11-15-2009, 02:13 PM
Talu mei he 1875, na’e ‘ikai hala ha kuonga ‘o e Tu’i takitaha mo e Tohi Tangi ‘a e Kakai he palopalema kehekehe. Na’e kehekehe ‘a e palopalema, ka ‘oku ‘iai ha fo’i ‘isiu ‘e taha ‘oku tatau ai ‘a e ta’e fiemalie ‘a e kakai he kuonga takitaha – Palemia! Na’e launga’i e Palemia ‘o e kuonga takitaha, mei a Tupou I ki a Tupou V, ke fakahifo. Ko e me’a ‘oku fakatupu fifili, ko e hange ‘oku ‘ofa’i makehe ‘a e lakanga Palemiá ‘e he Tu’í.
Na’e pikitai a Tupou I ‘ia Baker. Lahi e launga ‘a e kakaí – kau lotu, muli mo e kau pisinisi – ke fakahifo a Baker, pe fakamavahe mei Tonga ni. ‘Asi e mahu’inga’ia ange ‘a e Tu’í ‘ia Baker, he kakai fakakatoa, he ‘ikai ke fakahifo; lolotonga ia ‘oku hange mai ‘ene fehalaaki ko Kao. A’u ‘o tangi e kakai kia Kuini Vikatolia ki Pilitania, ka na’e kei ongonoa pē ki he Tu’i. He na’a tau kainga mo Kuini Vikatolia? Ko e malie, he na’e ongo ki ai. Ha’u e kau Pilitania ‘o kapusi a Baker mei Tonga ni, ka e lava ma’u ha melino, he nofo ‘a e kakai.
Fiu fakavetevete a Tupou II ia meia Palemia Siosateki Veikune. Neongo e vālau ‘a e fonuá he ta’e fiemalie ki he taki ‘a Veikune, ka na’e ‘ikai ke tokanga mai e Tu’i ia. Lahi ange launga atu, hanga atu e Tu’i he 1903 ‘o fakanofo ‘ene Palemia (Siosateki Tonga) ki he hingoa Nopele Veikune – ‘o Siosateki Veikune ai. Toki tukuange pē ‘e he Tu’i ‘a Sateki Veikune he 1904 he a’u mai ‘a e kau Pilitania ‘o ‘ai ke fakahifo ‘a Tupou II mei he Taloni, ‘o tipooti ki Fisi, kapau he ‘ikai ke fakalelei’i ‘a e founga pule’i ‘o e Pule’anga. Na’e mateuteu ai ‘a Fatafehi Tu’ipelehake, ‘eiki ‘a Tupou II, ke Tu’i ke malu’i e Taloni, kapau ‘e fakahifo ‘a Tupou II. Ko hono toki tukuange ia ‘e Tupou II ‘a Siosateki Veikune ke tipota’i ki Fisi; fakataha mo hono foha ko Fotu, na’e Tauhi Pa’anga. Toki nofo melino leva e fonua.
Pipiki a Tupou III ia ‘ia Palemia Tungi Mailefili. Ko e palopalema heni ko e Tu’i pe ‘a Kuini Salote (Tupou III), pea Palemia hono mali (Tungi Mailefihi). Pe na’e tonu pe hala ‘a e ngaahi launga kau ki he Palemia, ka ‘oku fakanatula ke ‘asi filifilimanako ai pe ‘a e Kuini ‘i ha’ane taukapo ma’ae Palemia, he ko hono Konisoti. Na’e faingata’a hono fakatonutonu ‘o e ngaahi faikehekehe mo e fepakipaki fakapule’anga, he ko e ongo taki ma’olunga taha, ko e uaifi mo e husepaniti. Na’e faka’aho ki he ‘aho 17 ‘o ‘Akosi 1939 ha tohi tangi na’e fakamo’oni ki ai ha toko 1,100 ki Fale Alea, ke fakahifo kotoa e kau Minisita ‘o e Kapineti, tukukehe ‘a e Minisita Polisi, Sioape Kaho, mo e Tu’i Fakamaaulahi, William H. Stuart. Na’e toe faka’ilo fakafalealea ‘a e Palemia ki hono tukuaki’i ia ki hono paasi ta’e fakalao ha tu’utu’uni Kapineti ka na’e ‘ikai ke ma’u ‘a e tokolahi fakalao ‘o e Kapineti (quorum). Na’e felave’i ‘eni mo e popula ko Peni Lātūselu na’e lolotonga ngaue ‘i he hia kehe; ka na’e fakahu atu ‘e he Minisita Polisi, Sioape Kaho, ke tautea ia ki he fa’ufa’u ke fakapoongi kotoa e kau memipa Tonga he Kapineti. ‘Oku pehe na’e fakamo’oni pe Palemia mo e Minisita Pa’anga, Bagnall, ke paasi ‘a e tu’utu’uni Kapineti ko ia. Ko e Minisita Pa’anga ‘eni na’e tukuaki’i ki he me’a kehekehe ‘i Falepa’anga, ‘a ia na’e lolotonga hono teuteu ke faka’ilo fakafalealea, kuo tukuange ia ‘e he Kuini ke fakafisi mei hono lakanga. Na’e ‘asi ia ki tu’a ‘o hange ‘oku malu’i ‘e he Kuini ‘a e Minisita Pa’anga, he na’e kaungā tukuaki’i fakataha ia mo e Palemia ki he ngaahi me’a kehe. Neongo ‘a e ngaahi launga ni, na’e kei Palemia ai pe Palemia he ta’u ‘e 18; ‘o toki fakahifo pē ia mei he lakanga he’ene pekia he 1841.
Na’e kehe ‘a e kuonga ‘o Tupou IV. Na’e ‘uluaki Palemia ‘a Tupou IV he’ene kei Pilinisi Kalauni he ta’u ‘e 16; pea ne Tu’i he ta’u ‘e 41. Ko e taukei lahi. ‘I he’ene hoko ki he Taloni, na’e Palemia hono tehina, Pilinisi Fatafehi Tu’ipelehake, he ta’u ‘e 26. Na’e hoko ai hono tokoua (first cousin) Paloni Vaea he ta’u ‘e 8. Na’e fu’u maheni tauhi kakai ‘aupito mo anga mokomoko ‘a e ongo ‘Eiki Palemia ni. Na’e toki fetongi a Paloni Vaea, ‘e he ‘Alo ‘o Tupou IV, Pilinisi Lavaka. Ka na’e tohi tangi e kakai ke fakahifo a Pilinisi Lavaka; pea ‘oku ou tui ‘e ala manatu’i pē ‘e he Palemia lolotonga pe na’e kau he fakamo’oni he tohi tangi ko ia. ‘Oku mahu’inga ke fakatokanga’i na’e hanga ‘e Tupou IV ‘o fakahifo hono ‘Alo mei he Palemia, ka e fetongi ‘e Sevele. Taha-kae-afe!
Tau a’u mai ‘eni ki hotau kuonga, ki a Tupou V. Na’e te’eki lava ha ta’u ‘o e Palemia ‘a Sevele kuo kamata e tohi tangi ‘a e kakai ke fakahifo. ‘Oku fakapapau’i kuo ‘osi tu’o tolu ‘a e tangi ke fakahifo e Palemia, ka ‘oku ou tui ‘oku lahi ange ai. Na’e laka hake he toko 5afe na’e fakamo’oni he tangi fakamuimui. Ka ‘oku malie ‘etau vakai atu ki he ongo lakanga taupotu ki ‘olunga: Tu’i mo e Palemia. ‘Ikai ke fakato’oto’o e Tu’i ke fakahifo e Palemia; pea ‘ikai fakafisi e Palemia ia. Ko e fo’i ha’i ko ia ‘oku fakatupu fifilihi ‘aupito. ‘Oku havehave heni ‘a e me’a ko e Pule Lelei, Taliui ki he Kakai mo e ‘Ata ki tu’a ‘a e fakahoko fatongia ‘a e Pule’anga. ‘Oku ‘ikai ‘aupito ko hono feinga’i ke fakahoko e liliu, ko ha tu’unga taukapo lelei ia ke tuku ai e Palemia ‘i hono lakanga. He’ikai ‘aupito ke ngalo he loto ‘o e kakai ‘a e pule kovi ‘a e Palemia ‘o mate ai e toko 74 he Princess Ashika. Kapau ‘oku pehe ‘e ha taki ‘oku sai pe me’a na’e hoko; pea ui atu ha’anau ki’i leka ko Princess Ashika, ke mahino ‘oku nau sai’ia ai.
Kuo ngata ‘etau nofo he malumalu ‘o e Pule Lelei ‘a Pilitania, pea he‘ikai ke toe ha’u e kau Pilitania ‘o tipoti’i a Feleti Sevele. Ka kuo fu’u tangata fakapolitikale mo fakatipilometika ‘a Tonga; pea ‘oku ‘i he kakaí pē kenau fai tu’utu’tuni ki he’enau faikehekehe fakalotofonua. ‘Oku ‘ikai ‘aonga ke toe fakaongotuli ‘a e Tu’i ki he le’o hono kakai. ‘Oku ‘ikai ke ‘i ai ha toe me’avete palopalema mei tu’a ke ne fakalelei’i ‘etau faikehekehe. Ka ‘ikai pē tokanga mai e Tu’í, pea ‘oku fakanatula ke fekumi e kakai ki ha founga ke veteki vave ‘aki ‘a e palopalema. ‘Oku hala ke ‘amanaki mai e kau taki ke tuku pe Palemia ia ai ke Palemia, he ko e pani ‘a e Tu’i; kae tuku pē kakai kenau kai e palopalema ke ‘osi. Hala ‘aupito! ‘Oku fakapotopoto ke fei mo to’o e palopalema, ka e ‘oua ‘e fakamalohi’i e kakai kenau fahi e palopalema. ‘Oku fiema’u ai pe ‘a e nofo melino mo e ngaue fakataha he taimi kotoa, pea ko e taimi ‘eni ‘oku fiema’u taha ai ‘a e mafai ‘o e Tu’i ke ne vete’i ‘a e palopalema fakafonua. Ko ‘etau lotú ia, mo ‘etau ‘amanakí!
Faka’apa’apa atu.
Semisi P. ‘I. Tapueluelu.
Na’e pikitai a Tupou I ‘ia Baker. Lahi e launga ‘a e kakaí – kau lotu, muli mo e kau pisinisi – ke fakahifo a Baker, pe fakamavahe mei Tonga ni. ‘Asi e mahu’inga’ia ange ‘a e Tu’í ‘ia Baker, he kakai fakakatoa, he ‘ikai ke fakahifo; lolotonga ia ‘oku hange mai ‘ene fehalaaki ko Kao. A’u ‘o tangi e kakai kia Kuini Vikatolia ki Pilitania, ka na’e kei ongonoa pē ki he Tu’i. He na’a tau kainga mo Kuini Vikatolia? Ko e malie, he na’e ongo ki ai. Ha’u e kau Pilitania ‘o kapusi a Baker mei Tonga ni, ka e lava ma’u ha melino, he nofo ‘a e kakai.
Fiu fakavetevete a Tupou II ia meia Palemia Siosateki Veikune. Neongo e vālau ‘a e fonuá he ta’e fiemalie ki he taki ‘a Veikune, ka na’e ‘ikai ke tokanga mai e Tu’i ia. Lahi ange launga atu, hanga atu e Tu’i he 1903 ‘o fakanofo ‘ene Palemia (Siosateki Tonga) ki he hingoa Nopele Veikune – ‘o Siosateki Veikune ai. Toki tukuange pē ‘e he Tu’i ‘a Sateki Veikune he 1904 he a’u mai ‘a e kau Pilitania ‘o ‘ai ke fakahifo ‘a Tupou II mei he Taloni, ‘o tipooti ki Fisi, kapau he ‘ikai ke fakalelei’i ‘a e founga pule’i ‘o e Pule’anga. Na’e mateuteu ai ‘a Fatafehi Tu’ipelehake, ‘eiki ‘a Tupou II, ke Tu’i ke malu’i e Taloni, kapau ‘e fakahifo ‘a Tupou II. Ko hono toki tukuange ia ‘e Tupou II ‘a Siosateki Veikune ke tipota’i ki Fisi; fakataha mo hono foha ko Fotu, na’e Tauhi Pa’anga. Toki nofo melino leva e fonua.
Pipiki a Tupou III ia ‘ia Palemia Tungi Mailefili. Ko e palopalema heni ko e Tu’i pe ‘a Kuini Salote (Tupou III), pea Palemia hono mali (Tungi Mailefihi). Pe na’e tonu pe hala ‘a e ngaahi launga kau ki he Palemia, ka ‘oku fakanatula ke ‘asi filifilimanako ai pe ‘a e Kuini ‘i ha’ane taukapo ma’ae Palemia, he ko hono Konisoti. Na’e faingata’a hono fakatonutonu ‘o e ngaahi faikehekehe mo e fepakipaki fakapule’anga, he ko e ongo taki ma’olunga taha, ko e uaifi mo e husepaniti. Na’e faka’aho ki he ‘aho 17 ‘o ‘Akosi 1939 ha tohi tangi na’e fakamo’oni ki ai ha toko 1,100 ki Fale Alea, ke fakahifo kotoa e kau Minisita ‘o e Kapineti, tukukehe ‘a e Minisita Polisi, Sioape Kaho, mo e Tu’i Fakamaaulahi, William H. Stuart. Na’e toe faka’ilo fakafalealea ‘a e Palemia ki hono tukuaki’i ia ki hono paasi ta’e fakalao ha tu’utu’uni Kapineti ka na’e ‘ikai ke ma’u ‘a e tokolahi fakalao ‘o e Kapineti (quorum). Na’e felave’i ‘eni mo e popula ko Peni Lātūselu na’e lolotonga ngaue ‘i he hia kehe; ka na’e fakahu atu ‘e he Minisita Polisi, Sioape Kaho, ke tautea ia ki he fa’ufa’u ke fakapoongi kotoa e kau memipa Tonga he Kapineti. ‘Oku pehe na’e fakamo’oni pe Palemia mo e Minisita Pa’anga, Bagnall, ke paasi ‘a e tu’utu’uni Kapineti ko ia. Ko e Minisita Pa’anga ‘eni na’e tukuaki’i ki he me’a kehekehe ‘i Falepa’anga, ‘a ia na’e lolotonga hono teuteu ke faka’ilo fakafalealea, kuo tukuange ia ‘e he Kuini ke fakafisi mei hono lakanga. Na’e ‘asi ia ki tu’a ‘o hange ‘oku malu’i ‘e he Kuini ‘a e Minisita Pa’anga, he na’e kaungā tukuaki’i fakataha ia mo e Palemia ki he ngaahi me’a kehe. Neongo ‘a e ngaahi launga ni, na’e kei Palemia ai pe Palemia he ta’u ‘e 18; ‘o toki fakahifo pē ia mei he lakanga he’ene pekia he 1841.
Na’e kehe ‘a e kuonga ‘o Tupou IV. Na’e ‘uluaki Palemia ‘a Tupou IV he’ene kei Pilinisi Kalauni he ta’u ‘e 16; pea ne Tu’i he ta’u ‘e 41. Ko e taukei lahi. ‘I he’ene hoko ki he Taloni, na’e Palemia hono tehina, Pilinisi Fatafehi Tu’ipelehake, he ta’u ‘e 26. Na’e hoko ai hono tokoua (first cousin) Paloni Vaea he ta’u ‘e 8. Na’e fu’u maheni tauhi kakai ‘aupito mo anga mokomoko ‘a e ongo ‘Eiki Palemia ni. Na’e toki fetongi a Paloni Vaea, ‘e he ‘Alo ‘o Tupou IV, Pilinisi Lavaka. Ka na’e tohi tangi e kakai ke fakahifo a Pilinisi Lavaka; pea ‘oku ou tui ‘e ala manatu’i pē ‘e he Palemia lolotonga pe na’e kau he fakamo’oni he tohi tangi ko ia. ‘Oku mahu’inga ke fakatokanga’i na’e hanga ‘e Tupou IV ‘o fakahifo hono ‘Alo mei he Palemia, ka e fetongi ‘e Sevele. Taha-kae-afe!
Tau a’u mai ‘eni ki hotau kuonga, ki a Tupou V. Na’e te’eki lava ha ta’u ‘o e Palemia ‘a Sevele kuo kamata e tohi tangi ‘a e kakai ke fakahifo. ‘Oku fakapapau’i kuo ‘osi tu’o tolu ‘a e tangi ke fakahifo e Palemia, ka ‘oku ou tui ‘oku lahi ange ai. Na’e laka hake he toko 5afe na’e fakamo’oni he tangi fakamuimui. Ka ‘oku malie ‘etau vakai atu ki he ongo lakanga taupotu ki ‘olunga: Tu’i mo e Palemia. ‘Ikai ke fakato’oto’o e Tu’i ke fakahifo e Palemia; pea ‘ikai fakafisi e Palemia ia. Ko e fo’i ha’i ko ia ‘oku fakatupu fifilihi ‘aupito. ‘Oku havehave heni ‘a e me’a ko e Pule Lelei, Taliui ki he Kakai mo e ‘Ata ki tu’a ‘a e fakahoko fatongia ‘a e Pule’anga. ‘Oku ‘ikai ‘aupito ko hono feinga’i ke fakahoko e liliu, ko ha tu’unga taukapo lelei ia ke tuku ai e Palemia ‘i hono lakanga. He’ikai ‘aupito ke ngalo he loto ‘o e kakai ‘a e pule kovi ‘a e Palemia ‘o mate ai e toko 74 he Princess Ashika. Kapau ‘oku pehe ‘e ha taki ‘oku sai pe me’a na’e hoko; pea ui atu ha’anau ki’i leka ko Princess Ashika, ke mahino ‘oku nau sai’ia ai.
Kuo ngata ‘etau nofo he malumalu ‘o e Pule Lelei ‘a Pilitania, pea he‘ikai ke toe ha’u e kau Pilitania ‘o tipoti’i a Feleti Sevele. Ka kuo fu’u tangata fakapolitikale mo fakatipilometika ‘a Tonga; pea ‘oku ‘i he kakaí pē kenau fai tu’utu’tuni ki he’enau faikehekehe fakalotofonua. ‘Oku ‘ikai ‘aonga ke toe fakaongotuli ‘a e Tu’i ki he le’o hono kakai. ‘Oku ‘ikai ke ‘i ai ha toe me’avete palopalema mei tu’a ke ne fakalelei’i ‘etau faikehekehe. Ka ‘ikai pē tokanga mai e Tu’í, pea ‘oku fakanatula ke fekumi e kakai ki ha founga ke veteki vave ‘aki ‘a e palopalema. ‘Oku hala ke ‘amanaki mai e kau taki ke tuku pe Palemia ia ai ke Palemia, he ko e pani ‘a e Tu’i; kae tuku pē kakai kenau kai e palopalema ke ‘osi. Hala ‘aupito! ‘Oku fakapotopoto ke fei mo to’o e palopalema, ka e ‘oua ‘e fakamalohi’i e kakai kenau fahi e palopalema. ‘Oku fiema’u ai pe ‘a e nofo melino mo e ngaue fakataha he taimi kotoa, pea ko e taimi ‘eni ‘oku fiema’u taha ai ‘a e mafai ‘o e Tu’i ke ne vete’i ‘a e palopalema fakafonua. Ko ‘etau lotú ia, mo ‘etau ‘amanakí!
Faka’apa’apa atu.
Semisi P. ‘I. Tapueluelu.