ia kau fakafofonga 'oku o mai 'o talaki mai tenau fakahoko hotau le'o ki falealea mo e pule'anga? 'ei kautama te tau tuhu ki he pule'anga kae 'osi ange ia 'oku tau toe fai pe me'atatau mo e me'a 'oku tau fakaanga'i kikila ki he pule'anga.
Ko e fu'u papa laho 'oku tau fokotu'u 'oku lau faka'aho he'e vale moe poto. Hange eni ia 'oku honge kakai 'etau tafa'aki ke tau ki'i tomu'a fakataha pea 'ai ha'atau lau ke 'alu moho tau kau taki 'o fai'aki fa'a toutou fakataha mo e pule'anga.

Ko 'etau timi 'oku hangetofu ko ha timi va'inga 'akapulu. 'oku tau va'inga fakataha ke ma'u 'a e malohi. ka va'inga siokita ha taha pe ni'ihi he'etau timi ko e koto fakamamahi. 'ai 'etau game plan ke pau pea va'inga'i kiai pea 'oua fa'apuke pulu na'a ke mamulu. 'oku tau toko lahi pea lahi mo kakai lelei ki he va'inga ni.

Semisi koe taimi koee oku tau fekumi ai kihe moonii moe totonu ae tongaa i hono fonua tupuangaa pea oku tapu aupito ke toe ngaue mai aki ae mea koe lea fkhekeheke ai ke mahino e feituu oku te tuu aii,koe ku sio ki hoo foungaa teke tatau pe mo Sevele mo mea kohoo to atu pe ki lotoo kuo ke heke atu koe kihe Tuii mo ene kau kai paangaa,kai kehe koe anga pe eni ia eku sio atu kiho kii foungaa hange oku ke fkakiaki mui pe ha ngaahi lea fkhekheke kihe Tui moe Houeikii ke oua tenau fehia ia koe ha aho,masii ka oku hopo mai kihe malae oe fanga ika taanee keke kakau ai pea oku tatau ai pe mate moe moui kuo pau kete kakau he moana koiaa ke auu kihe tafaaki e tahaa pea kapau kohoo feinga pe maau toko taha o hange ko Sevele no hai fua i falealealea pea oku ou kole atu kataki o mau atu pe ha malolo he oku ikai keke feunga koe moe tahi koenii malo teu toki hoko atu he oku apiapi ae taimii.

kau politiki koe tuu koee a tonga he aho ni oku ikai toe fuu fie mau ae kakaii potoo mo mau matai tohi maolungaa he koena kuo tau sio tonu pe ia Seve koe fuu DR pea koe ako ia kiho tau kakaii,ko Viliami Tangi ena mo hai fua koe ha enau mea oku lavaa hala ata koe lavakii ataata pe sii kakai oe fonua,koe fiemau ia he ahonii koha taha fai totonu mo mau hono lotoo pea toe mole moe fkhekehekee pea ofa foki kihe masivaa o hange koe fkhinohino ae tohii,koe mea ia oku ikai ai ke mau ha kakai lelei kenau fkfofongai ae kakaii koe lahi ae fkhekehekee moe ilifiaa,koe mau pe haa taha ae ua koenaa kuo mole leva ae ofa kihe kakaii moe mea nae tuunga ai ene ihe falealealeaa,pea kapau kohoo mou feinga kihe lakanga fkfofongaa koha sio pe ki hoo mou taki taha famili pea oku ou tala atu e sai angee haamou alu o to ha fuu manioke ke mou mau meatokoni mei ai hee ngali aonga ange ia i hoomou feinga kemou mau ae fatongia mamafa mo faingataa koia koe fkfofongai ae kakai oe fonuaa,kuopau kete mau ae taukei aleaa,lotoo,ofaa kae amoamo atu kete tukupa he ikai kete kakaai ae kakaii pe loi ke mau ai haate paanga pe monuia ihe funga ete fkfofongai ae kakai masivaa oku lahi aupito ae ngaahi tukupa ia kete sio kiai peate toki pole ae lakanga mahuingani,ofa pe kemou ako ha mea ia Seve,ko ene u fuakava loi mo kakaa koena kuo foki mai pe o mauu hono uluu pea koe fuu mauu atu ikai koha kii mauu koia ai Semisi moe kau fie fkfofongai e kakaii,mou uluaki fao ha maka hunu homou ketee ke fkpapaui oku mou tuu hange ha makaa ka mou toki paasi he sivii,kapau kuo mou to pe he tainimii teeki kemou au atu kihe moanaa huanoa ai ka mou toe au atu kihe tahi houu mo toe kii loloto angee.pea oku ou kole atu mua ke mou ofa mai a he lotu lelei ae Eikii o too a ae moui fkhekehekee mo vaihaka kihe Tuii moe houeikii kae sai a tonga malo,koe tui pe oe ngaahi tuii oku totonu ketau fai kiai ae mea koe lea fkeieiki.pea nae saipe ia ke ai kihe tui o tongaa kapau nae ofa mone pehe mai koe ha ae kakaii koene sio lalo pe kihe kakaii pea too kotoa ae lea fkapaapaa ia mei ai.

Salesi, malo mu'a e fokotu'utu'u fonua. Kou manatu au ia ki he kee 'a 'Atele mo Toloa he kei ngaue 'a Palu Pua 'i 'Atele. Faikovi 'a e tamaiki kehe ia pea lele kei mohe mai pe 'a Palu Pua 'o fana'i e me'afana 'o tau ia he taha 'oku ou ilamutu 'aki. Na'e 'ikai lele ia pe kau he maumau. Ko Semisi ia 'oku 'ikai kau ia he lea atu. Ko e lau pe eni 'a 'aku fakafo'ituitui. Na'a ku sio TV he ngaahi to'ufili faleale kotoa he kuo ngaue 'i muli ni ka kou kei Tonga Kakato. 'Oku ou 'i Tonga he taimi fili keu fili 'i ha taha 'e taau ki he 'eku fili pe 'a'aku.

Ko e tau'ataina na'e foaki 'ehe 'Otua Mo'ui he ngoue ko 'Iteni pea na'e 'osi tala pe fatongia ki he 'uluaki matu'a pea koe fo'ui pe ia 'o naua 'ena fili. Ko e fili falealea 'oku 'ikai tonu ke kau ha taha 'iha fili 'aha taha. he kapau 'e fai pehe ta 'oku hange ia ko e ngata tevolo he fu'u 'aku ne tapu.

Kau 'a Semisi ia he ni'ihi teu pehe 'oku malie pea lea mo'oni mo ta'eilifia. na'a ku lau he ngaahi hopo 16/11 mei he fakamaau'anga to'a'aupito e tamani ia mo ta'eilifia.

Hili pe 16/11 na'e ki'i ilifia hotau kautaki he toe 'asi mai. Ko e tama ni ne toe tu'u 'o lau mai he kele'a. kou fakakaungatamaki au he fa'ahinga ngaue 'oku te tauhi 'a e 'u lekooti mahu'inga ki he taimi 'oku fiema'u mei he kau taki 'o e fonua 'oku ngaue kiai. pea 'oku kau 'a e ngaahi lekooti 'oku ou ma'u he ngaahi faile tauhi noa'ia ho mau ki'i fale ni.

'oku 'ikai teu 'ilo lahi au kia Semisi, ka 'oku lea 'ene ngaue mo e me'a 'oku tohi fekau'aki mo ia 'aia 'oku ou tauhi. pea taimi pe 'oku 'ikai teu ngaue ai mo ki'i nofonoa kou to'omai 'eku falukunga fakaveve 'o fai hono lau. pea ko e me'a ia 'oku ki'i tapili atu ai e afi mei heni.

mo'oni ho'o lau 'oku 'ikai fiema'u ha kau ilifia, ka ki he'eku vakai koe sisitemi 'a e fonua 'oku tonu ke liliu. sio kia Afu'alo koe tangata malanga pea falala'anga. 'ikai lava ia lea fakapalofita mai ia. fefe kau faifekau? fefe koe? fefe au? 'oku tonu ke 'eke'i me'a kotoa pe. 'oku 'iai 'a e sisitemi 'oku fa'a fa'ifa'itaki kiai 'a e kau ako management he ngaahi uni 'iloa 'e ni'ihi. ko e sisitemi 'a e falekai McDonald pea mo singapoa. ko e hopo pe taha ki loto kuo pau keke muimui koe he sisitemi. fefeka hono lao. 'ikai mapelu 'a e lao ia kiha taha tatau ai pe, pe kohai? ka ma'u koe mo e faito'okonatapu, singapoa ia 'ikai toe pehe mai ia koe tu'i koe pe fakafofonga fika'uluaki 'o tongatapu ka ke hao. hell no! teke 'el* ai pe he tu'utu'uni 'a e lao.

'oua filifilimanako, tau 'ai me'a mo'oni pe. kuo lahi e kakai lelei pea 'oku fu'u fiema'u 'etau sisitemi ke liliu. ka tonu e sisitemi, tonu hono tanaki 'etau pa'anga, tauhi fakalelei mo maau, pea faka'aonga'i fakapotopoto. ke faifai ange ha taimi pea tau kai mei he fua 'o 'etau ngaue.

'oua ta'etali hono fakaanga'i mai kita. Bush, tolongi 'aki fu'u su, kuini pilitania tolongi 'aki fua'imoa kovi. koe hoko ki he taki teuteu koe ki he fakaanga 'oka ke fehalaaki pe 'ai'ai noa'ia. 'oku 'ikai koho peito kete fa'iteliha mo 'ai'ainoa'ia e ivi moe fili mai 'a e kakai.

kataki faka'ehi'ehi mei he faka-lotoa ha taha ke 'ai 'ene fili tau'ataina 'ana ma'a 'ete fakakaukau. 'oku tapu pea ta'efaka-'Otua Mo'ui. 'ai e liliu ke potupotu tatau hono fatu pea tau felotoi lelei pea fai kiai. 'ai ke pule lelei 'a e lao kae 'oua fakapalataha ki ha ni'ihi kae laiki e ni'ihi. koe me'a ia 'oku tau fu'u fiema'u ke hoko. 'Akilisi, 'ai moke 'ilo 'oku lahi kakai lelei ho'o timi na'a mau fili koe kau au ai. pea 'oku 'iai 'eku totonu keu lea atu ka koe moho'o kautama na'a mau lukuluku fili ai. 'oua toe fai me'atatau mo neti hono taimi. lea atu pe taha pea faka'ilo ia 'e neti ke longo 'aupito. 'oua 'ai pehe. lea atu pe taha mahino 'oku 'iai e me'a fakatupuninimo 'oku te fai.

Angitau kataki he ikai fai atu ha lavee nae kii maumau fktekinikale eku lainii pea koeku toki sio eni kihe u lokii ka teu lele kihe ngaue kau toki hau o lau ke osi mo fai ha lave kiai malo.Salesi Apolosio.

angaitau kataki oku ikai koha pehe eni ia keu too a Semisi meihe fili falealealeaa pe koha aku fehia kiate ia ikai koe uhingaa pe he kuo tau foi he kakai kimua kuonau osi hu kihe malaee ka oku nau fuu ngutumalie i tua pea hu pe o afe,koe uhinga ia oku ou tuku atu ai eku sio meihe tafaakii ke nau toe tuu o fkaukau pee tenau lava o lavai ae foi fatongiaa pe ikai,oku ke iloi oku ikai koe founga pule lolotongaa ia ketau fuu mamafa kiai etau sioo,koe anga eku sioo koe mea fkfoituitui pe ia keke tuu kihe moonii moe totonuu o tatau ai pe teke mate ai pe ikai pee mole ai hoo ngaue pe ikai,nae iai ae kau tangata ia kimua naa nau osi hoko koe kau tasipinga,ko Afuhaamango,Akilisi Pohiva mo hai fua ae kau toa kimuaa nae ikai kenau pehe mai koeha ae puleanga lolotongaa naa nau mate pe kihe enau tuii moe nofo kihe mea oku mau ai ae lelei ae kakaii.koia ai oku ikai ketau fiemau ha kakai ketau toe ngangau ulu ai ha aho he taimi tenau hu ai kihe falealealea,koemea ia oku ou fokotuu atu ai ka oku iai ha taha oku fie fkfofongai ae kakaii pea kai ha makahunu pea fkpapaui teke lava ae fatongiaa,kataki pe angaitau oku ikai keu taumua pe kia Semisi tokotaha oku ou uhinga atu kiha taha pe kapau he ikai teke lava peake alu o to ha fuu manioke e ngali aonga ange ia malo.Salesi Apolosio.

Mahalo koe talu e tu'u e falealea 'o tonga koe toki helo 'eni kuo hopo hake ke fkfepaki'i e pule'angaa ,talu 'eku tupu hake 'i tonga koe teu fili falealea pe kuo takai holo e kau teu fili he ngaai kolo 'o tufa e ngaahi talamu tisolo kalani 'e 44 kihe 'enau vai ,pea koe pehe pe matu'a tau fili 'ia me'a he ko'ena me ha'u 'anepo moe lolo kihe'etau vaii.pea na'e ngali pe ia moe taimi koia ,pea hu pe tama koia ki falealea 'o kau pe he pekepeke moe kau paipa,ko'ene toki 'asi pe kihe ngaahi kolo he teu fili hoko,koe 'aho ni kuo fklaka e ako pea lahi e omi ki muli ni he feinga akoo 'o 'ilo ai he to'u tupu kou 'ikai kei 'aonga hono teka'i holo e fanga fu'u talamu tisolo,malo mo 'Akilisi kene hu ki loto 'one foaki mai kihe kakai e me'a 'oku hoko he loto'i pule'angaa pea koe me'a 'oku nga'uta ai e pule'anga koe lea ta'x toe ufi e tangata ni 'o 'ilo 'ehe kakai 'o fai ai e valau ,koe lave 'ae tangata ko 'Apolosio 'oku hange pe ia ha'ane kemipeini ma'a 'Akilisi pea koe me'a ia 'oku fai 'e mamani kihe'enau takitaha fa'ahi,koe me'a teu pehe 'oku hala ha'ane 'alu atu 'ana['Apolosio] he taimi fili 'o puke nima e tama fili 'o fk'ilonga'i ee kae tuku hono loto 'ona[tama fili] 'oku 'ikai teu maheni au mo 'Akilsi ka ko'ene founga ngaue 'oku ou tokanga kiai ,koe ta'x filifili manako koe fkmaau totonu kae pango koe konga 'ene kautama kuo nau to ki loto pea nau ifo'ia atu nautolu he poulu ngako e kau paipa pea nau peke fktaha kinautolu ia moe kau paipa kae ngalo si'i kakai ne nau fili ia ,pea kou tui 'oku tala pe ia he loto e kakai hono toutou fili ia kihe falee.

Malo Hot Dog pea mooni hoo lauu koe helo mooni a Akilisi ihe kuonga ko eni kihe sio moe falala ae tonga kotoa pe pea koe mooni aupito ia,kataki pe hot oku ikai keu kemipeinii atu au ae tangata ni he oku ikai haama maheni pe kainga ka naa ku tuku atu ae hingoa oe ongo HELO e tokoua ni ke sio mai kiai a Semisi moe kakai oku nau fie pole kihe lakanga mahuinga koia koe kau fkfofonga oe kakai masivaa,he kuo tau foi koe ai hake pe mea koe tuhu kihe sisitemi ka naa ku pehee ke oua e faa tukuakii ae mea koiaa he oku ou tui auu koe mea fkfoituitui pe ia o hange kohoo lauu koe to atu pe tama ia pea afe ia o kau he kau peke he fuu kulo ngakoo,pea koe tuunga ia eku sio pehee he oku iai ae ongo helo naa na ta mai ae uluafii ketau muimui kiai pea kapau leva oku te fkpapaui hifo koete malanga malie holo pe kete to atu ki loto ote kau he kau pekee peate ofa mai aa o feinga atu ki uta o to ha fuu manioke e sii aonga ange ia ihe ete feinga kete hu o lavakii sii kakai masivaa mo enau falalaa,ofa atu dog pea fuoloa hoo puli mei ho tau kii falengauee pea oku fkofoofa ae tuku fkaukau oku ke omaii ke sio kia ae tonga kotoa pe tokoua.

SALE MO'ONI HO'O LAVE 'AE MAHU'INGA 'OE TOKOTAHA FK-TO'ITUITUI KENE MA'U 'AE NGAAHI QUALITIES 'OE TAKI LELEI KA 'OKU TOE MAHU'INGA PE MOE SISITEMI LELEI 'OKU MA'A PEA HA KI TU'A 'AE NGAAHI ME'A KOTOA, TRANSPARENCY.KE FAKASI'ISI'I HONO 'AHI'AHI'I 'OE KAU TAKI. LET FACE IT 'OKU TAU KEI 'I MAMANI 'OKU 'IKAI KO LANGI ENI. HE KUO A'U PE KIHE KAU FAIFEKAU , PATELE ETC KUO NAU HINGA KOE LAHI 'AE 'AHI'AHI. SALE KO 'ENAU ALA KIHE KAPA NGAKO KO HONO TOUTOU TUKU MAI 'ASILI AI MO HONO FUFU'I KI LOKI 'IKAI SIO HA TAHA IA KI HE'ETE ALA KI LOTO. MAHU'INGA HA SISITEMI 'OKU FAKASI'ISI'I HONO TUKU MAI 'AE KAPA NGAKO PEA 'OKAPAU 'OKU TUKU MAI PEA 'AI KE SIO 'AE TOKOTAHA KOTOA KIAI PEA 'E 'IKAI LEVA FAI HA ALA NOA'IA 'O KAIPO KOE TRANSPARENCY IA .

Malo e lelei tangata ko Semisi Tapueluelu.

'Oku ou koloa'ia he vahevahe kuo ke tuku maii ka 'oku ou faka'amu ke ke to e fakama'ala'ala mai 'eni kimu'a peau lave atuu :

(i) ko e kakato pe 'eni 'o e ngaahi tau'ataina ki ha fonuaa?

(ii) mu'a 'a e ngaahi kongakonga lalahi 'oku 'uuni 'ehe tau'ataina fakafonua (national freedom)?

Malo

ihihihihihihihihiihihihihihihi

Kautama 'oku lele hake 'eku manatu 'aku kihe to'u tufa naunau ko'ena 'a Finearse na'e fai kihe 'otumotu Ha'apai ke fakatau mai 'aki ha'ane ngaahi votes kihe filifalealea 'oe ngaahi ta'u koia. Masi'i kaume'a, ko e hu pe ko'eni 'a fineass ia 'o Menesiteeeee kuo hanga mai e kau ha'apai moe fakana'una'u 'e toe 'oange ha ki'i peni vahevahe 'e Arsehold me'apango kuo ka'iloa fakataha pe 'arsehold ia moe sieke $3,000 'ae takimamataa hhihihihihihihihihihihi Malie foki Tonga......

Kumete Wrote:Malo e lelei tangata ko Semisi Tapueluelu.

'Oku ou koloa'ia he vahevahe kuo ke tuku maii ka 'oku ou faka'amu ke ke to e fakama'ala'ala mai 'eni kimu'a peau lave atuu :

(i) ko e kakato pe 'eni 'o e ngaahi tau'ataina ki ha fonuaa?

(ii) mu'a 'a e ngaahi kongakonga lalahi 'oku 'uuni 'ehe tau'ataina fakafonua (national freedom)?

Malo

'ai mu'a Kume e tohii ke hangee ha tohi 'aha taha lahii kae'oua 'e hangee ha tohi 'aha valee! hihihihihihihihihih

Sione Samena Wrote:SALE MO'ONI HO'O LAVE 'AE MAHU'INGA 'OE TOKOTAHA FK-TO'ITUITUI KENE MA'U 'AE NGAAHI QUALITIES 'OE TAKI LELEI KA 'OKU TOE MAHU'INGA PE MOE SISITEMI LELEI 'OKU MA'A PEA HA KI TU'A 'AE NGAAHI ME'A KOTOA, TRANSPARENCY.KE FAKASI'ISI'I HONO 'AHI'AHI'I 'OE KAU TAKI. LET FACE IT 'OKU TAU KEI 'I MAMANI 'OKU 'IKAI KO LANGI ENI. HE KUO A'U PE KIHE KAU FAIFEKAU , PATELE ETC KUO NAU HINGA KOE LAHI 'AE 'AHI'AHI. SALE KO 'ENAU ALA KIHE KAPA NGAKO KO HONO TOUTOU TUKU MAI 'ASILI AI MO HONO FUFU'I KI LOKI 'IKAI SIO HA TAHA IA KI HE'ETE ALA KI LOTO. MAHU'INGA HA SISITEMI 'OKU FAKASI'ISI'I HONO TUKU MAI 'AE KAPA NGAKO PEA 'OKAPAU 'OKU TUKU MAI PEA 'AI KE SIO 'AE TOKOTAHA KOTOA KIAI PEA 'E 'IKAI LEVA FAI HA ALA NOA'IA 'O KAIPO KOE TRANSPARENCY IA .

Sione fkulia mooni ho kii vae e kou kii siosio mai kihe lokini he nae sii moutukua ai siotau fangatokoua koee peau toki ilo anepo ta oku nau poupou ange mei heni,tokoua oku ikai keu pehe au ia koe sisitemi koeni oku sai ia ikai koe anga pe ia eku sioo fuu lahi ae kalo ae kau kai ngakoo ia o tala naa nau pehee pe koe ngaue ae puleang kaka he ahonii koe mooni aupito ia pea ikai keufkhalai ka koeku uhingaa koe tonounou fkfoituitui pe ia ae tokotaha fkfofongaa kene fili pe koene oho he fuu kapaa pe koene taui ae totonu ae kakai masivaa pea he ikai ha toe sisitemi ia i mamani tene lavai ae kakai oku nau mau ae ofa mooni kihe masivaa,tokoua oku ou poupou aupito kihoo lauu ke liliu ae sisitemii ka koemea oku ikai au ae sio ia ae toko lahi e neongo ai pe ae liliu ia ae sisitemii e kei lava lelei pe o kei hokohoko atu ae kaingako tatau ia ihe lolotonga ni o hoko atu he sisitemi foouu,aki ae uhinga koenii e lava pe ae kau falealealea foouu ia oe sisitemi foouu o alealea kihe mea e sai kia kinautoluu pe pea fkpaasi neongo e tau fili nautoluu e kei lava pe ae kaingakoo ia i loto kae toki oua leva kenau mau ae u teunga naaku osi tuku atuu.oku ikai ha sisitemi puleanga ia i mamani tokoua e hao he kai ngakoo,koe sisitemi hao mooni pe kohoto kitaa koe lavai pe foi mea koiaa koene osii ia,fuu fiemau ae kakai ofa mooni pea mo fakamaumau hifo hono kitaa kae lava o maa ene taui ae mea oku kaunga tonu kihe kakai masiva oe fonuaa.malo SALESI APOLOSIO.

Jamespitaboo Wrote:Na’e fakahā ‘e Lopeti Senituli he Fakataha Fakata’u ‘a e Komiti Temokalati he Pulelulu 30 Sepitema 09, ‘oku nau fa’a fakataha mo ‘Akilisi mo ‘Uliti mo e Palemia, ‘o talatalanoa ki he founga ‘o e Liliú..................

‘Oku ou faka’amu pē he’ikai lotosi’i ‘a e ni’ihi ‘oku falala ki ai ‘ae kakaí ke taukave’i ‘enau totonú mo ‘enau tau’atāina fakapolitikalé ~ ‘Oku kei toe lahi pe ‘a e foungá. ‘Oku hala ketau ‘oange hotau fale fakapolitikale fo’oú ke toe tā mape’i ‘e he mafai tatau pē na’e ‘uluaki fahu hotau ki’i motu’i fale motu’á. ‘Oku fakatu’utāmaki ‘a e fakakaukau ‘oku tu’u he’etau pena tohó: he ko ‘ene hala pē ‘etau tuí(belief) mo ‘etau ongó(feeling), ko e hala ia ‘a e toenga ‘o ‘ete ngāue – neongo te tau pehē ‘oku kei tonu pē ‘etau ngaue ‘oku faí. ‘Oua mu’a te tau fakangofua ha kakai mei he Pule’angá ke nau pule’i ‘a e ngaue fakapolitikale ‘a e kakaí; he ‘e ta’e palanisi ai pē ‘a e fa’unga mafaí kapau ‘e fatu pē ‘e he Pule’angá ‘a e Liliú, pule’i mo fakahoko ‘a e Liliú, ‘aki ‘ene foungá.

Faka’apa’apa atu,

Semisi P.‘I. Tapueluelu.

'oku kau 'eni ia he me'a faka'elo lahi mo'oni kapau 'oku kei fai ha fekau'aki mo e fu'u 'ero ko 'ena ko lopeti senituli....ko e ha hano ta'x 'oku mahu'inga ai ke o 'a 'akilisi mo 'uliti 'o talaoa mo ia..........'oku ou 'el* 'ia 'aupito he fo'i 'ai ko 'eni kapau ku mo'oni.............ta 'oku namu 'eho 'etau liliu ko hono kei fakakau mai e uc ko ia ki he'etau fa'ahi........pea 'oua leva foki 'e 'e'emo 'a e fu'u tu'i kakaa mo malualoi 'o 'ai ko e tufunga liliu......'uc na'e tufunga liliu e komo ko ia 'anefee.........oku mou 'ilo ko aa ko e lea mahu'inga ia pea 'ikai 'au'au noa'ia pe 'ikai.........nanamu 'ero 'aupito 'etau samena..........fakaanga'i ke uloulo puho he taimi kotoa e ki'i pule'anga 'ero ko 'ena pea ka ko ha me'a ke tau tau ai pea tau tungaiku ai leva kae 'oua kuo tu'u e 'ulu ko e ifo ia...............malo

na’e falala kakato ‘a e kakai temokalati ‘o ‘Amelika kia Palesiteni Nixon ko e taki fika ‘uluaki. ka na’e fakafisi he taimi na’e toki ‘ilo ai ‘e he kakai ko e kafi. ‘Alu ‘ene tangata fale’i ‘o ngaue popula, pea toki fakamolemole’i ‘ene kovi ‘e he palesiteni na’e hoko hake, ‘o hao ai mei he hopo mo e ngaue popula.
Na’e ta’e toe ufi a Tupou 1 hono foaki e tau’ataina faka-konisitutone ‘o Tonga, kae taimi si’i pe mei ai na’a ne fakatanga’i ‘a e kakai lotu Wesleyan, kenau tafoki ‘o kau ki hono siasi Tonga Tau’ataina na’a ne fokotu’u. toe fakafepaki’i pe ‘e Tupou I ‘a e tau’ataina na’a ne foaki, kuo ‘alu kehekehe ‘ene ngaue mo ‘ene tui fakalotu kihe me’a koe faitotonu na’e tohi he konisitutone. Toe fakaehaua’i pe ‘e Tupou 1 e totonu ‘ae kakai tokolahi, fakalavea’i, tutu mo maumau’i ‘enau koloa, laiki ‘enau ngoue mo e fangamanu, taki ngaue popula pea fakahee’i e tokolahi ki he ngaahi motu li’aki ‘o Tonga ni pea kapusi e ni’ihi ki Fisi.
Ko e tangata ‘aonga lahi foki mo ‘Akilisi ki hono fakafepaki’i e faihala ‘a e kau taki. ‘Oku ne fakaanga’i fefeka ‘a e Tu’i mo e Pule’anga ki he fakapone mo e fakafamili. Ki’i livaini si’i pe tisi ki he kamata mai ‘a feleti--- na’a ne fakapone’i ‘a Feleti Sevele ke lava ki faleale he 2005. neongo ‘a e kaikaila ‘a Palofesa Futa Helu ‘oku fakatu’utamaki ki hotau fonua ka toe hu ‘a Feleti ki falealea. fakatokanga ‘a Futa ko Feleti ko e pone ‘a Tupouto’a ‘o e ‘aho ko ia, ‘aia ‘e tu’i he ‘apongipongi; koeni ia ‘oku Tupou V ‘aho ni. ‘Ikai ne lea ‘a Futa ke tuku? Ko’eni kuo hange mai ‘a Feleti ha fu’u fa’ahikehe fananga! fakamamahi ‘uto mo’oni. Salesi, who fashioned this monster? Or to a certain extent: Who is the creator of this monster? ‘Oku ‘ikai nai ke responsible ‘a e creator ‘o e fu’u monster ki he maumau kuo fai ‘ehe fu’u manufekai na’a ne ‘enisinia’i ‘o hoko ‘o mo’ui fakamamahi ki he kakai ‘o Tonga? ‘Oku ‘ata’ataa nai a ‘Akilisi mei he kovi ‘oku fai ‘e Feleti? Ko’eni ‘oku na kei pehe holo pe. Koe ha ‘oku ‘ikai ke lea ai ha taha ki he’ene fehalaaki? toputapu ma’oni’oni ia?
Lea mai koe ‘oku ne ‘a’au e kovi ‘a e Pule’anga ke ‘ilo ‘e he kakai. ‘oku ‘ikai koaa ke fakataua ai ‘ene Kele’a ‘o tu’ukimu’a he ngaahi nusipepa faka-komesiale ‘o Tonga? ko ‘ene ta’ata’aki e kau taki ke ma’u e tau’ataina ma’ae kakai, pe ko’ene ta’ata’aki ke manakoa ‘ene nusipepa mo ma’u hono lakanga ‘i falelea? fihi e? ‘ikai ‘oku totongi lelei ia ‘i he’ene ta’ata’aki e Pule’anga? meihe’ene hu ki falealea he valungofuluu ki he ‘aho ni ko e ta’u ia nai ‘e 23 ‘ene ma’u totongi mei he kakai ki he’ene ngaue ‘oku fai, ‘oku ‘ikai ta’etotongi. ‘oku ou tui ‘oku ‘ikai ke toe si’isi’i ange he miliona kuo ne ‘osi ma’u mei he fo’i ngaue ‘ofa mo e fo’i pukepuke falala ‘oku ke lau. Salesi, na’e ‘ikai ke ngaue tenga’ikoa.
ko’ene ngaue tefito koe fakangalingali ‘oku fepaki mo e kau taki ke fakatau’ataina’i e kakai, pea fakahoko ‘a e Liliu. Kae ‘osi ange koia, ‘oku toutou fakataha holo ia mo Lopeti mo Feleti. Kapau teke sio lelei Salesi, kuo fuoloa e totonu ke lava e liliu ia, ka ‘oku fakatuai’i ia ‘e he tama ‘oku tau falalavale ki ia ke kei ma’u pe ‘ene ngaue. ‘unu ke ofi keke ‘ilo ko e tama poto ‘aupito he ‘eti faiva mo e fakapuli. ‘oku tau mata kae ‘ikai sio ke mahino, fakakaukau kae ‘ikai ‘ilo, fiepoto kae ‘ikai ako. ‘oku tau vale he kaakaa. faka’ofa ko kitautolu Salesi e. faka’ofa ange kakai Tonga he faka’ofa, ko ‘etau munoa. na’ane toki ‘asi pe mo ‘Isi mo Neti he TV he miniti faka’osi pea fai e fili fakamuimui taha, pea maliu ‘a e fili ‘o toe hu ‘a Neti. ‘oku ‘i fe ‘a Neti he taimi ni moe taimi ‘oku alea’i fefeka ai e ngaahi ‘isiu ki he lelei fakalukufua ‘a e kakai? poto laho hono mio’i e pate ke tu’u fakaunga ‘ae ‘uhinga mei he mahino ‘ae kakai. he ‘ikai kene ‘ave ha taha ‘oku poto ange ai pe ngaue malohi mo faitotonu ange ai, he’e pulia ia ai. ngaue ma’u pe mo ha taha ‘oku vale ange, kaka lahi mo ‘asi kovi ki he kakai, ka e talamuka’i ai ‘ene ‘asi ngali lelei ki he kakai. masi’i Sale, poto lahi e. ‘oku ne valoki’i fefeka atu e fakapone mo e fakafamili ‘a e Tu’i mo e Pule’anga. ka ko e Komiti-temokalati, ‘oku Sea ai ‘a rev. Simote Vea ko hono feeni, talekita pe ‘a Po’oi ko hono foha pea sekelitali leva ‘etau fakafofonga ma’oni’oni ‘oku tau falala kiai. ‘oku ‘ata’ataa nai ‘eni mei he fakapone mo e fakafamili? ‘oku ‘ife ‘a e kakai poto mo ‘ilonga na’a nau ngaue fakataha? ko e ha kuo nau ‘alu ai? ‘ikai koe me’a pe ‘oku ne fakaanga’i ki he fale ‘oe tu’i mo e pule’anga, ko ia kotoa pe ‘oku ne fai? ‘oku me’a, ‘oku ma? kapau ‘oku fai pehee he ki’i siakale si’isi’i ‘oku pule kiai, huanoa kapau ‘e heka he sea ‘oku ne fakaanga’i. kuo fuoloa e taimi ke hoko e liliu, ka ‘oku ngali ilifia ia ke heka he sea taki he ‘oku ne ‘ilo loto pe ‘e ‘ikai ha’ane sai ange he kautama ‘oku ne fakaanga’i. Toki toloi ‘e ia e liliu ke nofonofo pe ia ‘i tu’a ke puli ai ‘ene ta’e lava ‘a e me’a ‘oku ne fakaanga ki ai. ka koe’uhi ko ‘etau kui, ‘oku tau fehi’a hono fai ‘ehe pule’anga ‘ae me’a ‘oku fakaanga’i hotau taki, ka e sai pe ia hono fai hotau taki. tau lea mo kape ki he tu’i mo e Pule’anga, katau punou mo tapulea ki hotau taki he fo’I fehalaaki tatau pe ‘oku fai ‘ehe tu’i moe pule’anga. ‘Oku tau kei poto pe kuo tau kui mo hamumu ‘i he vaota fihi ‘oe ta’e’ilo?
na’e taukave’i fefeka mo ta’e toe ufi hotau fakafofonga ke nofo taha pe ‘a e pule’anga ki he tauhi kakai, ka e tukuange ‘ene ngaahi pisinisi ke fakalele he kakai. na’e iku tali ‘eni ‘e he pule’anga pea kamata ai hono tukuange ‘ene ngaahi pisinisi (privatize). ‘ikai ‘oku tau valau he ngaahi ‘aho ni hono tukuange ‘o e ngaahi pisinisi ‘a e pule’anga? printing, Kalonikali, Duty Free, Air Port, gaahi Falepule’anga, vakatoutai, kautaha kakapuna mo e ‘inasi he TongaSat. ‘Oku hanga atu ‘eni ki he TBC, TCC, TWB, Shipping mo e toenga ‘o e fanga ki’i koloa ‘a e Pule’anga ‘oku kei toe. Ko hai na’e ‘a’ana ‘a e fokotu’u ko ia? Sale, lea hake mu’a na’a ngoto moe Olovaha.
‘oku tau mole lahi he ‘alu ‘a e falealea ‘o ‘a’ahi ki he kakai. ko hai na’e ‘a’ana ‘a e fokotu’u ko ia? ‘ai mu’a Sale ha’o lau. ‘ikai kuo toe kaila ia he ‘aho ni ke tuku e ‘a’ahi mo e maumautaimi mo e mole pa’anga? Salesi, ‘oku ke sio? sio mu’a mo fakakaukau lotolelei ki ai he ‘oku tau si’i faka’ofa. ‘ofa au he kakai he munoa. masi’i Salesi, lea totonu mai mu’a he kuo ke mei mate koe pea ‘ikai ke toe ‘ilo ‘ehe kau lau TiNusi ho’o fakakaukau totonu ki he me’a ‘oku ta talanoa kiai. ‘ofa lahi atu mei Belgium

Angitau malo mua sii tau moe fonua na pea malo ae ofa kihotau kakai pea oku ikai ke fai ha toe sio ia koha kaunga kau kiha faahinga uhinga maheni pe kainga moe tangata ni Akilisi pea ke manatuii oku tau nofo kitautolu i mulini pea oku ikai ketau fuu iloi fefe koha ae mea oku hoko i tongaa ka koe anga pe eni ia eku sioo koe toko taha eni oku ne feingai ae liliuu mone faa omai ae ngaue kaka ae puleanga tongaa,pea manatui ko mulini te tau fili meiha taha tene omai kitua ha faahinga mafiunga kaka ae kau takii,pea koe mea ia oku ou pehe ai koe tangata totonuu eni,pea kapau oke toe ilo e koe ia haane mafiunga pea ta oku ke mooni koe ia oku totonu ketau toe kii siosio lelei ange,kake kataki pe koe atunga ia koe ngata pe ena ia eku ilo kihe tangata ni pea koe mei tau 30 eni eku ikai keu foki ki tonga koe sio pe he u pepaa ae anga enau u tipeitii pea koe ngata pe ia eku ilo ae hisitolia oe tangata ni,Angaitau koetau tau muaa oku tata pe koe lelei tahaa maae sii kakai masiva oe fonuaa oku ikai keu fiemau e au ae kakai mamamioo koe mea ia oku ou tohi fefeka pehe ai kimuaa ka oku iai ha taha oku pole kihe lakanga fkfofongaa kuopau kete mateuteu kihe toa tahaa,tuku mai ha u mamamio ae tangata ni keu toe ilo ke lahi ange kihono hisitoliaa malo pea oku ou ofa lahi atu,pea koe tui oku ke mauu Angaitau koe tui tatau ia oku ou mauu ke too ae faitotonuu koe sotia ia maae kakaii.

angitau Wrote:na’e falala kakato ‘a e kakai temokalati ‘o ‘Amelika kia Palesiteni Nixon ko e taki fika ‘uluaki. ka na’e fakafisi he taimi na’e toki ‘ilo ai ‘e he kakai ko e kafi. ‘Alu ‘ene tangata fale’i ‘o ngaue popula, pea toki fakamolemole’i ‘ene kovi ‘e he palesiteni na’e hoko hake, ‘o hao ai mei he hopo mo e ngaue popula.
Na’e ta’e toe ufi a Tupou 1 hono foaki e tau’ataina faka-konisitutone ‘o Tonga, kae taimi si’i pe mei ai na’a ne fakatanga’i ‘a e kakai lotu Wesleyan, kenau tafoki ‘o kau ki hono siasi Tonga Tau’ataina na’a ne fokotu’u. toe fakafepaki’i pe ‘e Tupou I ‘a e tau’ataina na’a ne foaki, kuo ‘alu kehekehe ‘ene ngaue mo ‘ene tui fakalotu kihe me’a koe faitotonu na’e tohi he konisitutone. Toe fakaehaua’i pe ‘e Tupou 1 e totonu ‘ae kakai tokolahi, fakalavea’i, tutu mo maumau’i ‘enau koloa, laiki ‘enau ngoue mo e fangamanu, taki ngaue popula pea fakahee’i e tokolahi ki he ngaahi motu li’aki ‘o Tonga ni pea kapusi e ni’ihi ki Fisi.
Ko e tangata ‘aonga lahi foki mo ‘Akilisi ki hono fakafepaki’i e faihala ‘a e kau taki. ‘Oku ne fakaanga’i fefeka ‘a e Tu’i mo e Pule’anga ki he fakapone mo e fakafamili. Ki’i livaini si’i pe tisi ki he kamata mai ‘a feleti--- na’a ne fakapone’i ‘a Feleti Sevele ke lava ki faleale he 2005. neongo ‘a e kaikaila ‘a Palofesa Futa Helu ‘oku fakatu’utamaki ki hotau fonua ka toe hu ‘a Feleti ki falealea. fakatokanga ‘a Futa ko Feleti ko e pone ‘a Tupouto’a ‘o e ‘aho ko ia, ‘aia ‘e tu’i he ‘apongipongi; koeni ia ‘oku Tupou V ‘aho ni. ‘Ikai ne lea ‘a Futa ke tuku? Ko’eni kuo hange mai ‘a Feleti ha fu’u fa’ahikehe fananga! fakamamahi ‘uto mo’oni. Salesi, who fashioned this monster? Or to a certain extent: Who is the creator of this monster? ‘Oku ‘ikai nai ke responsible ‘a e creator ‘o e fu’u monster ki he maumau kuo fai ‘ehe fu’u manufekai na’a ne ‘enisinia’i ‘o hoko ‘o mo’ui fakamamahi ki he kakai ‘o Tonga? ‘Oku ‘ata’ataa nai a ‘Akilisi mei he kovi ‘oku fai ‘e Feleti? Ko’eni ‘oku na kei pehe holo pe. Koe ha ‘oku ‘ikai ke lea ai ha taha ki he’ene fehalaaki? toputapu ma’oni’oni ia?
Lea mai koe ‘oku ne ‘a’au e kovi ‘a e Pule’anga ke ‘ilo ‘e he kakai. ‘oku ‘ikai koaa ke fakataua ai ‘ene Kele’a ‘o tu’ukimu’a he ngaahi nusipepa faka-komesiale ‘o Tonga? ko ‘ene ta’ata’aki e kau taki ke ma’u e tau’ataina ma’ae kakai, pe ko’ene ta’ata’aki ke manakoa ‘ene nusipepa mo ma’u hono lakanga ‘i falelea? fihi e? ‘ikai ‘oku totongi lelei ia ‘i he’ene ta’ata’aki e Pule’anga? meihe’ene hu ki falealea he valungofuluu ki he ‘aho ni ko e ta’u ia nai ‘e 23 ‘ene ma’u totongi mei he kakai ki he’ene ngaue ‘oku fai, ‘oku ‘ikai ta’etotongi. ‘oku ou tui ‘oku ‘ikai ke toe si’isi’i ange he miliona kuo ne ‘osi ma’u mei he fo’i ngaue ‘ofa mo e fo’i pukepuke falala ‘oku ke lau. Salesi, na’e ‘ikai ke ngaue tenga’ikoa.
ko’ene ngaue tefito koe fakangalingali ‘oku fepaki mo e kau taki ke fakatau’ataina’i e kakai, pea fakahoko ‘a e Liliu. Kae ‘osi ange koia, ‘oku toutou fakataha holo ia mo Lopeti mo Feleti. Kapau teke sio lelei Salesi, kuo fuoloa e totonu ke lava e liliu ia, ka ‘oku fakatuai’i ia ‘e he tama ‘oku tau falalavale ki ia ke kei ma’u pe ‘ene ngaue. ‘unu ke ofi keke ‘ilo ko e tama poto ‘aupito he ‘eti faiva mo e fakapuli. ‘oku tau mata kae ‘ikai sio ke mahino, fakakaukau kae ‘ikai ‘ilo, fiepoto kae ‘ikai ako. ‘oku tau vale he kaakaa. faka’ofa ko kitautolu Salesi e. faka’ofa ange kakai Tonga he faka’ofa, ko ‘etau munoa. na’ane toki ‘asi pe mo ‘Isi mo Neti he TV he miniti faka’osi pea fai e fili fakamuimui taha, pea maliu ‘a e fili ‘o toe hu ‘a Neti. ‘oku ‘i fe ‘a Neti he taimi ni moe taimi ‘oku alea’i fefeka ai e ngaahi ‘isiu ki he lelei fakalukufua ‘a e kakai? poto laho hono mio’i e pate ke tu’u fakaunga ‘ae ‘uhinga mei he mahino ‘ae kakai. he ‘ikai kene ‘ave ha taha ‘oku poto ange ai pe ngaue malohi mo faitotonu ange ai, he’e pulia ia ai. ngaue ma’u pe mo ha taha ‘oku vale ange, kaka lahi mo ‘asi kovi ki he kakai, ka e talamuka’i ai ‘ene ‘asi ngali lelei ki he kakai. masi’i Sale, poto lahi e. ‘oku ne valoki’i fefeka atu e fakapone mo e fakafamili ‘a e Tu’i mo e Pule’anga. ka ko e Komiti-temokalati, ‘oku Sea ai ‘a rev. Simote Vea ko hono feeni, talekita pe ‘a Po’oi ko hono foha pea sekelitali leva ‘etau fakafofonga ma’oni’oni ‘oku tau falala kiai. ‘oku ‘ata’ataa nai ‘eni mei he fakapone mo e fakafamili? ‘oku ‘ife ‘a e kakai poto mo ‘ilonga na’a nau ngaue fakataha? ko e ha kuo nau ‘alu ai? ‘ikai koe me’a pe ‘oku ne fakaanga’i ki he fale ‘oe tu’i mo e pule’anga, ko ia kotoa pe ‘oku ne fai? ‘oku me’a, ‘oku ma? kapau ‘oku fai pehee he ki’i siakale si’isi’i ‘oku pule kiai, huanoa kapau ‘e heka he sea ‘oku ne fakaanga’i. kuo fuoloa e taimi ke hoko e liliu, ka ‘oku ngali ilifia ia ke heka he sea taki he ‘oku ne ‘ilo loto pe ‘e ‘ikai ha’ane sai ange he kautama ‘oku ne fakaanga’i. Toki toloi ‘e ia e liliu ke nofonofo pe ia ‘i tu’a ke puli ai ‘ene ta’e lava ‘a e me’a ‘oku ne fakaanga ki ai. ka koe’uhi ko ‘etau kui, ‘oku tau fehi’a hono fai ‘ehe pule’anga ‘ae me’a ‘oku fakaanga’i hotau taki, ka e sai pe ia hono fai hotau taki. tau lea mo kape ki he tu’i mo e Pule’anga, katau punou mo tapulea ki hotau taki he fo’I fehalaaki tatau pe ‘oku fai ‘ehe tu’i moe pule’anga. ‘Oku tau kei poto pe kuo tau kui mo hamumu ‘i he vaota fihi ‘oe ta’e’ilo?
na’e taukave’i fefeka mo ta’e toe ufi hotau fakafofonga ke nofo taha pe ‘a e pule’anga ki he tauhi kakai, ka e tukuange ‘ene ngaahi pisinisi ke fakalele he kakai. na’e iku tali ‘eni ‘e he pule’anga pea kamata ai hono tukuange ‘ene ngaahi pisinisi (privatize). ‘ikai ‘oku tau valau he ngaahi ‘aho ni hono tukuange ‘o e ngaahi pisinisi ‘a e pule’anga? printing, Kalonikali, Duty Free, Air Port, gaahi Falepule’anga, vakatoutai, kautaha kakapuna mo e ‘inasi he TongaSat. ‘Oku hanga atu ‘eni ki he TBC, TCC, TWB, Shipping mo e toenga ‘o e fanga ki’i koloa ‘a e Pule’anga ‘oku kei toe. Ko hai na’e ‘a’ana ‘a e fokotu’u ko ia? Sale, lea hake mu’a na’a ngoto moe Olovaha.
‘oku tau mole lahi he ‘alu ‘a e falealea ‘o ‘a’ahi ki he kakai. ko hai na’e ‘a’ana ‘a e fokotu’u ko ia? ‘ai mu’a Sale ha’o lau. ‘ikai kuo toe kaila ia he ‘aho ni ke tuku e ‘a’ahi mo e maumautaimi mo e mole pa’anga? Salesi, ‘oku ke sio? sio mu’a mo fakakaukau lotolelei ki ai he ‘oku tau si’i faka’ofa. ‘ofa au he kakai he munoa. masi’i Salesi, lea totonu mai mu’a he kuo ke mei mate koe pea ‘ikai ke toe ‘ilo ‘ehe kau lau TiNusi ho’o fakakaukau totonu ki he me’a ‘oku ta talanoa kiai. ‘ofa lahi atu mei Belgium

Angitau ,koe fakatata 'o 'Akilisi 'o kuke valivali mai koe tangata, kovi, ta'x'ofa, manumanu, siokita, kai pa'anga mo lea loi kihe kakai.'Oku 'ikai teu 'ilo'i pe 'oku 'iai ha'amo va mo 'Akilisi 'oku ke fu'u tamoloki pehe'i ai.Koe anga 'ena ia ho'o sio.Ka ko hai nai teu falala ki ai ko koe pe koe fakakaukau 'ae lauafe.Masi'i Angitau mahalo teu falala ange au ki he fakakaukau 'ae lauafe, ka na'e mo'oni 'ae me'a ko 'ena 'oku ke lau mai na'e 'ikai toe fili ha taha ia 'ia 'Akilisi he ta'u 'eni 'e fiha.Angitau 'oku ou tui au 'oku ke ha'u koe mei ha palanite kehe 'i ho'o vali'i 'a 'Akilisi koe creator 'oe fu'u monster ko seve mo 'ene maumau pango talu 'ene hu hake.Kau ki'i fakatonutonu atu 'eni ko seve na'e fakapone kia 'Akilisi ke fili ai ia ki falealea.Na'e 'ikai fiema'u ia 'e 'Akilisi ke fakapone kiha taha he na'e fika 'uluaki pe ia.Koe toenga ia 'oe kau fakafofonga na'a nau feinga ke pikinga kia 'Akilisi ke falala ai 'ae kakai kiate kinautolu kau ai 'a Seve. Ko hai na'a ne ohi hake 'a Seve 'o fu'u maka ai hono loto 'ae me'a koe ta'x'ofa,lea loi moe kaka. Koe creator eni ia 'oe monster, ;oku totonu keke tuku ki he'ene ongo matu'a mo hono famili he konautolu na'a nau ohi ia moe 'ulungaanga 'oku ne ma'u.Ko seve ia na'a ne fakapuli'i 'ene tui totonu moe me'a na'a ne fk-kaukau'i kae feinga fkpone kia 'Akilisi moe komiti temokalati ke lava ai 'o hu ki falealea.Koe fo'i kaka 'eni ia 'a Seve, 'ikai kau ai 'a Akilisi ia. Angitau,'oku 'ikai keu tui ki ho'o toe vali'i mai 'a 'Akilisi 'oku ne 'a'au pe 'ae kovi 'ae pule'anga 'ihe kele'a ke fakataua ai 'ene pepa.Talamai ange Angitau pe ko fe ha pepa fk komesiale 'i Tonga tene lava 'o tuku mai 'ae ngaahi ongoongo faihala 'ae pule'anga, hange ko'eni , loi 'a seve ki hono insure 'ae ashika, 'oku ou tui koe kele'a pe 'e taha tene 'omai 'ae ongoongo ni, 'e 'ikai lava ia 'ehe matangi tonga, talaki , taimi, kalonikali, tv tonga etc.Mahalo ko ho'o holi 'a'au ke pau''u pe 'ae kautama pea fakalongolongo'i pe.Koe pepa 'ena na'e manakoa taha 'ae taimi na'e fa'a tuku mai ai pe 'e 'akilisi ia 'ene fakaanga'i 'ae pule'anga, 'ikai ko 'ene pepa ia 'a'ana.Masi'i Angitau 'ai keke mahino'i 'oku 'iai 'ae komiti totonu 'ae tangata 'oku nau fili 'ae 'u lakanga ko'eni . 'Oku 'ikai ha kaunga ia 'a 'Akilisi kiai. 'oku fokotu'u 'ae kau kanititeiti pea fili leva 'ae kau memipa pea koia pe 'oku ne ma'u koe tu'utu'uni ia 'ae komiti, 'ikai kau ai 'a Akilisi ia.Masi'i Angitau 'oua teke toe vali'i 'a 'Akilisi kihe vahe tu'unga 'ae kau tama he koloa 'ae pule'anga.Na'e 'uhinga ke tuku mai ke fe'au'auhi kiai 'ae public pea fakatau kihe price ma'olunga taha ke ma'u ha pa'anga 'ae pule'anga kae 'oua 'e fakamoulu'i pe ia ki honau ngaahi feleni/ famili. 'Oku 'ikai koe privatization ia na'e 'uhinga kiai 'a 'Akilisi na'e tonu ke ui 'ae tukuatu 'oe koloa 'ae pule'anga koe nepotism.

masi’i Sikoti, fakamolemole’i ange mu’a ‘eku tohi ka ‘oku ‘ikai keu tavalivali’i ‘e au ‘a ‘Akilisi. ‘Oku tavalivali’i pe ‘e he ngaue ‘a ‘Akilisi a ‘Akilisi. ‘oku kau au he faka’apa’apa, falala mo sio ma’olunga ki a ‘Akilisi he taimi na’a ku ‘i Tonga na ai ‘o kei a’u pe ki he taimi ni. ka ‘oku ou ma’u ‘e au ‘a e sio tau’ataina fakaako ke sio mo faka’uhinga a’ua’u ‘a e me’a kotoa. ko e matapa ia ki he ‘ilo. ko e me’a ia na’e lea ki ai ‘a Prof. Helu. ‘ikai ke makatu’unga ‘ene lea he fehi’a ka ko e mo’oni. Tatau pe mo au.
‘oku ‘ikai ko e kei fili ai ‘a e tokolahi he lau ta’u ko e faka’ilonga ia ‘o ‘ene tonu. na’e ta’u lahi e fili ‘a e kakai ‘Amelika ‘ia Bush. na’e falala ki ai ‘a e tokolahi. ka na’e ta’u lahi foki ‘a e kaila ‘a e kakai tokosi’i na’a nau ma’u ‘a e mafai ‘ilo faka’atamai ke vavalo ki he kaha’u. ka na’e fu’u lahi e poto ‘o Bush kene ‘ai e ngaahi kautaha ivi fakapa’anga ke tohoaki e falala ‘a e tokolahi kiate ia. faingata’a hono to’o e falala ‘a e tokolahi mei a Bush. malu mo fefeka hono ‘atakai. ko e ‘ilo na’e ma’u ‘e he tokosi’i, na’e ‘ikai ke ma’u ia ‘e he taha kotoa. ko hono toki fakatokanga’i pe ‘e he tokolahi he’e kakai pea nau tukuange a Bush mo e falito ‘enau ‘ikonomika pea ha’ulu fakataha ai mo mamani.
te u tukuange atu ‘e au ke ke tonu koe, ka e fai ‘eku ako ‘oku mahu’inga ange. ‘oku ou lava pe ‘e au ke u tali lelei ke tuku ke u hala he ‘ao ‘o e kakai. Tonu koe. Hei! na’e ta’u lahi e tui ‘a e kakai laulau miliona ‘o mamani ‘oku lafalafa ‘a mamani. toki ‘ilo ki mui ‘oku fuopotopoto. pehe foki ki he ngaahi mala’e kehe ‘o e ‘ilo. ko e kakai ‘oku nau ‘omai ha ‘ilo fo’ou pe sio makehe ki he angamaheni ‘a e tokolahi, ‘oku fehi’anekina’i pea lau ko e fanga vale. na’e tui e laumiliona mo e kau ma’u mafai ‘oku senita ‘a mamani ka e takatakai ki ai ‘a e ngaahi palanite mo e la’a. si’i mei tamate’i ai a Galileo Galilei. malie he na’e poto ‘a Galileo ‘o ne tali ‘oku hala ‘ene ma’uu ka ne tukuange ke tonu ‘a e kau me’a na’e hala, ma’u mafai mo lau miliona honau tokolahi. tali ‘e Galileo ke fuakava ‘oku hala ‘ene fakakaukau mo ‘ilo fakasaianisi. Fefe ‘aho ni? ‘Oku ‘ikai ko e tokolahi mo e lau ta’u ko ha me’a fua fakaleveleva ‘o e tonu pe hala. ‘oku ou loto lelei ke ke tonu koe, kau hala au.
‘Apolosi, malo e ngaue mei hena. fakamolemole na’e ‘ikai ke u nofo au ‘o fakatotolo ha kovi ‘a ‘Akilisi. Ko e ngaahi me’a ‘oku ou lave ki ai na’e ‘ikai tuku fufuu’i ia ‘i ha feitu’u ka u ‘alu ‘o hakule. Ko e ngaahi me’a faka’aho pe ia ‘oku tau lau’ilo kotoa ki ai ‘i he mitia. Ka ‘oku tau kehekehe pe ‘i he concrete mo e abstract thinking. ‘oku ou mamahi’i foki ‘a ‘Akilisi ‘o tatau mo ha toe taha kehe ‘oku ne mamahi’i ‘a e taki ni. ko hotau kehekehe he ‘oku ou loto au ke ‘oua ‘e toe vaivai mo me’angaue’aki ‘e Lopeti Senituli, Feleti Sevele pe ha toe taha. ko hono ua ‘oku ou tau’ataina ‘aupito. ko ia, ‘e tonu ange ho’omou sio ‘i hena he taimi ‘oku ou kei mama’o ai mei hotau motu na. ‘oku lahi ange ho’omou ‘ilo ki he ngaahi me’a ‘oku hoko faka’aho, pea ‘e tonu ange ho’omou sio he’eku vakai.
Te u tukuatu ‘a e mala’e ma’amoutolu ke fai ai ha’amou feme’a’aki ma’olunga ‘oku mou poto ange mo lahi ange ho’omou lotu. tuku au ke fai ‘eku ki’i vavaku he ako na’a ‘aonga ki hotau ki’i motu na.
‘Ofa Lahi Atu ki he taha kotoa ‘oku mahu’inga’ia ‘i he ngeia ‘o e kakai kehe.

Masi'i Angitau mahalo 'oku mo'oni ho'o lauu 'au ia tokanga a koe kihe akoo na'a lava ha'o tokoni ki hotau fonuaa he kaha'u he kou sio hange na'e teu'i koe mei 'Atenisi he anga ho'o lii maii kau kia Galileo kou tui mahalo koe vave ni mai pe kuoke a'u kia Sokolotesi moe kau helo 'o Kalisi kapau teke toe hokohoko atu,kake nofo aa pea 'ofa ke kau e 'Eiki he feinga 'oku fai telia e fonua moe famili ....meia dog man [sevaniti talangofua]

kole atu pe kautama nae ikai ke taumua eku uhingaa ketau talangai ai mo tukuhifo a Akilisi naa ku tuu atu pe kiha taha pe o kau ai mo Semisi oku ne fie pole kihe fakafofongai ae kakaii pea uluaki kai ha makahunu ke fefeka e ketee peate toki pole kihe lakangaa,peau oatu moe ongo helo e toko 2,Afuhaamango pea mo Akilisi,pea nae ikai keu toe lave au ia kiha ana ngaue nae fai koeku tuku atu pe hona hingoaa ke sio mo muimui ae kau fie fkfofonga falealealeaa kia kinaua ka oku ou sio kihe u talangaa oku kii he ia meihe taumua moe uhinga naa ku tali aki kihe tohi a Semisii malo pea oku fkofoofa pe moe u tuku fkaukauu ia ka oku ou kii tuku atu pe a eku uhingaa koe sio kiha kau toa kihe kahauu kenau fkfofongai ae kakaii malo.

angitau Wrote:masi’i Sikoti, fakamolemole’i ange mu’a ‘eku tohi ka ‘oku ‘ikai keu tavalivali’i ‘e au ‘a ‘Akilisi. ‘Oku tavalivali’i pe ‘e he ngaue ‘a ‘Akilisi a ‘Akilisi. ‘oku kau au he faka’apa’apa, falala mo sio ma’olunga ki a ‘Akilisi he taimi na’a ku ‘i Tonga na ai ‘o kei a’u pe ki he taimi ni. ka ‘oku ou ma’u ‘e au ‘a e sio tau’ataina fakaako ke sio mo faka’uhinga a’ua’u ‘a e me’a kotoa. ko e matapa ia ki he ‘ilo. ko e me’a ia na’e lea ki ai ‘a Prof. Helu. ‘ikai ke makatu’unga ‘ene lea he fehi’a ka ko e mo’oni. Tatau pe mo au.
‘oku ‘ikai ko e kei fili ai ‘a e tokolahi he lau ta’u ko e faka’ilonga ia ‘o ‘ene tonu. na’e ta’u lahi e fili ‘a e kakai ‘Amelika ‘ia Bush. na’e falala ki ai ‘a e tokolahi. ka na’e ta’u lahi foki ‘a e kaila ‘a e kakai tokosi’i na’a nau ma’u ‘a e mafai ‘ilo faka’atamai ke vavalo ki he kaha’u. ka na’e fu’u lahi e poto ‘o Bush kene ‘ai e ngaahi kautaha ivi fakapa’anga ke tohoaki e falala ‘a e tokolahi kiate ia. faingata’a hono to’o e falala ‘a e tokolahi mei a Bush. malu mo fefeka hono ‘atakai. ko e ‘ilo na’e ma’u ‘e he tokosi’i, na’e ‘ikai ke ma’u ia ‘e he taha kotoa. ko hono toki fakatokanga’i pe ‘e he tokolahi he’e kakai pea nau tukuange a Bush mo e falito ‘enau ‘ikonomika pea ha’ulu fakataha ai mo mamani.
te u tukuange atu ‘e au ke ke tonu koe, ka e fai ‘eku ako ‘oku mahu’inga ange. ‘oku ou lava pe ‘e au ke u tali lelei ke tuku ke u hala he ‘ao ‘o e kakai. Tonu koe. Hei! na’e ta’u lahi e tui ‘a e kakai laulau miliona ‘o mamani ‘oku lafalafa ‘a mamani. toki ‘ilo ki mui ‘oku fuopotopoto. pehe foki ki he ngaahi mala’e kehe ‘o e ‘ilo. ko e kakai ‘oku nau ‘omai ha ‘ilo fo’ou pe sio makehe ki he angamaheni ‘a e tokolahi, ‘oku fehi’anekina’i pea lau ko e fanga vale. na’e tui e laumiliona mo e kau ma’u mafai ‘oku senita ‘a mamani ka e takatakai ki ai ‘a e ngaahi palanite mo e la’a. si’i mei tamate’i ai a Galileo Galilei. malie he na’e poto ‘a Galileo ‘o ne tali ‘oku hala ‘ene ma’uu ka ne tukuange ke tonu ‘a e kau me’a na’e hala, ma’u mafai mo lau miliona honau tokolahi. tali ‘e Galileo ke fuakava ‘oku hala ‘ene fakakaukau mo ‘ilo fakasaianisi. Fefe ‘aho ni? ‘Oku ‘ikai ko e tokolahi mo e lau ta’u ko ha me’a fua fakaleveleva ‘o e tonu pe hala. ‘oku ou loto lelei ke ke tonu koe, kau hala au.
‘Apolosi, malo e ngaue mei hena. fakamolemole na’e ‘ikai ke u nofo au ‘o fakatotolo ha kovi ‘a ‘Akilisi. Ko e ngaahi me’a ‘oku ou lave ki ai na’e ‘ikai tuku fufuu’i ia ‘i ha feitu’u ka u ‘alu ‘o hakule. Ko e ngaahi me’a faka’aho pe ia ‘oku tau lau’ilo kotoa ki ai ‘i he mitia. Ka ‘oku tau kehekehe pe ‘i he concrete mo e abstract thinking. ‘oku ou mamahi’i foki ‘a ‘Akilisi ‘o tatau mo ha toe taha kehe ‘oku ne mamahi’i ‘a e taki ni. ko hotau kehekehe he ‘oku ou loto au ke ‘oua ‘e toe vaivai mo me’angaue’aki ‘e Lopeti Senituli, Feleti Sevele pe ha toe taha. ko hono ua ‘oku ou tau’ataina ‘aupito. ko ia, ‘e tonu ange ho’omou sio ‘i hena he taimi ‘oku ou kei mama’o ai mei hotau motu na. ‘oku lahi ange ho’omou ‘ilo ki he ngaahi me’a ‘oku hoko faka’aho, pea ‘e tonu ange ho’omou sio he’eku vakai.
Te u tukuatu ‘a e mala’e ma’amoutolu ke fai ai ha’amou feme’a’aki ma’olunga ‘oku mou poto ange mo lahi ange ho’omou lotu. tuku au ke fai ‘eku ki’i vavaku he ako na’a ‘aonga ki hotau ki’i motu na.
‘Ofa Lahi Atu ki he taha kotoa ‘oku mahu’inga’ia ‘i he ngeia ‘o e kakai kehe.

Masi’i Angitau, kataki fakamolemole na’e ‘ikai keu fie kumi atu ‘eau ku ou tonu pe ‘oku ke hala ka na’a ku tokanga atu kihe mo’oni ho’o ngaahi claims. Koe tonu ia teke tonu pe koe ‘i ho’o ‘uhinga pea teu tonu pe mo au ka koe mo’oni moe loi ho’o ngaahi claims ‘e makatu’unga ia ‘i ho’o ‘uhinga moe fakamo’oni ke support ho’o claims fekau’aki mo ‘Akilisi.Kuou ‘oatu foki ‘eku tali ki ho’o ngaahi claims pea kuoke talamai ‘oku ke hala ‘i he ‘ao e kakai kau tonu au.Angitau ‘oua teke tali ‘oku ke hala kae toe tuli tonuhia. ‘Oku ke kei tavalivali mai pe koe ke ‘ata kovi ‘a ‘Akilisi, ko’ena ‘oku ke fakatatau kia Bush moe palopalema ‘oe Ekonomika ‘a mamani.Angitau koe fu’u fo’i keisi kehekehe ‘eni ia kuo ke ‘omai ke fakatatau ‘a ‘Akilisi kihe maumau ‘a Bush.Teu talaatu hona faikehekehe, ko Bush ‘ihe ‘ene fili faka’osi na’e vote ‘ae toko 49 million kiai kihe toko 50 million kia Al Gore na’e toki recount ‘ae fili ‘o mahino ‘ene ma’u ‘ofisi pea na’e tokolahi ange ‘ae kakai ia na’e fili ‘ia AL Gore ka koe sisitemi ‘a ‘Amelika na’e kei lava ai pe ‘a Bush ki ‘ofisi neongo koe majority ‘oe kakai na’e ‘ikai kenau fili nautolu ai.’Aia koe view ko’ena ;ae kakai ‘i ‘Amelika ‘oku ke pehe koe tokosi’i koe view ia ‘ae majority ‘o fakatatau kihe fili faka’osi ‘i ‘amelika.Ko ‘Akilisi na’e lauafe ‘ene majority ‘o meimei double ia he kanititeiti na’e ua..’Aia ko hona faikehekehe mo Bush na’e fili ‘a Bush ia ‘ehe minority pea fakaanga’i ‘ehe majority ka ko ‘Akilisi ‘oku fili ia ‘ehe majority kae fakaanga’i ‘ehe minority hange ko koe.Ko hono ua na’e te’eki fai ‘e ‘Akilisi ia ha fu’u maumau ‘i Tonga ‘o hange koe maumau ‘a Bush ‘i Irag, Afganistan moe economy ‘a mamani. ‘Oku ou kole atu ‘ai mai mu’a ‘ae kakai kuo ke ‘ilo’i ‘oku nau pea na’a nau maumau’i ‘ae economy ‘a Tonga moe fonua he ‘oku ‘ikai kaunga ‘a ‘Akilisi ia kiai.Ko hono tolu ko Bush na’e fili ia ke hu ‘o fakalele ‘ae pule’anga peane fai ai ‘ene ngaahi tu’utu’uni ‘o uesia ai ‘ae economy ‘a mamani. Ko ‘Akilisi ‘oku fili ia ki falealea ka ‘oku ‘ikai hano power ke lava ha me’a he ‘oku majority ma’u pe ‘ae pule’anga ia.’Aia ‘oku hange pe ‘oku fili atu kihe fa’ahi fakaanga.Pea ko hono fatongia pe ia ko hono fakaanga’i ‘ae decisions ‘ae pule’anga ‘oku kau kovi kihe kakai mo ‘a’au mai ‘enau kaka moe faihala.Ko hono fatongia totonu pe ia ihe sisitemi ‘a Tonga pea ‘oku ‘ikai keu tui ‘oku toe ‘iai ha taha ia ‘i tonga ‘e toe lelei ange ‘ene fai e fatongia ni.Koe me’a kuo u fifili ki ai pe koe ha ‘ae me’a ‘oku ‘ikai keke sio ai kihe ngaahi lelei ko’eni kake vali’i mai ‘e koe ‘ae fo’i ‘ata ta’emo’oni ‘o fakatatau ia kihe fu’u maumau fakalilifu ‘a Bush na’e fai.Masi’i Angitau ki’i pinepine hifo pea tuku ;ae abstract thinking ia kae tali mai ‘ae ‘u poini na’aku rebutted atu kae ‘oua teke hu mai koe he kau philosophers.’Oku ke fakatatau ho’o minority views kia ‘Akilisi kihe minority view ‘a Galileo mo hono opposed ia ‘ehe kau poto tokolahi ‘oe aho ko ia. Pea ke tali pe ‘oku ke hala ‘o hange ko ia ka ‘oku ke pehe pe ‘oku ke tonu. Angitau ko Galileo ia na’e mo’oni ‘ae me’a ia na’a ne tu’u ai pea ‘iai ‘ene ‘uhinga mo ‘ene fakamo’oni kiai. Ko koe ia ‘oku ‘ikai mo’oni ho’o me’a na’a ke claim kia ‘Akilisi pea ‘ikai ha ‘uhinga moha fakamo’oni kihe ‘u poini na’aku rebutted atu pea ‘oku ke fakangali vale’i ‘e koe ‘ae kau philosophers.

Kehekehe Wrote:ihihihihihihihihiihihihihihihi

Kautama 'oku lele hake 'eku manatu 'aku kihe to'u tufa naunau ko'ena 'a Finearse na'e fai kihe 'otumotu Ha'apai ke fakatau mai 'aki ha'ane ngaahi votes kihe filifalealea 'oe ngaahi ta'u koia. Masi'i kaume'a, ko e hu pe ko'eni 'a fineass ia 'o Menesiteeeee kuo hanga mai e kau ha'apai moe fakana'una'u 'e toe 'oange ha ki'i peni vahevahe 'e Arsehold me'apango kuo ka'iloa fakataha pe 'arsehold ia moe sieke $3,000 'ae takimamataa hhihihihihihihihihihihi Malie foki Tonga......

masi'i Kehe tatau mo au he'ikai pea he'ikai toe ngalo e fo'i faka'ea 'eho'eho pehee 'ae ki'i leka vavuu.hihihihihi.malo 'ene mata'i faka'ofa kiho mau kainga haapaii ke sio ai hono afii he me'a koe fakafofonga pea malo mo 'ene kai e tu'u'anga 'oe ikuu ke sio ai hono fela he me'a koe minisida'e.fai 'e fine-ass ia 'ae me'a koe fokisi fakapolitikale 'oku tooatu.Kai ia 'ae loloo!!!!!.hihihihihihhi.Neasi=political prostitute napa one

Tama Fkkakai, ko e prostitution oku tatau ia ki he lea 'oku tau 'ai fakatonga ko e fokisi (manu kakaa foki pea kai 'akau lahi atu) pea mo e lalekini (ko e tauhele'aki e puti). 'Uhinga ia ko e fakatauele 'aki e sino ki ha taha 'e ala ma'u mei ai ha'ane pa'anga, koloa, tu'umalie, feiva pe ifo etc... etc... 'Oku ke fokotu'u mai 'oku fai e Fineasi ('a ia kuo tau pehe kuo ne 'osi tuha mo e hingoa FINEARSE) 'a e me'a ko e political prostitution. Mo'oni 'aupito ka teu ki'i tokoni atu pe he tafa'aki ko'eni. Ko e maumau pe he 'oku 'ikai tene ngaue'aki 'a e pa'anga 'a 'ene fa'etangata pe tamai ka ko e pa'anga 'eni ia 'a e si'i kakai totongi tukuhau e fonua 'oku fai'aki 'ena va'inga mo hono fo'i soo fakapolitikale ko ena ko Feleti Sevele he fo'i lele atu ko 'eni. 'Ikai foki toe taliui ia ki he kakai, ka 'oku taliifo ia ki a Feleti Sevele. Right from the start, the F never deserved to be one Minisita. Malo mo e ki'i hu atu 'a 'Etika Cocker ki he'ene potungaue ke ki'i ngaue ki mu'a 'a e ngaue. Ko 'ene nofo pe 'eni kuo tu'u. Mahino ai ko F ia 'oku 'ikai lava kene fai hono fatongia. Ko e ki'i potungaue si'isi'i 'eni pea 'oku totonu mo taau ke vave 'ene mahiki pea mo maau hono manage. Hange ia ha ki'i hotele fakamokomoko'anga 'a e tama ni. Nofonofo noa pe tali cocktail mo folau ki ha fakataha 'i muli, fakaheleleu mo fakatupu'ita holo 'i Fale Alea..... etc etc 'eeehhhheeeee fakahela eee. Kole taa'i 'aupito ki he'emau fanongo he letio 'ene fai e me'a ko e tu'u maumau.

hihihihihihihihihiihhi mei angavale atu he kataa ongo ua ho'omo fakatonulea'i e fo'i malangakila 'a Finearse!

Lela mo 4kakai, koe political prostitution 'a Finearse kae ha 'a g5 ia? 'oku kau moia he pp pe 'oku kau ia he pv? hihihihihihihihihihi

Fanongo ai ne 'ikai tali 'ehe palemii 'ae kole ke ma'u 'ehe kakai fefine 'oe CEDAW koe'uhi koaa he 'oku 'iai 'ae ngaahi clause ia he konisitutone 'ae CEDAW 'oku ne faka'ai'ai 'eia ae nonofo 'ae fefine moe fefinee.

'oku ou mei vale au ongo ua he kata, pe ko'ene ta'ofi 'eia 'ae CEDAW makatu'unga he me'a loi he 'oku 'ikai ke 'iai he clause pehe ia 'ae CEDAW, kae 'ikai ke 'alu ia 'o ta'ota'ofi 'ae fakasotoma 'ae tangata moe tangata 'i Tongaa he ko'ena kuo 'osi fai pe ia 'e hono friend ko g5. hihihihihihihihihihihihihi

Takataka namu hohongo tama Seve ee!

Angaitau oua teke hohaa he koeni kuou toki mahinoi hoo uhingaa pea oku osi iai ae tesi kihoo lauu koe kole ko eni kene fkhoko kihe falealealeaa ke tuku mai ae ngofua oe Ashika keu ohakee pea koe aho fkosi pe kihe eku kolee a pongipongi he oku hange oku iai ha kii mamioo he naa ku osi e-mail kihe keleaa he uike kuo osii o ave kiai eku tohi fekauaki moeku feingaa keu ohake ae Ashikaa,pea nae ikai kenau fokotuu mai ia enautolu ihe enau pepaa,saipe hee teu hanga pe o vakili ki olunga kapau oku ke mooni koe ia,ta koemea ia oku ikai ai kenau tuu mai eku feingaa ihe enau pepaa,Angaitau kapau pe mua teke toe tali mai eku tohii pea ke humai h loki e tahaa aee oku iai ae Ashikaa he oku ou faa moua ai kae ngalo e u lokii he oku lahi e u mea oku ou tokanga kiai kihe feingai oe vakaa,kae oua teke tokanga kiha mea he oku ikai keu tui tatau au ia moha taha oku mamamio ene foungaa,pea koe tangata au ia oku ou alu hangatonu pe ikai ke toe iai ha afeafe koe mea ia oku ou ngaue atu aki aipe hoku hingoa totonuu koe ui mea koe ai ai maaa siana oku ikai toe toitoi holo,mahalo pe teke mahinoi au oku tapu ae ilifiaa ihe eku motoo o tatau aipe pee mole ai eku mouii,Angaitau koe mea oku ke tuku maii oku ou fiefia lahi aupito hoo tokoni maii,pea oku ou kii ongoongoi pe oku kii ngali kehe he ikai kenau fokotuu mai eku tohii he koe mea mahuinga aupito oku ou feingaii,ofa atu pea ke hu mai he loki e tahaa ke faingofua kiateau malo.hau koe ai he koe taumua tatau pe kihe faitotonuu moe ofa kihotau kakaii,ofa atu.SALESI APOLOSIO.
[/quote]

MASI'I SALE KI'I MALU'I ATU 'AE FA'AHI KAE 'OUA 'E TUKU KE TAPALASIA PEHE'I 'E ANGITAU 'AE MO'UNGA'I TANGATA HOTAU FONUA.SIO KI HE'ENE ME'A 'OKU KOHI MAI AI PEA MAHINO KIATE KOE 'OKU FULL OF S... . MALO SIKOTI HONO MALU'I KITAUTOLU ,MO'ONI 'AUPITO HO'O NGAAHI POINI. SALE 'OUA TEKE TUI NOA'IA KIA ANGAITAU PEA KE BLAME PE TO'O HO'O FALALA MEIA 'AKILISI HE KOE 'UHINGA 'OKU 'IKAI KE NAU TALI MAI AI HO'O TOHI PE'E TU'U HE PEPA PE'E ALEA'I HE FALEALEA HE 'OKU LOLOTONGA 'IAI 'AE ROYAL COMMISION 'OKU NE FKTOTOLO'I 'AE CASE 'AE ASHIKA. PEA 'OKU HANGE PE IA KOE LELE 'AE HOPO 'IHE FAKAMAAU'ANGA. KUO PAU KE TA'OFI 'AE NGAAHI ONGOONGO KOTOA TENE ALA UESIA 'AE OLA 'OE FKTOTOLO NI PEA 'OKU OU TUI 'OKU A'U PE KI FALEALEA . KOE ME'A IA 'OKU 'IKAI TUKU MAI AI 'EHE KELE'A HE'E FK'ILO KINAUTOLU 'EHE PULE'ANGA KIHE CONTEMPT OF COURT. PEA 'OKAPAU 'E FK- HU ATU 'E 'AKILISI KI FALEALEA KA 'OKU 'IKAI FIEMA'U IA 'EHE MAJORITY 'OE PULE'ANGA KENAU LAU KI AI PEA 'E 'IKAI FAI HA LAU IA KI AI. TENAU TOLOI'I PE IA 'E KINAUTOLU 'O TALI KIHE OLA 'OE COMMISSION, MAHALO KIHE TA'U KAHA'U.

angitau Wrote:‘oku ou mamahi’i foki ‘a ‘Akilisi ‘o tatau mo ha toe taha kehe ‘oku ne mamahi’i ‘a e taki ni. ko hotau kehekehe he ‘oku ou loto au ke ‘oua ‘e toe vaivai mo me’angaue’aki ‘e Lopeti Senituli, Feleti Sevele pe ha toe taha.
Te u tukuatu ‘a e mala’e ma’amoutolu ke fai ai ha’amou feme’a’aki ma’olunga ‘oku mou poto ange mo lahi ange ho’omou lotu. tuku au ke fai ‘eku ki’i vavaku he ako na’a ‘aonga ki hotau ki’i motu na.
‘Ofa Lahi Atu ki he taha kotoa ‘oku mahu’inga’ia ‘i he ngeia ‘o e kakai kehe.

'Eeeee. 'Oku 'iai pe 'ene malie ke langa'i e talanoa ke ki'i fakalanga fakakaukau......kou kei poupou peseti 'e 2000 pe au kia 'Akilisi neongo kou kei ngaue pe au 'i he 'ofisi e palemu 'o a'u mai ki he 'aho ni..........ka kou pehee pe Angi na'a 'oku sai ange tevolo 'oku tau 'ilo 'i ha tevolo 'oku 'ikai ke tau 'ilo pea tau iku vela kotoa 'i ha fu'u kulo ngako lilili kuo ne taki kitautolu ki ai............pea 'oku ou kau au he 'el*'elo 'ia mo'ui 'ia Lopeti pea 'oku 'iai e totonu ke fale'i 'etau siana ke 'oua 'e lafi holo he da'e (lopeti senituli) he 'e pani dada'e ai pe ia ai..........malo

Jamespitaboo

salesi

angitau

salesi

salesi

angitau

apolosio

apolosio

Hot dog

apolosio

Sione Samena

Kumete

Kehekehe

Kehekehe

apolosio

Lele Telefua

angitau

apolosio

apolosio

sikoti

angitau

Hot dog

apolosio

sikoti

Tama4kakai

Cinderela

Kehekehe

Sione Samena

Lele Telefua