07-11-2007, 12:46 PM
ONGOONGO ‘AE PSÁ
Tu’apulelulu ‘aho 12 ‘o Siulai, 2007
‘Ofisi PSA, Nuku’alofa, TONGA
Tali kihe Fanongonongo ‘ae Palēmiá mei hono ‘ofisi he ‘aho Tokonaki ‘aho 07 Siulai, 2007
TE’EKI AI TU’O TAHA KE ‘EKE’I ‘EHE PSÁ ‘AE TU’UNGA
FAKALAO HONO FAKANGAUE’I ‘AE KAU KOMISIONA HE NGĀUE FAKAPULE’ANGA (KOMISIONA)
‘Oku fakahā mofakapapau’i heni ‘ehe PSÁ na’e te’eki tu’o taha ke mau ‘eke’i ‘ae tu’unga fakalao hono fakangāue’i ‘ae kau Komisioná pea ‘oku mau kei tu’u ma’u he’emau tukuaki’i na’e fai khe ngaahi maumau kuo nau fakahoko ‘e he’enau fua fatongiá moe ngaahi faitu’utu’unί pea ‘e kei hokohoko atu pē ‘a ‘emau polokalama poikotί (boycott).
‘I hono fakangāue’i ‘ae kau Komisioná ‘ihe ta’u kuo’osί na’e fakahā ai ‘ehe PSA ‘ihe televisone OBN ‘emau hoha’a kihe taukei fakangāue ‘oe kau Komisioná ke nau malava ke fakahoko lelei’aki ‘ae fatongia mahu’ingá ni ki hono pule’I ‘ae ngaue fakapule’anga, koe’uhī na’e fili pē ‘ehe Palēmiá kinautolu ‘o fokotu’u kihe Kapinetί ke fakapapau’i kinautolu ke nau ngāue. ‘Ihe Lao kihe Ngāue Fakapule’angá ‘oku mafai ‘ae Palēmiá kene fakangāue’i ha taha pē ‘o a’u kihe kau Ngāue Fakapule’angá, ‘Ulu’i Potungāue moe kau Komisioná. Ka koe‘uhī ke ma’u ‘ae tokotaha lelei taha kiha lakanga kene fakahoko lelei ‘ae fatongiá ‘oku ‘iai ‘ae founga ke fili ‘aki ha taha ke fakangaue’i ‘aia ko hono tu’uaki ‘oe lakangá pea fai ha faka’eke’eke ‘o fakatatau kihe ngaahi fiema’u kihe lakangá pea toki fili leva ‘ae tokotaha lelei tahá kihe ngāué. Kapau na’e muimui ‘ae Palēmiá kihe founga hono fakangāue’i ha taha ‘ihe ngāue fakapule’angá, neongo hono fu’u mafai, ‘o ma’u ai ‘ehe kau Komisioná ‘ae ngaahi lakangá, he’ikai toe ‘ekea ‘ehe PSA ‘ae taukei ngāue ‘ae kau Komisioná neongo ‘enau kaungāme’a moe Palēmiá. Kuo hanga ‘ehe ngaahi maumau kihe kau Ngāue Fakapule’angá (Public Servants), ngāue fakapule’angá (Public Service) moe ako ‘etau fanaú ‘o fakapapau’i tā na’e tonu pe ‘ae me’a na’e hoha’a kiai ‘ae PSÁ ‘ihe mahina ‘e 12 kuo hilί.
Na’e ‘osi tohi ‘omai ‘ehe Sekelitali Le’ole’o kihe kau Komisioná moe kau taki ‘ihe ngaahi ngāue’anga ‘oku ngāue ai ‘ae ni’ihi ‘oe kau Komisioná ‘ihe sekitoa taautahá (Westpac & TCC) ‘ae tohi kihe PSÁ ‘o fakahā mai ai ‘oku ‘ikai te nau tali ‘ae fokotu’u ‘ae PSÁ ke fakafisi ‘ae kau Komisioná ‘ihe uike ‘e 3 kuo’osί. Na’a mau ‘osi fakahā kia kinautolu ‘e kei tu’ulahoko pē ‘emau polokalama poikotί. Kapau na’e fu’u hoha’a mo tokanga ‘ae Palēmiá ki he’emau polokalama poikotί ‘o hangē koia ‘oku hā ‘ihe’enau ngaahi fu’u tukuaki’i mamafa ‘oku fai mai kihe PSÁ ‘ihe’enau fangonongo na’e toutou talamai he letiō moe televisone Tongá, koe hā nai na’e ‘ikai te nau fai ai ‘ae fanongongonó ‘ihe uike ‘e 2 kuo ‘osi?
‘Oku tui ‘ae PSÁ na’e toki fakahoko pē ‘ehe Palēmia ‘ene fanongonongó mei hono ‘ofisi ‘ihe Tokonaki kuo’osί moe kamata’anga ‘oe uikί ni ke tohoaki’i ‘ae tokanga ‘ae Kakai ‘oe Fonuá mei he’emau tohi tangi na’e fakahū ‘ihe ‘aho Falaite kuo’osί kihe Tama Tu’ί, ‘aia na’a mau kole ai kihe Tama Tu’i ke fakamalolo’i ‘ae Palēmiá moe kau Komisioná koe‘uhī koe ngaahi maumau kuo nau fakahoko mai kiate kimautolu, ngāue fakapule’angá (potungāue akó) moe ako ‘etau fanaú. Pea ‘oku fakapapau’i atu heni ‘ehe PSA ‘oku ‘ikai ke mau takihala’i ‘emau kau Mēmipá he ‘oku ‘iai ‘ae maumau kuo mole ‘aupito ‘emau ngaahi monū’ia ‘ihe ta’u kuo’osί pe ‘oku mau mamahi ai, pea ‘oku ‘iai ‘emau tokanga ki he tōlalo ‘a ‘emau fua fatongia kihe Kakai ‘oe Fonuá koe’uhī koe ngaahi faitu’utu’uni ‘ae kau Komisioná.
Na’e fakapapau’i mai ‘ehe Palēmiá ‘ihe’ene fanongonongo mei hono ‘ofisi ‘oku mo’oni ‘a ‘emau tukuaki’i koia ‘oku ‘ikai tau’ataina ‘ae ngāue ‘ae kau Komisioná he Kapinetί koe‘uhī ‘oku nau taliui kihe Palēmiá ‘ae tokotaha na’a ne fili ke fakangāue’i kinautolu moe ‘Ulu ‘oe Kapinetί. Pea kuopau pē foki ke fiefia ‘ae Kapinetί ia he ngāue ‘ae kau Komisioná he ‘oku nau fai pē ‘ae ngaahi me’a ‘oku tu’utu’uni atu ‘ehe Kapinetί ke nau fakahokó.
Koe ngaahi me’a na’e fakahā ‘ihe fanongonongo ‘ae Palēmiá fekau’aki mo ‘emau ngaahi monū’ia kuo molé, maumau kihe ngāue fakapule’angá moe kakai ‘oe fonuá (fanau ako) pea mo ‘emau polokalama poikotί (boycott), na’e fuoloa pē ‘ae laaulea kiai ‘ae Komisioná moe PSÁ ‘ihe tohi talu mei Ma’asi ‘oe ta’u kuo’osί moe ‘ikai pe ke nau tali ‘ae ngaahi fokotu’u ‘ae PSA ke malava ke fai ai ha’amau ki fetukulolo’aki (compromise) kihe me’a ‘oku lelei kihe fakalukufua. Na’e tu’u pe ‘ae Pule’anga ke to’o ‘emau ngaahi monu’ia kae foaki ‘ae ngaahi monu’ia ‘ae kau Sotia moe Polisi mo kinautolu ‘ihe ngaahi lakanga ki ‘olunga ‘ihe Pule’angá ‘ihe’enau pehē koe ngaahi lakanga pē ia ‘oku fiema’u ke fakalele’aki ‘ae ngaahi Potungāue ‘ae Pule’angá ‘o fakatatau kihe tali na’e ‘omai ‘ehe kau Komisioná. Koe ngaahi monu’ia koeni koe konga ia ‘oe tu’unga vahenga na’a mai aleapau kiai moe Kapineti ‘ihe 2005 ke mau vahe mei ai fakataha mo ‘emau hiki vahenga. ‘I hono toloi moe kanisele ‘emau ngaahi monu’ia, ‘oku maumau’I leva ai ‘ehe Kapineti ‘ae taha ‘ae ngaahi Kupu ‘ihe MOU. Kapau ‘oku fiema’u ‘ehe Kapineti kenau fai ha me’a ‘oku kehe meihe me’a na’a mau aleapau kiai, na’e totonu ke nau fakapa mai ke fai ha femahino’aki mo ha felotoi kiai. He kapau na’a mau fakaha mai tem au fokotu’u ange ke to’o kotoa ‘ae ngaahi monu’ia ‘ae kau ngaue ‘ihe Pule’anga ‘o a’u kihe kau Sotia moe Polisi mo kinautolu ‘i ‘olunga.
Na’e te’eki tu’o taha ke tali mai ‘ehe Kapineti ha’amau fakaafe fakataha talu mei Ma’asi ‘oe 2006 fekau’aki mo ‘emau ngaahi monū’iá moe fakalōloa ‘oe MOÚ. Na’e toki fakahū ‘ae ola ‘emau Savea fekau’aki mo’emau MOÚ ‘ihe ‘aho 29 ‘o Mē ‘oe ta’ú ni kihe Palēmiá moe Kapinetί moe ngaahi fokotu’u ke tali mai kihe ‘aho 15 ‘o Suné, pea toki feinga mai ‘ae kau Komisioná ‘o kole mai ke mau fakataha ka koe’uhī ‘oku ‘ikai koe kau Komisioná na’a mau fakamo’oni he aleapau ‘ihe MOÚ na’a mau fakamahino ange koe Kapineti pe ‘oku mau he ko kinautolu na’a mau aleapau. Na’e te’eki tu’o taha ke tohi mai ‘ae Kapinetί ‘o fakahā mai ‘e fakafofonga’i ‘ehe kau Komisioná kinautolu ‘ihe tu’unga koe Fakamo’oni (Signatory) ‘ihe MOÚ. Koe‘uhī koe tu’unga ma’ulalo ‘oku lolotonga ‘iai ‘ae tu’unga faka’ekonomika ‘oe fonuá, ‘oku mau ‘ave ai ‘ae me’a ‘oku mau hoha’a kiaί ke fai hano vakai’i faka-fakamaau’anga he ‘oku mau pehē ‘oku monuka ‘ae MOÚ he tu’utu’uni ‘ae Kapineti ke to’o pe toloi ‘emau ngaahi monū’iá, pea ke ‘oua na’a fakahoko ha tukungāue ka mau tauhi ‘emau aleapau moe Kapinetί ‘ihe MOÚ ‘aia ke mau laka atu ‘ihe melino mo e ‘amanaki lelei ‘ihe fefaka’apa’apa’aki, fefalala’aki moe taau (move forwad in peace and good faith with respect, trust and fairness).
Neongo kuo tu’utu’uni ‘ehe Kapinetί he ta’u ni ke fakafoki mai ‘emau ngaahi monū’ia ‘ihe kamata’anga ‘oe ta’u fakapa’anga fo’ou koenί, ka kuo mole kotoa ‘emau ngaahi monū’ia mie Fepueli 2006 ki Sune 2007 pea he’ikai toe ma’u ia. ‘Oku mo’oni pē mo ‘emau ngaahi hoha’á fekau’aki mo ’emau hiki vāhengá ‘ene ta’epaú he na’e toe fakapapau’i mai ‘ehe fanongonongo ‘ae ‘Ofisi ‘oe Palēmia koe mo’oni ‘e toe fai hono vakai’i ‘emau tu’unga vāhengá ‘ihe ta’u kaha’ú. Koe fehu’i, ko fe’ia ‘ae pau ‘ae vāhengá na’e talaki ‘ehe Palēmiá ‘ihe letió moe televīsonē ‘ihe ‘aho 5 ‘o Sune? Na’á ne fakataumu’a pē ke ‘oua na’a talamai ‘ae tu’utu’uni kakato ‘ae Kapinetί ‘e toe fai hono vakai’i ‘emau tu’unga vāhengá ke taki hala’i kimautolu? Koe tu’unga vāhengá lolotonga ‘oku ‘iai ‘ae founga ke fai’aki ‘a hono sivi’i ‘ae tu’unga ngāue (performance appraisal) ka ‘oku ‘ikai fakahoko lelei ia ‘ehe kau ‘Ulu’i Potungāue he ngaahi ta’u lahi ‘eni. ‘E fakapapau’i (guarantee) nai ‘e fakahoko ‘ehe kau ‘Ulu’i Potungāue ‘ae sivi’i ‘ae tu’unga ngāue ‘ihe tu’unga vahenga fo’ou?
Ko e me’a ngalivale mo’oni koe feinga ‘ae Palēmiá ke ne tukuaki’i ‘ae ngaahi maumau ‘oku lolotonga hoko kihe tokolahi taha ‘oe ngaahi ‘apiako ‘i Tongί ni moe ako ‘a ‘etau fanaú kihe si’i kau Ngāue Fakapule’anga na’a nau fili tau’ataina kenau kau kihe polokalama fakatokosi’ί ‘ihe fakaafe ‘ae kau Komisioná. ‘Oku fakahā heni ‘ehe PSÁ ‘oku ‘iai ‘ae “Tu’utu’uni kihe Polokama Fakatokosi’i Fili Tau’atainá” (VOLUNTARY REDUNDANCY POLICY) ‘aia ‘oku hā ai ‘ae ngaahi founga ke fakahoko ‘aki ‘ae polokalamá ni. Kapau na’e muimui ‘ae kau Komisioná kihe ngaahi founga ngāue ko’enί na’e ‘ikai ha maumau ‘e hoko kihe ngaahi akó. Koe ngaahi founga eni ‘oku anga pehé ni: (1) ke vakai’i ‘ehe kau Komisioná fakataha moe Potungāué ‘ae ngaahi lakanga he ngaue’angá ke tamate’i; (2) ke fakaafe’i ‘ehe kau Komisioná ‘ae tokotaha Ngāue Fakapule’angá ‘oku ngāue he lakanga ‘oku teu ke tamate’i kene tali ‘ae me’a’ofa pa’anga huhu’i kae nofo he ngāue; (3) kapau he’ikai tali ‘ehe tokotaha Ngāue Fakapule’angá kene nofo he ngāue pea koe fatongia leva ‘ae kau Komisioná ke ‘ave ‘ae tokotaha Ngāue Fakapule’anga koiá ‘o toe ako’i pea fakangāue’i he tafa’aki he Pule’angá ‘e ‘aonga aί kae tamate’i ‘ae lakanga ia na’e fiema’u ke tamate’i.
Na’e ‘ikai fai ha muimui kihe tu’utu’uni kihe founga ngāue kae tuku pē ‘ehe kau Komisioná ke fili tau’ataina mai ‘ae kau Ngāue Fakapule’angá ‘o iku ai ‘o tamate’i ‘ae ngaahi lakanga mahu’inga hangē koe lakanga puleakó moe tokoni puleakó ‘o hoko ai ‘ae maumau kihe ngaahi ‘apiakó moe ako ‘etau fānaú. Pea ‘ihe taimί ni kuo feinga leva ‘ae Palēmiá kene tukuaki’i ‘ae maumau moe ngāue hala na’a nau fai moe kau Komisioná kihe si’i kau Ngāue Fakapule’angá na’e kole atu ‘ehe kau Komisioná ke nau fili tau’ataina ke nau nofo he ngāue.
Kapau ‘oku mau fakahoko lelei pē homau ngaahi fatongia he ngaue’angá ‘o fakatatau moe ngaahi fatongia ‘oe lakanga na’e fakangaue’i ai kitá pea ‘oku mahino ‘oku kakato ‘ete tauhi ‘ae aleapau moe Pule’angá. Ka ‘o kapau ‘oku to’o fakamalohi ‘ehe Pule’angá ha’ate ngaahi monū’ia na’e ‘osi fai ‘ae aleapau kete fua lelei hoto fatongiái kae foaki mai pea koe me’a ia ‘oku hoko ai ‘ae palopalemá ke toe ‘eke’i ‘ehe kau ngāue ‘enau ngaahi totonū. ‘Oku fakapapau’i heni ‘ehe PSA ke ‘emau kumia koia ‘emau ngaahi totonu kuo mole ‘oku ‘ikai ko ha ngāue fakapolitikale ia. Pea koe me’a ia ‘oku tau a’u ai kihe tu’unga longoa’a ‘oku tau ‘iai ‘ihe ngaahi ‘ahó ni ko e ‘ikai fie talanoa mai ‘ae Kapinetί kihe PSA he’emau tangi atu kuo mou maumau’i ‘etau alepau he MOU talu he mahina ‘e 21 kuo ‘osί.
‘Oku ‘ikai ko ha me’a fo’ou ‘ia ‘i mamani ‘ae tukungāue ‘ae kau Ngaue Fakapule’angá neongo ‘ene fo’ou ki Tongá ni he koe malohinga pe ia ‘ae kau ngāue ke fuhu’i‘aki ‘enau ngaahi totonú ka ‘osi ‘ae ngaahi feingá kotoa. Kuo tau fanongo he ngaahi ongoongó ‘ae tukungāue ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga ‘ihe ngaahi fonua ‘i tu’apule’anga koe ‘uhī ko hono to’o fakamahohi ‘ehe kau Takί ‘enau ngaahi monu’iá. Koe tukungāue foki koe taha ia ‘ae ngaahi me’afua ‘ae tu’unga ngaue ‘oku ‘iai kau Taki ngāue. Pea ka ‘iai ha Pule’anga ‘oku toutou tukungāue ‘a ‘enau kau ngāue pea ‘oku mahino ‘oku ‘iai ‘ae me’a ‘oku fehalaaki he ngāue moe fai tu’utu’uni ‘ae kau Takί. Pea ‘oku toki tu’u mai pe ‘ae PSA ke fakafofonga’i ‘a hono kau mēmipa kapau ‘oku ‘ikai ngāue ‘ae founga faka’ofisiale ‘oku ‘ave kiai ‘ae ngaahi mamahί. Ka ‘oku makatu’unga ‘ae tu’u malohi ‘ae PSA he me’á ni ko hono maumau’i ‘ehe Kapineti ‘ae aleapau he MOÚ ‘aia ‘oku kau ai ‘ae ngaahi monū’ia ko eni kuo mole. Na’e ‘iai ‘emau aleapau moe Kapineti he 2005 pea ko kinautolu pe te mau aleá. Na’e ‘osi ‘omai ‘ae mafai ‘oe MOU ki he PSA ‘ehe Komiti Fakataimi ‘ae Kau Nguae Fakapule’anga ke mau fakafofonga’i ‘ae kau Ngaue Fakapule’anga. Ko ia ‘oku tatau pe ‘oku memipa he PSA ha taha Ngaue Fakapule’anga pe ‘ikai, ko homau fatongia ia ‘ihe mafai ‘oe MOU ke mau vakai’i ‘a honau ngaahi lotó ‘a ‘eni ai ‘oku tala ‘ehe Pule’angá ‘oku mau ukί. Pea ko e ola ‘emau savea he kamata’anga ‘oe ta’ú ni na’e peseti ‘e 99.9% na’e ‘ikai ke nau loto ke to’o ‘enau hiki vāhenga.
‘I he’emau hoha’a kihe ngaahi me’a kuo hoko he Pule’anga, na’a mau kole pea ‘oku ha ‘ihe’emau MOU ke fokotu’u ha Komisiona Fakatu’i kene fai ‘ae vakai’i ‘ae Konisitutone ke fokotu’u ha Pule’anga ‘oku toe fakatemokalati ange. Na’e fai ‘osi fai hono ‘eke ‘i Tīsema 2005 kihe Kapinetί pē koe hā ‘ae ngāue kuo fai ki he’emau hoha’á pea talamai ‘ehe Kapinetί ko’enau poupou kihe fokotu’u ‘ae Komiti Fakafonua Fakafalealea kihe Fakalelei Fakapolitikale na’e Sea ai ‘ae Tama Tu’ipelehake kuó ne unga fonuá, koe ‘enau tokanga ia kihe me’a na’a mau hoha’a kiaί pea ke mau tali kihe lipooti ‘ae komiti koiá. Ko ia ‘oku mau kei fai pē hono muimui’i ‘ae konga ‘o ‘emau aleapau koia he MOÚ. ‘Oku fakamanatu atu ‘ehe PSA kihe Pule’anga koe lao ma’olunga taha ‘ihe fonua ni koe Konisitutone pea ‘oku ma’olunga ange ia he Lao kihe Ngaue fakapule’anga.
‘Oku fifili ‘ae PSÁ pe koe hā nai kuo toki fakava mai ai ‘ehe Kapinetί ‘ae matapā ke fai ha talanoa hili ha mahina ‘e 21. ‘Oku fakahā heni ‘ehe PSÁ kuo fuoloa ‘emau mateuteu he māhina ‘e 21 kuo hilί ke ke fai ha talanoa moe Kapinetί pea te mau talanoa ‘o kapau: (1) ‘e fai mai ha tohi fakaafe faka’ofisiale kia kimautolu; pea (2) kole talanoá ‘e fai ia ‘ihe ngaahi fokotu’u kotoa na’e hā ‘ihe’emau tohi tangί
Meihe Poate Pule ‘ae PSA
Tu’apulelulu ‘aho 12 ‘o Siulai, 2007
‘Ofisi PSA, Nuku’alofa, TONGA
Tali kihe Fanongonongo ‘ae Palēmiá mei hono ‘ofisi he ‘aho Tokonaki ‘aho 07 Siulai, 2007
TE’EKI AI TU’O TAHA KE ‘EKE’I ‘EHE PSÁ ‘AE TU’UNGA
FAKALAO HONO FAKANGAUE’I ‘AE KAU KOMISIONA HE NGĀUE FAKAPULE’ANGA (KOMISIONA)
‘Oku fakahā mofakapapau’i heni ‘ehe PSÁ na’e te’eki tu’o taha ke mau ‘eke’i ‘ae tu’unga fakalao hono fakangāue’i ‘ae kau Komisioná pea ‘oku mau kei tu’u ma’u he’emau tukuaki’i na’e fai khe ngaahi maumau kuo nau fakahoko ‘e he’enau fua fatongiá moe ngaahi faitu’utu’unί pea ‘e kei hokohoko atu pē ‘a ‘emau polokalama poikotί (boycott).
‘I hono fakangāue’i ‘ae kau Komisioná ‘ihe ta’u kuo’osί na’e fakahā ai ‘ehe PSA ‘ihe televisone OBN ‘emau hoha’a kihe taukei fakangāue ‘oe kau Komisioná ke nau malava ke fakahoko lelei’aki ‘ae fatongia mahu’ingá ni ki hono pule’I ‘ae ngaue fakapule’anga, koe’uhī na’e fili pē ‘ehe Palēmiá kinautolu ‘o fokotu’u kihe Kapinetί ke fakapapau’i kinautolu ke nau ngāue. ‘Ihe Lao kihe Ngāue Fakapule’angá ‘oku mafai ‘ae Palēmiá kene fakangāue’i ha taha pē ‘o a’u kihe kau Ngāue Fakapule’angá, ‘Ulu’i Potungāue moe kau Komisioná. Ka koe‘uhī ke ma’u ‘ae tokotaha lelei taha kiha lakanga kene fakahoko lelei ‘ae fatongiá ‘oku ‘iai ‘ae founga ke fili ‘aki ha taha ke fakangaue’i ‘aia ko hono tu’uaki ‘oe lakangá pea fai ha faka’eke’eke ‘o fakatatau kihe ngaahi fiema’u kihe lakangá pea toki fili leva ‘ae tokotaha lelei tahá kihe ngāué. Kapau na’e muimui ‘ae Palēmiá kihe founga hono fakangāue’i ha taha ‘ihe ngāue fakapule’angá, neongo hono fu’u mafai, ‘o ma’u ai ‘ehe kau Komisioná ‘ae ngaahi lakangá, he’ikai toe ‘ekea ‘ehe PSA ‘ae taukei ngāue ‘ae kau Komisioná neongo ‘enau kaungāme’a moe Palēmiá. Kuo hanga ‘ehe ngaahi maumau kihe kau Ngāue Fakapule’angá (Public Servants), ngāue fakapule’angá (Public Service) moe ako ‘etau fanaú ‘o fakapapau’i tā na’e tonu pe ‘ae me’a na’e hoha’a kiai ‘ae PSÁ ‘ihe mahina ‘e 12 kuo hilί.
Na’e ‘osi tohi ‘omai ‘ehe Sekelitali Le’ole’o kihe kau Komisioná moe kau taki ‘ihe ngaahi ngāue’anga ‘oku ngāue ai ‘ae ni’ihi ‘oe kau Komisioná ‘ihe sekitoa taautahá (Westpac & TCC) ‘ae tohi kihe PSÁ ‘o fakahā mai ai ‘oku ‘ikai te nau tali ‘ae fokotu’u ‘ae PSÁ ke fakafisi ‘ae kau Komisioná ‘ihe uike ‘e 3 kuo’osί. Na’a mau ‘osi fakahā kia kinautolu ‘e kei tu’ulahoko pē ‘emau polokalama poikotί. Kapau na’e fu’u hoha’a mo tokanga ‘ae Palēmiá ki he’emau polokalama poikotί ‘o hangē koia ‘oku hā ‘ihe’enau ngaahi fu’u tukuaki’i mamafa ‘oku fai mai kihe PSÁ ‘ihe’enau fangonongo na’e toutou talamai he letiō moe televisone Tongá, koe hā nai na’e ‘ikai te nau fai ai ‘ae fanongongonó ‘ihe uike ‘e 2 kuo ‘osi?
‘Oku tui ‘ae PSÁ na’e toki fakahoko pē ‘ehe Palēmia ‘ene fanongonongó mei hono ‘ofisi ‘ihe Tokonaki kuo’osί moe kamata’anga ‘oe uikί ni ke tohoaki’i ‘ae tokanga ‘ae Kakai ‘oe Fonuá mei he’emau tohi tangi na’e fakahū ‘ihe ‘aho Falaite kuo’osί kihe Tama Tu’ί, ‘aia na’a mau kole ai kihe Tama Tu’i ke fakamalolo’i ‘ae Palēmiá moe kau Komisioná koe‘uhī koe ngaahi maumau kuo nau fakahoko mai kiate kimautolu, ngāue fakapule’angá (potungāue akó) moe ako ‘etau fanaú. Pea ‘oku fakapapau’i atu heni ‘ehe PSA ‘oku ‘ikai ke mau takihala’i ‘emau kau Mēmipá he ‘oku ‘iai ‘ae maumau kuo mole ‘aupito ‘emau ngaahi monū’ia ‘ihe ta’u kuo’osί pe ‘oku mau mamahi ai, pea ‘oku ‘iai ‘emau tokanga ki he tōlalo ‘a ‘emau fua fatongia kihe Kakai ‘oe Fonuá koe’uhī koe ngaahi faitu’utu’uni ‘ae kau Komisioná.
Na’e fakapapau’i mai ‘ehe Palēmiá ‘ihe’ene fanongonongo mei hono ‘ofisi ‘oku mo’oni ‘a ‘emau tukuaki’i koia ‘oku ‘ikai tau’ataina ‘ae ngāue ‘ae kau Komisioná he Kapinetί koe‘uhī ‘oku nau taliui kihe Palēmiá ‘ae tokotaha na’a ne fili ke fakangāue’i kinautolu moe ‘Ulu ‘oe Kapinetί. Pea kuopau pē foki ke fiefia ‘ae Kapinetί ia he ngāue ‘ae kau Komisioná he ‘oku nau fai pē ‘ae ngaahi me’a ‘oku tu’utu’uni atu ‘ehe Kapinetί ke nau fakahokó.
Koe ngaahi me’a na’e fakahā ‘ihe fanongonongo ‘ae Palēmiá fekau’aki mo ‘emau ngaahi monū’ia kuo molé, maumau kihe ngāue fakapule’angá moe kakai ‘oe fonuá (fanau ako) pea mo ‘emau polokalama poikotί (boycott), na’e fuoloa pē ‘ae laaulea kiai ‘ae Komisioná moe PSÁ ‘ihe tohi talu mei Ma’asi ‘oe ta’u kuo’osί moe ‘ikai pe ke nau tali ‘ae ngaahi fokotu’u ‘ae PSA ke malava ke fai ai ha’amau ki fetukulolo’aki (compromise) kihe me’a ‘oku lelei kihe fakalukufua. Na’e tu’u pe ‘ae Pule’anga ke to’o ‘emau ngaahi monu’ia kae foaki ‘ae ngaahi monu’ia ‘ae kau Sotia moe Polisi mo kinautolu ‘ihe ngaahi lakanga ki ‘olunga ‘ihe Pule’angá ‘ihe’enau pehē koe ngaahi lakanga pē ia ‘oku fiema’u ke fakalele’aki ‘ae ngaahi Potungāue ‘ae Pule’angá ‘o fakatatau kihe tali na’e ‘omai ‘ehe kau Komisioná. Koe ngaahi monu’ia koeni koe konga ia ‘oe tu’unga vahenga na’a mai aleapau kiai moe Kapineti ‘ihe 2005 ke mau vahe mei ai fakataha mo ‘emau hiki vahenga. ‘I hono toloi moe kanisele ‘emau ngaahi monu’ia, ‘oku maumau’I leva ai ‘ehe Kapineti ‘ae taha ‘ae ngaahi Kupu ‘ihe MOU. Kapau ‘oku fiema’u ‘ehe Kapineti kenau fai ha me’a ‘oku kehe meihe me’a na’a mau aleapau kiai, na’e totonu ke nau fakapa mai ke fai ha femahino’aki mo ha felotoi kiai. He kapau na’a mau fakaha mai tem au fokotu’u ange ke to’o kotoa ‘ae ngaahi monu’ia ‘ae kau ngaue ‘ihe Pule’anga ‘o a’u kihe kau Sotia moe Polisi mo kinautolu ‘i ‘olunga.
Na’e te’eki tu’o taha ke tali mai ‘ehe Kapineti ha’amau fakaafe fakataha talu mei Ma’asi ‘oe 2006 fekau’aki mo ‘emau ngaahi monū’iá moe fakalōloa ‘oe MOÚ. Na’e toki fakahū ‘ae ola ‘emau Savea fekau’aki mo’emau MOÚ ‘ihe ‘aho 29 ‘o Mē ‘oe ta’ú ni kihe Palēmiá moe Kapinetί moe ngaahi fokotu’u ke tali mai kihe ‘aho 15 ‘o Suné, pea toki feinga mai ‘ae kau Komisioná ‘o kole mai ke mau fakataha ka koe’uhī ‘oku ‘ikai koe kau Komisioná na’a mau fakamo’oni he aleapau ‘ihe MOÚ na’a mau fakamahino ange koe Kapineti pe ‘oku mau he ko kinautolu na’a mau aleapau. Na’e te’eki tu’o taha ke tohi mai ‘ae Kapinetί ‘o fakahā mai ‘e fakafofonga’i ‘ehe kau Komisioná kinautolu ‘ihe tu’unga koe Fakamo’oni (Signatory) ‘ihe MOÚ. Koe‘uhī koe tu’unga ma’ulalo ‘oku lolotonga ‘iai ‘ae tu’unga faka’ekonomika ‘oe fonuá, ‘oku mau ‘ave ai ‘ae me’a ‘oku mau hoha’a kiaί ke fai hano vakai’i faka-fakamaau’anga he ‘oku mau pehē ‘oku monuka ‘ae MOÚ he tu’utu’uni ‘ae Kapineti ke to’o pe toloi ‘emau ngaahi monū’iá, pea ke ‘oua na’a fakahoko ha tukungāue ka mau tauhi ‘emau aleapau moe Kapinetί ‘ihe MOÚ ‘aia ke mau laka atu ‘ihe melino mo e ‘amanaki lelei ‘ihe fefaka’apa’apa’aki, fefalala’aki moe taau (move forwad in peace and good faith with respect, trust and fairness).
Neongo kuo tu’utu’uni ‘ehe Kapinetί he ta’u ni ke fakafoki mai ‘emau ngaahi monū’ia ‘ihe kamata’anga ‘oe ta’u fakapa’anga fo’ou koenί, ka kuo mole kotoa ‘emau ngaahi monū’ia mie Fepueli 2006 ki Sune 2007 pea he’ikai toe ma’u ia. ‘Oku mo’oni pē mo ‘emau ngaahi hoha’á fekau’aki mo ’emau hiki vāhengá ‘ene ta’epaú he na’e toe fakapapau’i mai ‘ehe fanongonongo ‘ae ‘Ofisi ‘oe Palēmia koe mo’oni ‘e toe fai hono vakai’i ‘emau tu’unga vāhengá ‘ihe ta’u kaha’ú. Koe fehu’i, ko fe’ia ‘ae pau ‘ae vāhengá na’e talaki ‘ehe Palēmiá ‘ihe letió moe televīsonē ‘ihe ‘aho 5 ‘o Sune? Na’á ne fakataumu’a pē ke ‘oua na’a talamai ‘ae tu’utu’uni kakato ‘ae Kapinetί ‘e toe fai hono vakai’i ‘emau tu’unga vāhengá ke taki hala’i kimautolu? Koe tu’unga vāhengá lolotonga ‘oku ‘iai ‘ae founga ke fai’aki ‘a hono sivi’i ‘ae tu’unga ngāue (performance appraisal) ka ‘oku ‘ikai fakahoko lelei ia ‘ehe kau ‘Ulu’i Potungāue he ngaahi ta’u lahi ‘eni. ‘E fakapapau’i (guarantee) nai ‘e fakahoko ‘ehe kau ‘Ulu’i Potungāue ‘ae sivi’i ‘ae tu’unga ngāue ‘ihe tu’unga vahenga fo’ou?
Ko e me’a ngalivale mo’oni koe feinga ‘ae Palēmiá ke ne tukuaki’i ‘ae ngaahi maumau ‘oku lolotonga hoko kihe tokolahi taha ‘oe ngaahi ‘apiako ‘i Tongί ni moe ako ‘a ‘etau fanaú kihe si’i kau Ngāue Fakapule’anga na’a nau fili tau’ataina kenau kau kihe polokalama fakatokosi’ί ‘ihe fakaafe ‘ae kau Komisioná. ‘Oku fakahā heni ‘ehe PSÁ ‘oku ‘iai ‘ae “Tu’utu’uni kihe Polokama Fakatokosi’i Fili Tau’atainá” (VOLUNTARY REDUNDANCY POLICY) ‘aia ‘oku hā ai ‘ae ngaahi founga ke fakahoko ‘aki ‘ae polokalamá ni. Kapau na’e muimui ‘ae kau Komisioná kihe ngaahi founga ngāue ko’enί na’e ‘ikai ha maumau ‘e hoko kihe ngaahi akó. Koe ngaahi founga eni ‘oku anga pehé ni: (1) ke vakai’i ‘ehe kau Komisioná fakataha moe Potungāué ‘ae ngaahi lakanga he ngaue’angá ke tamate’i; (2) ke fakaafe’i ‘ehe kau Komisioná ‘ae tokotaha Ngāue Fakapule’angá ‘oku ngāue he lakanga ‘oku teu ke tamate’i kene tali ‘ae me’a’ofa pa’anga huhu’i kae nofo he ngāue; (3) kapau he’ikai tali ‘ehe tokotaha Ngāue Fakapule’angá kene nofo he ngāue pea koe fatongia leva ‘ae kau Komisioná ke ‘ave ‘ae tokotaha Ngāue Fakapule’anga koiá ‘o toe ako’i pea fakangāue’i he tafa’aki he Pule’angá ‘e ‘aonga aί kae tamate’i ‘ae lakanga ia na’e fiema’u ke tamate’i.
Na’e ‘ikai fai ha muimui kihe tu’utu’uni kihe founga ngāue kae tuku pē ‘ehe kau Komisioná ke fili tau’ataina mai ‘ae kau Ngāue Fakapule’angá ‘o iku ai ‘o tamate’i ‘ae ngaahi lakanga mahu’inga hangē koe lakanga puleakó moe tokoni puleakó ‘o hoko ai ‘ae maumau kihe ngaahi ‘apiakó moe ako ‘etau fānaú. Pea ‘ihe taimί ni kuo feinga leva ‘ae Palēmiá kene tukuaki’i ‘ae maumau moe ngāue hala na’a nau fai moe kau Komisioná kihe si’i kau Ngāue Fakapule’angá na’e kole atu ‘ehe kau Komisioná ke nau fili tau’ataina ke nau nofo he ngāue.
Kapau ‘oku mau fakahoko lelei pē homau ngaahi fatongia he ngaue’angá ‘o fakatatau moe ngaahi fatongia ‘oe lakanga na’e fakangaue’i ai kitá pea ‘oku mahino ‘oku kakato ‘ete tauhi ‘ae aleapau moe Pule’angá. Ka ‘o kapau ‘oku to’o fakamalohi ‘ehe Pule’angá ha’ate ngaahi monū’ia na’e ‘osi fai ‘ae aleapau kete fua lelei hoto fatongiái kae foaki mai pea koe me’a ia ‘oku hoko ai ‘ae palopalemá ke toe ‘eke’i ‘ehe kau ngāue ‘enau ngaahi totonū. ‘Oku fakapapau’i heni ‘ehe PSA ke ‘emau kumia koia ‘emau ngaahi totonu kuo mole ‘oku ‘ikai ko ha ngāue fakapolitikale ia. Pea koe me’a ia ‘oku tau a’u ai kihe tu’unga longoa’a ‘oku tau ‘iai ‘ihe ngaahi ‘ahó ni ko e ‘ikai fie talanoa mai ‘ae Kapinetί kihe PSA he’emau tangi atu kuo mou maumau’i ‘etau alepau he MOU talu he mahina ‘e 21 kuo ‘osί.
‘Oku ‘ikai ko ha me’a fo’ou ‘ia ‘i mamani ‘ae tukungāue ‘ae kau Ngaue Fakapule’angá neongo ‘ene fo’ou ki Tongá ni he koe malohinga pe ia ‘ae kau ngāue ke fuhu’i‘aki ‘enau ngaahi totonú ka ‘osi ‘ae ngaahi feingá kotoa. Kuo tau fanongo he ngaahi ongoongó ‘ae tukungāue ‘ae kau Ngāue Fakapule’anga ‘ihe ngaahi fonua ‘i tu’apule’anga koe ‘uhī ko hono to’o fakamahohi ‘ehe kau Takί ‘enau ngaahi monu’iá. Koe tukungāue foki koe taha ia ‘ae ngaahi me’afua ‘ae tu’unga ngaue ‘oku ‘iai kau Taki ngāue. Pea ka ‘iai ha Pule’anga ‘oku toutou tukungāue ‘a ‘enau kau ngāue pea ‘oku mahino ‘oku ‘iai ‘ae me’a ‘oku fehalaaki he ngāue moe fai tu’utu’uni ‘ae kau Takί. Pea ‘oku toki tu’u mai pe ‘ae PSA ke fakafofonga’i ‘a hono kau mēmipa kapau ‘oku ‘ikai ngāue ‘ae founga faka’ofisiale ‘oku ‘ave kiai ‘ae ngaahi mamahί. Ka ‘oku makatu’unga ‘ae tu’u malohi ‘ae PSA he me’á ni ko hono maumau’i ‘ehe Kapineti ‘ae aleapau he MOÚ ‘aia ‘oku kau ai ‘ae ngaahi monū’ia ko eni kuo mole. Na’e ‘iai ‘emau aleapau moe Kapineti he 2005 pea ko kinautolu pe te mau aleá. Na’e ‘osi ‘omai ‘ae mafai ‘oe MOU ki he PSA ‘ehe Komiti Fakataimi ‘ae Kau Nguae Fakapule’anga ke mau fakafofonga’i ‘ae kau Ngaue Fakapule’anga. Ko ia ‘oku tatau pe ‘oku memipa he PSA ha taha Ngaue Fakapule’anga pe ‘ikai, ko homau fatongia ia ‘ihe mafai ‘oe MOU ke mau vakai’i ‘a honau ngaahi lotó ‘a ‘eni ai ‘oku tala ‘ehe Pule’angá ‘oku mau ukί. Pea ko e ola ‘emau savea he kamata’anga ‘oe ta’ú ni na’e peseti ‘e 99.9% na’e ‘ikai ke nau loto ke to’o ‘enau hiki vāhenga.
‘I he’emau hoha’a kihe ngaahi me’a kuo hoko he Pule’anga, na’a mau kole pea ‘oku ha ‘ihe’emau MOU ke fokotu’u ha Komisiona Fakatu’i kene fai ‘ae vakai’i ‘ae Konisitutone ke fokotu’u ha Pule’anga ‘oku toe fakatemokalati ange. Na’e fai ‘osi fai hono ‘eke ‘i Tīsema 2005 kihe Kapinetί pē koe hā ‘ae ngāue kuo fai ki he’emau hoha’á pea talamai ‘ehe Kapinetί ko’enau poupou kihe fokotu’u ‘ae Komiti Fakafonua Fakafalealea kihe Fakalelei Fakapolitikale na’e Sea ai ‘ae Tama Tu’ipelehake kuó ne unga fonuá, koe ‘enau tokanga ia kihe me’a na’a mau hoha’a kiaί pea ke mau tali kihe lipooti ‘ae komiti koiá. Ko ia ‘oku mau kei fai pē hono muimui’i ‘ae konga ‘o ‘emau aleapau koia he MOÚ. ‘Oku fakamanatu atu ‘ehe PSA kihe Pule’anga koe lao ma’olunga taha ‘ihe fonua ni koe Konisitutone pea ‘oku ma’olunga ange ia he Lao kihe Ngaue fakapule’anga.
‘Oku fifili ‘ae PSÁ pe koe hā nai kuo toki fakava mai ai ‘ehe Kapinetί ‘ae matapā ke fai ha talanoa hili ha mahina ‘e 21. ‘Oku fakahā heni ‘ehe PSÁ kuo fuoloa ‘emau mateuteu he māhina ‘e 21 kuo hilί ke ke fai ha talanoa moe Kapinetί pea te mau talanoa ‘o kapau: (1) ‘e fai mai ha tohi fakaafe faka’ofisiale kia kimautolu; pea (2) kole talanoá ‘e fai ia ‘ihe ngaahi fokotu’u kotoa na’e hā ‘ihe’emau tohi tangί
Meihe Poate Pule ‘ae PSA