03-22-2011, 10:42 AM
* Petition to remove Tonga's NZ Police Commissioner Chris Kelly
* Church leaders join forces to stop Sunday trading
All this and more
Open for comments
03-22-2011, 10:42 AM
03-22-2011, 08:09 PM
FAKAMATALA 'ENA MEI HE KANIVA TONGA:
TATALA E FAKAPULONGA: Tangi Kau Polisí ke Fakahifo ‘a e Komisioná
Wed, 23 Mar 2011 13:43:36 +0000.
Ko hono vakai’i fakaongoongo e ngaahi fakamatala kuo tuku mai ‘i he mītiá kau ki he tohi tangi ko ia ‘a e kau polisí ‘i Tonga ke fakahifo ‘enau komisioná te tau 'ahi'ahi vete heni.
Komisiona Chris Kelleytau 'ahi'ahi vete heni pea 'e fai hano tofi ki ha konga lalahi ‘e 4.
1. ‘Uhinga ‘o e ‘i Tonga ‘a Chris Kelley
2. Makatu’unga e ta’efiemālie ‘a e kau polisí
3. Ngāue hala'aki e mafaí 'i he potungāue polisi
4. Ko e hā e lau ‘a e mafai pule mo e kakai
1. ‘Uhinga ‘a e ‘i Tonga ‘a Chris Kelley:
Ko e tangata papālangi ‘eni mei Nu’u Sila kuo ‘i he ta’u ‘e 43 ‘ene faifatongia ‘i Nu’u Sila, ‘Aositelēlia mo ‘Initonēsia. Na’e fakanofo ia ke ne hoko ko e komanitā polisi ‘i Tonga ‘i he ta’u ‘e 3 kuohili koe’uhī, fakatatau ki he ongoongo 'a e ABC, ko e lahi hono fakaanga’i ‘o e Potungāue Polisi ‘a Tonga ‘i he'enau ngāue ki he ngaahi maumau tatautefito kia kinautolu ne fakahū hili e vela 'a Nuku'alofa he 16/11.
Fakatatau ai pē ki he ABC na'e pehē ‘e he'enau faiongoongo ko Stephanie March 'i ha'ane faka'eke'eke 'a e komisioná ni ne fakahoko e Chris Kelly ha ngāue lelei mo’oni ki he polisí ‘i Tonga ‘o ne taki’i ha ngaahi fakalaka ‘i he founga hangē ke taliui (accountability) ‘a e polisí ki he'ene fakahoko fatongia 'i he potungāué, ‘ata-ki-tu’a e faifatongiá pea pehē ki he faifatongia lava mo leleí.
'Oku te'eki foki fai ha sio he tatau mo'oni 'o e tohi tangí tuku kehe e ngaahi me'a pe ko 'eni kuo ma'ali mai he mītiá. Pea 'i he’ene ngaahi fakamatala ki he ABC na’e pehē ai ‘e Kelley matamata ‘oku mamahi e kau polisí ‘i hono fokotu'u e founga ngāue fo'ou ki he taliuí 'i honau fatongia fakapolisí. Na'á ne pehē 'i he kuohilí na’e fakalotofale pe ngaahi me’a ‘a e kau polisí ‘ikai ha ‘ilo ki ai ‘a e kakaí.
Si’i pe ne ‘ikai pe ha feitu'u he potungāué ke fai ki ai ha taliui makehe mei he fakamaau’angá. Ka ko e liliu ‘i he lao ko ‘ení ‘oku fakatatau ia ki he fie ma’u ‘a e kakaí pea ho’ata mai ai ‘a e taliui ‘a e pule’angá ki he kakaí pea ‘oku ‘ikai ha ta’ofi ‘e taha ai hano sivi’i ‘e he kakaí ‘a e me’a oku hokó pea ko ‘ene tonú pe ia ke pehē.
Ko e ngāue lahi kuo fai ‘e Kelley ko ‘ene fokotu’utu’u e ngaahi lao mo e founga ngāue ke fakalele ‘aki ‘a e potungāue polisí ‘a ia ko hano toki fai ‘eni e fakalelei lahi peheni ‘i ha senituli mo e konga talu hono fokotu'u 'o e potungāué ni pea ko e ngaahi lao ko 'ení ne kamata ngāue'aki ia 'i he māhina kuo 'osí.
Makatu'unga 'o e ta'efiemālie 'a e kau polisí:
‘I he lipooti ‘a e ngaahi mītia fakalotofonua ‘a Tongá ‘oku mahino ai ha ngaahi me’a lalahi fekau’aki mo e ta’efiemālie ‘a e kau polisi ‘e toko 200 ko ‘eni ne nau fakamo’oni ki he tohí.
‘Oku kau heni mo 'enau fie ma’u ko e lakanga komisioná na’e totonu ke ‘oange pe ia ma 'a ha taha polisi Tonga. ‘Oku nau toe ta’efiemālie ‘i he founga ke fai ‘aki ‘a e hikihiki tu’unga mo e lakanga ‘i he loto'i potungāue polisí.
Ka ko e lau 'eni ia ki ai ‘a e komisiona polisí ‘i he ongongó:
‘I he kuohilí na’e fai ‘a e hikihiki tu’unga ‘o fakatatau ki he motu’a ange 'a e polisí ‘i he lakanga ngāué. Ka ‘i he lao fo’oú ‘e fai ia ‘o fakatatau ki he ngāue leleí.
Ka 'oku fie ma’u ia ‘e he kau polisi ne fakamo’oni ‘i he tohi tangí ke fakata’e’aonga’i e fo’i lao ko iá. Pehē ‘e he kau polisí ko e kupu ko ia ‘oku siokita mo fakatikitato ka ne fakahā ‘e Kelly ki he ABC ‘oku ta’emo’oni ‘a e tukuaki’i ko iá.
Ko 'eni hano fakama'ala'ala 'e he komisioná e tukuaki'i 'a e tohi tangí ki he konga ko iá:
Pehē 'e he komisioná 'oku si’i ‘aupito hono mafaí ‘ona ‘i he lao fo’ou ko ‘ení ‘o kehe ia mei he mafai lahi ne ne ma’u ‘i he lao motu’á ‘a ia na’á ne komanitā polisi aí.
Na’á ne pehē kuo ‘osi fokotu’u ‘a e me’afua fakatemokalati ‘o e vakai’í mo e fakapotupotu tataú (check and balances) ki he lao fo’oú. Ko e fai tu’utu’uní leva ‘oku ‘i he ongo va’a lalahi ia ‘e 2 he taimí ni ‘a ia ko e Police Employment Committee mo e Police Board. ‘A ia ka fai ha lāunga 'i ha ta'efiemālie ‘e ‘ave ia ki he Police Employment Committee pea ka lahi ange e tu'unga 'o e lāungá ‘e ‘alu mei ai ki he Police Board.
Ngāue hala’aki e mafai ‘i he potungāue polisi:
Na’e hā ‘i he tohi tangi hono ua ne toki fakahū atu mei he kau polisí ai pē he uiké ni ‘a e lau ko ‘ení:
Kapau ‘e ‘ikai ke fai ha me’a ki he tohi tangi ko ‘ení pea ‘e holo e loto'i fie ngāué, ongo'i fiemālie mo e malu ‘a e kau ngāué pea ko hono ngāue hala’aki ‘o e mafaí ‘i he potungāué ‘e ‘ikai pe toe sai.
‘Oku kau heni e pehē ne tu ’uaki e lakanga ko e Officer in Charge of the Tactical Response Group. Pehē ‘e he kau tangí ko e lakangá ni ne totonu ke ma’u ‘e ‘Inisipēkita Lātū. Ka ne foaki ia ‘e Kelley ki he kōpila ko Hala’ufia.
Toe pehē foki 'e he tohi tangí ne lolotonga e ‘i Tonga 'a e ‘ofefine ‘o Kelley ne ne tu’utu’uni ke ‘oange ha me'alele fakapotungāue ke ne ngāue‘aki. Fehu'ia ai 'e he tohi tangi e fo'i tu'utu'uni 'a e komisioná ko iá.
'Oku 'ikai ma'u ha tali 'a e komisioná ki he tukuaki'i ko 'ení 'i he mītiá.
Ko e tukuaki'i ‘e taha 'i he tohi tangí ni oku pehē ko e tokoni komanitā ko Fa’aoa. Ne ne fakahoko ha fakatamaki ‘i he hala pule'anga ‘i ha me’alele ‘a e potungāue. Ne toe tui’i ‘e Fa’aoa ha leka ‘i he hala pule’anga. Fakatouloua e ongo keisi ko 'emí ne ‘ikai pe fai ha me’a ia ki ai.
'Oku 'ikai ma'u ha tali ki heni 'a e komisioná 'i he ongoongo kuo tuku mai ko 'ení.
Ko e hā e lau ‘a e mafai pulé:
Ko e ‘ū fakamatala ‘a e Minisitā Polisí ki he ABC na'á ne pehē ‘e ia ko e "komisioná ko e lakanga lelei ki Tonga."
Ne ne toe pehē “’Oku fakahisitōlia kia kimautolu ‘a e lakanga komisiona polisí ‘a ia ko e ‘uluaki ‘eni talu hono fokotu’u ‘a e potungāue ‘i he ngaahi ta’u 1860,”
Na’á ne toe pehē: “’I he taimí ni kuo fakanofo ‘a Kelley ko e komisiona polisi "peá te ne hoko atu hono tataki e palani fakalakalaka ki he Polisi Tongá.”
Ko ‘ene toe lea ‘eni ‘e taha na’e pehē: “Komisona, te ke ha’amo e fatongia ko ‘ení ko e tokotaha ke ne tataki kakato ‘a e potungāué , peá ke fakapapau’i e lavame’a mo e ‘aonga ‘a hono fusi ‘o e laó.”
Na'e pehē 'e 'Akilisi Pōhiva ko e Fakafofonga Fale Alea Fika 1 ma'a e vāhenga Tongatapú 'a 'ene 'ohovale lahi he tohi tangí he ko 'ene vakai 'oku sai 'aupito 'a e fakahoko fatongia ia 'a e komisiona polisí. Toe pehē 'e 'Akilisi ko 'ene ongo'í 'oku teke mui 'i he tohi tangi ko 'ení ha ni'ihi 'i he mafai pulé pea 'oku anga fakapolitikale ai 'a e tohi tangí ni.
Taimi tatau ne pehē 'e he taki 'o e Kautaha Ma’a Fafine Moe Fāmili, Betty Blake na'e 'ikai ko ha me'a faingofua ia ke ngāue fakataha mo e kau polisí he ngaahi tefito'i fatongia 'enau kautahá hangē ko e ngaahi ngāue ki he tā fakamamahi'i 'i 'apí mo hono ngaahi kovi'i e fānau īkí mo e kakai fefiné na'e 'ikai ko ha me'a ia ne mu'omu'a ki he kau polisí mo e pule'angá ki mu'a he hū mai 'a e komisiona palangi ko 'ení.
Pehē 'e Betty ne ongo'i fiefia 'aupito kinautolu he hū mai 'a Chris Kelley he mahino 'oku 'i ai ha taha 'oku nau kauhala taha 'i hono tu'uaki e totonu ke ta'ofi e ngaahi anga kovi ko 'ení 'i he sōsaietí.
Vete ó e Fakapulonga:
'Uluaki 'oku 'i ai pe totonu 'a e kau polisí ke tohi tangi 'o hangē ko ha toe taha pe í Tonga mo 'oatu ha'anau ta'efiemālie ki he mafai pulé. Me'a pe 'oku fakatupu fifili he 'oku hā mai ne te'eki ke nau tesi'i 'a e ongo va'a 'e 2 ko 'ena 'oku 'omai he lao fo'ou hangē ko e - Police Employment Committee mo e Police Board. Ke mahino 'oku 'ikai ngāue ia pea 'e ala fakatonuhia'i hano kole ke fakahifo e komisiona.
Ua, 'oku hoko e tohi tangi ni ke ne tala mahino mai 'oku 'i ai 'a hono fu'u ngāue hala'aki 'o e mafai 'i he potungāue ko 'ení pea 'oku ongo mai e fakaleá 'o hangē ko ha me'a ne talu hono fai fuoloa pea 'oku lolotonga hoko pea 'e kei hoko atu 'i he founga lolotongá. Tau toe vakai ki he kupu'i sētesi ko 'eni 'i he tohi tangi neongo ne 'ikai ma'u mai ha tatau e tohi ka ko e fakatatau pe 'eni ki he ongoongo:
Kapau ‘e ‘ikai ke fai ha me’a ki he tohi tangi ko ‘eni pea ‘e holo e loto'i fie ngāue, ongo'i fiemālie mo e malu ‘a e kau ngāue lolotonga e faifatongia pea ko e ngāue hala’aki ‘o e mafai ‘i he potungāue ‘e ‘ikai ha'ane toe sai ange.
Ko e fakalea ko 'ení 'oku 'i ai 'a e totonu ke tau fehu'i pe ko e hā na'e 'ikai ke fai ai ha tohi tangi he taimi mai ko ee 'a e kau polisi ko 'ení tu'unga he ngāue hala'aki ' o e mafaí. Fēfē 'a e ngaahi tukuaki'i ki hono tā ta'efakalao 'o e kakai kuo lava 'o mo'ua ai 'a e pule'angá talu mei fuoloa mo e ngaahi keisi 'oku pehe'i holo pe koe'uhí ko e ngaahi fekau'aki fakafāmili 'i he kau polisi ne nau ngāue ki he keisi mo kinautolu faihiá.
Fēfe 'ene a'u mai ki he hili e 16/11 ne puta hao e tokolahi he 16/11 'i hono toki hopo'í ka ne mahino hono tā fakalavea'i ta'efakalao 'e he kau polisí kinautolu. Mahalo ko e tokolahi 'o e kau ma'u mafai 'i he potungaue polisi 'i he 'aho íi pea kau 'i he tohi tangi ko 'ení ne nau 'i he taimi ne fakahoko ai e ngaahi ngāue hala ko 'eni hili e 16/11. Ko e hā nai e 'uhinga ne 'ikai ai ke nau fai ha tohi tangi he 'aho ko iá 'o launga'i hono ngāue hala'aki e mafai?
Ko e fehu'i mahu'inga foki 'eni ke toe fai: 'Oku 'uhinga mai nai e kau kau tohi tangí ka to'o e komisiona polisi ko 'eni pea fakata'e'aonga'i e lao fo'ou ia ne ne fokotu'ú pea 'e toe sai ange e potungāué?
'O sai fēfē ke to'o e founga mo e ngaahi lao na'e fa'u 'o tu'unga he ngaahi pilinisipolo 'o e ngāue 'o taliui pea 'ata-ki -tu'a e faifatongia kae foki ki he founga tau puipui mo e fakalotofale 'oku kakano 'aki e taki taha fai ma'ana mo e ngāue hala'aki e mafai. Kau ki heni e pehē ke foki pe ki hono hikihiki e tu'unga faifatongiá 'o fakatatau ki he ta'u motu'a he ngāue kae íkai ko e ngāue leleí. 'Ikai ko ā ko e founga ia 'oku lau ko e kelekele mo'ui taha ia ke fanafanau ai e faihala! He 'oku fa'a memei ke lahi e ngaue hala'aki 'o e mafai ko e ta'emaa'usia 'a e ni'ihi matu'otu'a he fatongia kae 'ikai ako lelei?
'Oku 'ikai hā mai leva heni ha makatu'unga faka'ēfika 'o e tangí ni mo e lelei fakalūkufuá 'a e fonuá. 'Oku hinga ai 'eku fakakaukau ki ha 'uhinga kehe 'o e tohi tangí ni 'o kau ai e 'uhinga fakapolitikale mo lau matakali. 'Oku lau lanu 'eni he 'oku tala mai ia ko e lakanga komisiona na'e tonu ke 'oange pe ia ma' a ha Tonga. Na'e fe'unga mo e NZ$18 Miliona e tokoni 'a Nu'u Sila ni ki Tonga he ta'u kuo 'osi. Pea ko e konga lahi ai ne 'alu ia ki he potungaue polisi. 'Oku faikehe ai hono tali e pa'anga 'a e kau pālangí kae teke'i kinautolu 'o tala 'oku 'ikai ke nau taau mo e lakanga komisioná 'i Tongá.
'E lava ke ngali tonu ai heni mo e pehē 'oku 'uhinga fakapolitikale 'a e tohi tangi ni. 'Oku 'uhinga 'eni he ko e taha 'o e ngaahi me'a 'oku tuhu'i mai 'e he ngaahi fokotu'u 'a e lao fo'ou ko e pau ke mavahe 'a e minisitā polisí 'o nofo ma'u he mafai pulé 'o politiki 'ata'atā kae fakalele 'e he komisioná ia 'a e potungāue polisí.
'Oku fakaofo foki 'a hono fai 'o e tohi tangí ni ke fakahifo e komisoná mo 'ene fokotu'u laó hili ko iá ko e toki māhina taha pe 'eni hono faka'aonga'i e lao ko iá. 'Oku te'eki ai ha taimi fe'unga ke fakahoko mo tesi ai 'a e laó ni pea ke ngali lahi ha'ane maumau kuo fai kae toki tukuaki'i.
Ko e me'a 'e taha 'oku 'ikai fie lea 'a e minisitā polisi ka 'okú ne fakapapau'i mai 'e ia e lelei 'o ha komisiona polisi ki Tonga peá ne fakapapau'i mai 'a e pau ke hoko atu pe hono fatongiá.
'Oku 'asi mai foki 'oku ngali lelei fau 'a e ngāue 'a e komisioná ia ki he kakai 'o e fonuá pea 'i he ngaahi fakamatala ko 'eni kuo tau vakai ki aí 'a ia ko e lau kuo fai 'i he mitiá 'oku ho'ata mai 'i he ngaahi lao kuo fatu 'e he komisiona 'a e fiema'u mo e lelei ' a e kakaí. Ka 'oku ngali 'oku 'ikai sai ia ki he kau polisi pea hā 'i he'enau faka'uhinga kuo tuku maí 'oku sio pe 'a e kau polisi kia kinautolu mo e feinga ke kei pukepuke e founga motu'a 'oku felavai ai 'a e fakahikihiki tu'ungá moe taimí kae 'ikai ko e kualatií á ia ko e me'a ia 'e sai taha ki he kakaí.
Na'e 'osi 'ave nai 'a e ta'efiemalie 'a e kau polisi ko 'eni 'o fakafou 'i he ongo va'a tali lāunga 'a e potungāue hange ne lave ki ai 'a e komisioná ki he - Police Employment Committee mo e Police Board.
Tu'unga Pelepelengesi 'oku 'i ai 'a e mafai pule:
'I he vakai mei he tafa'aki fakalaó mo e tu'unga 'o e potungāue polisí, 'oku 'i ai 'a e ngaahi hopo 'a ha kau minisitā 'oku ālonga 'aupito hano fai mo fakahoko ha me'a ki ai. 'Oku kau heni e ngaahi lāunga 'i he kemipeini fili ne toki 'osi 'a ia 'oku tukuaki'i ai 'a e Minisitā ki he Fakamatala, Sōsefo Vakatā mo e Mnisitā Leipa, Lisiate 'Ākolo.
Kuo pasika atu ka ko hono hopo'i 'ona 'o e kau fakafofonga 'o e kakaí 'i he tukuaki'i tatau ne nau maumau'i e lao ki he kemipeini filí pea ne fakahoko 'eni he mahina Sanualí 'o iku tautea ai 'a e f'a'ahinga ia ko iá 'o mo'ua pa'anga e ni'ihi. Hā 'oku 'apulu ai e ngāue ia ki he minisitā 'e toko 2 ko 'eni 'a ia 'oku pehè mei he kau polisí 'oku nau kei ngaue pe ki he'ena keisí.
'Oku 'i ai foki mo e kau nōpele 'oku kiu atu mo 'enau hopo ki he fakamaau'angá 'i he maliuana mo e me'atau pea 'e kaunga tonu 'a e kau polisi ki hono fakamo'oni'i ki he fakamaau'anga 'a e hia 'a e hou'eiki ko ení ne faí.
Í he lao fo'oú mo e fokotu'utu'u fo'ou 'oku 'i he komisiona 'a e mafai ki ha ngaue ki he ngaahi fakaílo pea ko e muli foki ia 'o 'ikai aafe ngofua he'etau fa'ahinga 'ai pone mo e takitaki faka-Tonga. 'O kehe 'eni mei he founga pule'anga motu'a he na'e aofangatuku ia ki he minisitā polisí 'a ia ko e tokotaha ia na'e fili pe 'e he tu'í pea ko 'ene minisitā pāpāhia pe 'ana kae 'oleva kuo íkai toe lelei'ia ai e tuí.
TATALA E FAKAPULONGA: Tangi Kau Polisí ke Fakahifo ‘a e Komisioná
Wed, 23 Mar 2011 13:43:36 +0000.
Ko hono vakai’i fakaongoongo e ngaahi fakamatala kuo tuku mai ‘i he mītiá kau ki he tohi tangi ko ia ‘a e kau polisí ‘i Tonga ke fakahifo ‘enau komisioná te tau 'ahi'ahi vete heni.
Komisiona Chris Kelleytau 'ahi'ahi vete heni pea 'e fai hano tofi ki ha konga lalahi ‘e 4.
1. ‘Uhinga ‘o e ‘i Tonga ‘a Chris Kelley
2. Makatu’unga e ta’efiemālie ‘a e kau polisí
3. Ngāue hala'aki e mafaí 'i he potungāue polisi
4. Ko e hā e lau ‘a e mafai pule mo e kakai
1. ‘Uhinga ‘a e ‘i Tonga ‘a Chris Kelley:
Ko e tangata papālangi ‘eni mei Nu’u Sila kuo ‘i he ta’u ‘e 43 ‘ene faifatongia ‘i Nu’u Sila, ‘Aositelēlia mo ‘Initonēsia. Na’e fakanofo ia ke ne hoko ko e komanitā polisi ‘i Tonga ‘i he ta’u ‘e 3 kuohili koe’uhī, fakatatau ki he ongoongo 'a e ABC, ko e lahi hono fakaanga’i ‘o e Potungāue Polisi ‘a Tonga ‘i he'enau ngāue ki he ngaahi maumau tatautefito kia kinautolu ne fakahū hili e vela 'a Nuku'alofa he 16/11.
Fakatatau ai pē ki he ABC na'e pehē ‘e he'enau faiongoongo ko Stephanie March 'i ha'ane faka'eke'eke 'a e komisioná ni ne fakahoko e Chris Kelly ha ngāue lelei mo’oni ki he polisí ‘i Tonga ‘o ne taki’i ha ngaahi fakalaka ‘i he founga hangē ke taliui (accountability) ‘a e polisí ki he'ene fakahoko fatongia 'i he potungāué, ‘ata-ki-tu’a e faifatongiá pea pehē ki he faifatongia lava mo leleí.
'Oku te'eki foki fai ha sio he tatau mo'oni 'o e tohi tangí tuku kehe e ngaahi me'a pe ko 'eni kuo ma'ali mai he mītiá. Pea 'i he’ene ngaahi fakamatala ki he ABC na’e pehē ai ‘e Kelley matamata ‘oku mamahi e kau polisí ‘i hono fokotu'u e founga ngāue fo'ou ki he taliuí 'i honau fatongia fakapolisí. Na'á ne pehē 'i he kuohilí na’e fakalotofale pe ngaahi me’a ‘a e kau polisí ‘ikai ha ‘ilo ki ai ‘a e kakaí.
Si’i pe ne ‘ikai pe ha feitu'u he potungāué ke fai ki ai ha taliui makehe mei he fakamaau’angá. Ka ko e liliu ‘i he lao ko ‘ení ‘oku fakatatau ia ki he fie ma’u ‘a e kakaí pea ho’ata mai ai ‘a e taliui ‘a e pule’angá ki he kakaí pea ‘oku ‘ikai ha ta’ofi ‘e taha ai hano sivi’i ‘e he kakaí ‘a e me’a oku hokó pea ko ‘ene tonú pe ia ke pehē.
Ko e ngāue lahi kuo fai ‘e Kelley ko ‘ene fokotu’utu’u e ngaahi lao mo e founga ngāue ke fakalele ‘aki ‘a e potungāue polisí ‘a ia ko hano toki fai ‘eni e fakalelei lahi peheni ‘i ha senituli mo e konga talu hono fokotu'u 'o e potungāué ni pea ko e ngaahi lao ko 'ení ne kamata ngāue'aki ia 'i he māhina kuo 'osí.
Makatu'unga 'o e ta'efiemālie 'a e kau polisí:
‘I he lipooti ‘a e ngaahi mītia fakalotofonua ‘a Tongá ‘oku mahino ai ha ngaahi me’a lalahi fekau’aki mo e ta’efiemālie ‘a e kau polisi ‘e toko 200 ko ‘eni ne nau fakamo’oni ki he tohí.
‘Oku kau heni mo 'enau fie ma’u ko e lakanga komisioná na’e totonu ke ‘oange pe ia ma 'a ha taha polisi Tonga. ‘Oku nau toe ta’efiemālie ‘i he founga ke fai ‘aki ‘a e hikihiki tu’unga mo e lakanga ‘i he loto'i potungāue polisí.
Ka ko e lau 'eni ia ki ai ‘a e komisiona polisí ‘i he ongongó:
‘I he kuohilí na’e fai ‘a e hikihiki tu’unga ‘o fakatatau ki he motu’a ange 'a e polisí ‘i he lakanga ngāué. Ka ‘i he lao fo’oú ‘e fai ia ‘o fakatatau ki he ngāue leleí.
Ka 'oku fie ma’u ia ‘e he kau polisi ne fakamo’oni ‘i he tohi tangí ke fakata’e’aonga’i e fo’i lao ko iá. Pehē ‘e he kau polisí ko e kupu ko ia ‘oku siokita mo fakatikitato ka ne fakahā ‘e Kelly ki he ABC ‘oku ta’emo’oni ‘a e tukuaki’i ko iá.
Ko 'eni hano fakama'ala'ala 'e he komisioná e tukuaki'i 'a e tohi tangí ki he konga ko iá:
Pehē 'e he komisioná 'oku si’i ‘aupito hono mafaí ‘ona ‘i he lao fo’ou ko ‘ení ‘o kehe ia mei he mafai lahi ne ne ma’u ‘i he lao motu’á ‘a ia na’á ne komanitā polisi aí.
Na’á ne pehē kuo ‘osi fokotu’u ‘a e me’afua fakatemokalati ‘o e vakai’í mo e fakapotupotu tataú (check and balances) ki he lao fo’oú. Ko e fai tu’utu’uní leva ‘oku ‘i he ongo va’a lalahi ia ‘e 2 he taimí ni ‘a ia ko e Police Employment Committee mo e Police Board. ‘A ia ka fai ha lāunga 'i ha ta'efiemālie ‘e ‘ave ia ki he Police Employment Committee pea ka lahi ange e tu'unga 'o e lāungá ‘e ‘alu mei ai ki he Police Board.
Ngāue hala’aki e mafai ‘i he potungāue polisi:
Na’e hā ‘i he tohi tangi hono ua ne toki fakahū atu mei he kau polisí ai pē he uiké ni ‘a e lau ko ‘ení:
Kapau ‘e ‘ikai ke fai ha me’a ki he tohi tangi ko ‘ení pea ‘e holo e loto'i fie ngāué, ongo'i fiemālie mo e malu ‘a e kau ngāué pea ko hono ngāue hala’aki ‘o e mafaí ‘i he potungāué ‘e ‘ikai pe toe sai.
‘Oku kau heni e pehē ne tu ’uaki e lakanga ko e Officer in Charge of the Tactical Response Group. Pehē ‘e he kau tangí ko e lakangá ni ne totonu ke ma’u ‘e ‘Inisipēkita Lātū. Ka ne foaki ia ‘e Kelley ki he kōpila ko Hala’ufia.
Toe pehē foki 'e he tohi tangí ne lolotonga e ‘i Tonga 'a e ‘ofefine ‘o Kelley ne ne tu’utu’uni ke ‘oange ha me'alele fakapotungāue ke ne ngāue‘aki. Fehu'ia ai 'e he tohi tangi e fo'i tu'utu'uni 'a e komisioná ko iá.
'Oku 'ikai ma'u ha tali 'a e komisioná ki he tukuaki'i ko 'ení 'i he mītiá.
Ko e tukuaki'i ‘e taha 'i he tohi tangí ni oku pehē ko e tokoni komanitā ko Fa’aoa. Ne ne fakahoko ha fakatamaki ‘i he hala pule'anga ‘i ha me’alele ‘a e potungāue. Ne toe tui’i ‘e Fa’aoa ha leka ‘i he hala pule’anga. Fakatouloua e ongo keisi ko 'emí ne ‘ikai pe fai ha me’a ia ki ai.
'Oku 'ikai ma'u ha tali ki heni 'a e komisioná 'i he ongoongo kuo tuku mai ko 'ení.
Ko e hā e lau ‘a e mafai pulé:
Ko e ‘ū fakamatala ‘a e Minisitā Polisí ki he ABC na'á ne pehē ‘e ia ko e "komisioná ko e lakanga lelei ki Tonga."
Ne ne toe pehē “’Oku fakahisitōlia kia kimautolu ‘a e lakanga komisiona polisí ‘a ia ko e ‘uluaki ‘eni talu hono fokotu’u ‘a e potungāue ‘i he ngaahi ta’u 1860,”
Na’á ne toe pehē: “’I he taimí ni kuo fakanofo ‘a Kelley ko e komisiona polisi "peá te ne hoko atu hono tataki e palani fakalakalaka ki he Polisi Tongá.”
Ko ‘ene toe lea ‘eni ‘e taha na’e pehē: “Komisona, te ke ha’amo e fatongia ko ‘ení ko e tokotaha ke ne tataki kakato ‘a e potungāué , peá ke fakapapau’i e lavame’a mo e ‘aonga ‘a hono fusi ‘o e laó.”
Na'e pehē 'e 'Akilisi Pōhiva ko e Fakafofonga Fale Alea Fika 1 ma'a e vāhenga Tongatapú 'a 'ene 'ohovale lahi he tohi tangí he ko 'ene vakai 'oku sai 'aupito 'a e fakahoko fatongia ia 'a e komisiona polisí. Toe pehē 'e 'Akilisi ko 'ene ongo'í 'oku teke mui 'i he tohi tangi ko 'ení ha ni'ihi 'i he mafai pulé pea 'oku anga fakapolitikale ai 'a e tohi tangí ni.
Taimi tatau ne pehē 'e he taki 'o e Kautaha Ma’a Fafine Moe Fāmili, Betty Blake na'e 'ikai ko ha me'a faingofua ia ke ngāue fakataha mo e kau polisí he ngaahi tefito'i fatongia 'enau kautahá hangē ko e ngaahi ngāue ki he tā fakamamahi'i 'i 'apí mo hono ngaahi kovi'i e fānau īkí mo e kakai fefiné na'e 'ikai ko ha me'a ia ne mu'omu'a ki he kau polisí mo e pule'angá ki mu'a he hū mai 'a e komisiona palangi ko 'ení.
Pehē 'e Betty ne ongo'i fiefia 'aupito kinautolu he hū mai 'a Chris Kelley he mahino 'oku 'i ai ha taha 'oku nau kauhala taha 'i hono tu'uaki e totonu ke ta'ofi e ngaahi anga kovi ko 'ení 'i he sōsaietí.
Vete ó e Fakapulonga:
'Uluaki 'oku 'i ai pe totonu 'a e kau polisí ke tohi tangi 'o hangē ko ha toe taha pe í Tonga mo 'oatu ha'anau ta'efiemālie ki he mafai pulé. Me'a pe 'oku fakatupu fifili he 'oku hā mai ne te'eki ke nau tesi'i 'a e ongo va'a 'e 2 ko 'ena 'oku 'omai he lao fo'ou hangē ko e - Police Employment Committee mo e Police Board. Ke mahino 'oku 'ikai ngāue ia pea 'e ala fakatonuhia'i hano kole ke fakahifo e komisiona.
Ua, 'oku hoko e tohi tangi ni ke ne tala mahino mai 'oku 'i ai 'a hono fu'u ngāue hala'aki 'o e mafai 'i he potungāue ko 'ení pea 'oku ongo mai e fakaleá 'o hangē ko ha me'a ne talu hono fai fuoloa pea 'oku lolotonga hoko pea 'e kei hoko atu 'i he founga lolotongá. Tau toe vakai ki he kupu'i sētesi ko 'eni 'i he tohi tangi neongo ne 'ikai ma'u mai ha tatau e tohi ka ko e fakatatau pe 'eni ki he ongoongo:
Kapau ‘e ‘ikai ke fai ha me’a ki he tohi tangi ko ‘eni pea ‘e holo e loto'i fie ngāue, ongo'i fiemālie mo e malu ‘a e kau ngāue lolotonga e faifatongia pea ko e ngāue hala’aki ‘o e mafai ‘i he potungāue ‘e ‘ikai ha'ane toe sai ange.
Ko e fakalea ko 'ení 'oku 'i ai 'a e totonu ke tau fehu'i pe ko e hā na'e 'ikai ke fai ai ha tohi tangi he taimi mai ko ee 'a e kau polisi ko 'ení tu'unga he ngāue hala'aki ' o e mafaí. Fēfē 'a e ngaahi tukuaki'i ki hono tā ta'efakalao 'o e kakai kuo lava 'o mo'ua ai 'a e pule'angá talu mei fuoloa mo e ngaahi keisi 'oku pehe'i holo pe koe'uhí ko e ngaahi fekau'aki fakafāmili 'i he kau polisi ne nau ngāue ki he keisi mo kinautolu faihiá.
Fēfe 'ene a'u mai ki he hili e 16/11 ne puta hao e tokolahi he 16/11 'i hono toki hopo'í ka ne mahino hono tā fakalavea'i ta'efakalao 'e he kau polisí kinautolu. Mahalo ko e tokolahi 'o e kau ma'u mafai 'i he potungaue polisi 'i he 'aho íi pea kau 'i he tohi tangi ko 'ení ne nau 'i he taimi ne fakahoko ai e ngaahi ngāue hala ko 'eni hili e 16/11. Ko e hā nai e 'uhinga ne 'ikai ai ke nau fai ha tohi tangi he 'aho ko iá 'o launga'i hono ngāue hala'aki e mafai?
Ko e fehu'i mahu'inga foki 'eni ke toe fai: 'Oku 'uhinga mai nai e kau kau tohi tangí ka to'o e komisiona polisi ko 'eni pea fakata'e'aonga'i e lao fo'ou ia ne ne fokotu'ú pea 'e toe sai ange e potungāué?
'O sai fēfē ke to'o e founga mo e ngaahi lao na'e fa'u 'o tu'unga he ngaahi pilinisipolo 'o e ngāue 'o taliui pea 'ata-ki -tu'a e faifatongia kae foki ki he founga tau puipui mo e fakalotofale 'oku kakano 'aki e taki taha fai ma'ana mo e ngāue hala'aki e mafai. Kau ki heni e pehē ke foki pe ki hono hikihiki e tu'unga faifatongiá 'o fakatatau ki he ta'u motu'a he ngāue kae íkai ko e ngāue leleí. 'Ikai ko ā ko e founga ia 'oku lau ko e kelekele mo'ui taha ia ke fanafanau ai e faihala! He 'oku fa'a memei ke lahi e ngaue hala'aki 'o e mafai ko e ta'emaa'usia 'a e ni'ihi matu'otu'a he fatongia kae 'ikai ako lelei?
'Oku 'ikai hā mai leva heni ha makatu'unga faka'ēfika 'o e tangí ni mo e lelei fakalūkufuá 'a e fonuá. 'Oku hinga ai 'eku fakakaukau ki ha 'uhinga kehe 'o e tohi tangí ni 'o kau ai e 'uhinga fakapolitikale mo lau matakali. 'Oku lau lanu 'eni he 'oku tala mai ia ko e lakanga komisiona na'e tonu ke 'oange pe ia ma' a ha Tonga. Na'e fe'unga mo e NZ$18 Miliona e tokoni 'a Nu'u Sila ni ki Tonga he ta'u kuo 'osi. Pea ko e konga lahi ai ne 'alu ia ki he potungaue polisi. 'Oku faikehe ai hono tali e pa'anga 'a e kau pālangí kae teke'i kinautolu 'o tala 'oku 'ikai ke nau taau mo e lakanga komisioná 'i Tongá.
'E lava ke ngali tonu ai heni mo e pehē 'oku 'uhinga fakapolitikale 'a e tohi tangi ni. 'Oku 'uhinga 'eni he ko e taha 'o e ngaahi me'a 'oku tuhu'i mai 'e he ngaahi fokotu'u 'a e lao fo'ou ko e pau ke mavahe 'a e minisitā polisí 'o nofo ma'u he mafai pulé 'o politiki 'ata'atā kae fakalele 'e he komisioná ia 'a e potungāue polisí.
'Oku fakaofo foki 'a hono fai 'o e tohi tangí ni ke fakahifo e komisoná mo 'ene fokotu'u laó hili ko iá ko e toki māhina taha pe 'eni hono faka'aonga'i e lao ko iá. 'Oku te'eki ai ha taimi fe'unga ke fakahoko mo tesi ai 'a e laó ni pea ke ngali lahi ha'ane maumau kuo fai kae toki tukuaki'i.
Ko e me'a 'e taha 'oku 'ikai fie lea 'a e minisitā polisi ka 'okú ne fakapapau'i mai 'e ia e lelei 'o ha komisiona polisi ki Tonga peá ne fakapapau'i mai 'a e pau ke hoko atu pe hono fatongiá.
'Oku 'asi mai foki 'oku ngali lelei fau 'a e ngāue 'a e komisioná ia ki he kakai 'o e fonuá pea 'i he ngaahi fakamatala ko 'eni kuo tau vakai ki aí 'a ia ko e lau kuo fai 'i he mitiá 'oku ho'ata mai 'i he ngaahi lao kuo fatu 'e he komisiona 'a e fiema'u mo e lelei ' a e kakaí. Ka 'oku ngali 'oku 'ikai sai ia ki he kau polisi pea hā 'i he'enau faka'uhinga kuo tuku maí 'oku sio pe 'a e kau polisi kia kinautolu mo e feinga ke kei pukepuke e founga motu'a 'oku felavai ai 'a e fakahikihiki tu'ungá moe taimí kae 'ikai ko e kualatií á ia ko e me'a ia 'e sai taha ki he kakaí.
Na'e 'osi 'ave nai 'a e ta'efiemalie 'a e kau polisi ko 'eni 'o fakafou 'i he ongo va'a tali lāunga 'a e potungāue hange ne lave ki ai 'a e komisioná ki he - Police Employment Committee mo e Police Board.
Tu'unga Pelepelengesi 'oku 'i ai 'a e mafai pule:
'I he vakai mei he tafa'aki fakalaó mo e tu'unga 'o e potungāue polisí, 'oku 'i ai 'a e ngaahi hopo 'a ha kau minisitā 'oku ālonga 'aupito hano fai mo fakahoko ha me'a ki ai. 'Oku kau heni e ngaahi lāunga 'i he kemipeini fili ne toki 'osi 'a ia 'oku tukuaki'i ai 'a e Minisitā ki he Fakamatala, Sōsefo Vakatā mo e Mnisitā Leipa, Lisiate 'Ākolo.
Kuo pasika atu ka ko hono hopo'i 'ona 'o e kau fakafofonga 'o e kakaí 'i he tukuaki'i tatau ne nau maumau'i e lao ki he kemipeini filí pea ne fakahoko 'eni he mahina Sanualí 'o iku tautea ai 'a e f'a'ahinga ia ko iá 'o mo'ua pa'anga e ni'ihi. Hā 'oku 'apulu ai e ngāue ia ki he minisitā 'e toko 2 ko 'eni 'a ia 'oku pehè mei he kau polisí 'oku nau kei ngaue pe ki he'ena keisí.
'Oku 'i ai foki mo e kau nōpele 'oku kiu atu mo 'enau hopo ki he fakamaau'angá 'i he maliuana mo e me'atau pea 'e kaunga tonu 'a e kau polisi ki hono fakamo'oni'i ki he fakamaau'anga 'a e hia 'a e hou'eiki ko ení ne faí.
Í he lao fo'oú mo e fokotu'utu'u fo'ou 'oku 'i he komisiona 'a e mafai ki ha ngaue ki he ngaahi fakaílo pea ko e muli foki ia 'o 'ikai aafe ngofua he'etau fa'ahinga 'ai pone mo e takitaki faka-Tonga. 'O kehe 'eni mei he founga pule'anga motu'a he na'e aofangatuku ia ki he minisitā polisí 'a ia ko e tokotaha ia na'e fili pe 'e he tu'í pea ko 'ene minisitā pāpāhia pe 'ana kae 'oleva kuo íkai toe lelei'ia ai e tuí.
03-22-2011, 10:18 PM
Kole atu kihe kau panel koe Komisiona Polisi(Police Commissioner) kuo 'ikai ke toe Polisi Komanita (Police Commander)...kou tui pe ai hona fu'u kehekehe lahi 'aupito lol
03-23-2011, 11:49 AM
'Oku 'ikai ke 'iai hano fu'u faikehekehe ia 'o'ona masi'i 007, pea 'oku 'ikai koe me'a ia 'oku fai atu kiai 'ae hoha'aa. koe me'a 'oku mau namu'i atu 'emautolu ia koe ngaahi mafihunga mei mui pea 'oku toitoi mai mei mui 'ihe ngaahi teke ko'ena ke fakahifo 'ae komanita polisi lelei mo fakapolofesinale kuo ngaue 'ihotau pule'anga. kapau 'e lava 'o tali mai 'ae ngaahi me'a fufuu koiaa pea te mau toki fiemalie ai.
Masi'i Kehe,
Koe ha e fu'u tohi loloa pehe kuo ke li mai kihe fale ni. talaatu kuo mamate hoku ki'i loungutu 'oku hono lau e fu'u tohi loloa pehe. kole atu kihe kaniva ke 'ai ke toe ki'i nounou ange e fakamatala kae lava lelei hano lau. koe faitohi soo pe 'oku 'ai ke fu'u loloa pehe. 'ofa atu toko2 ee. 'oua pe fai ha kohu he koe me'a ia 'a Pu5.
Masi'i Kehe,
Koe ha e fu'u tohi loloa pehe kuo ke li mai kihe fale ni. talaatu kuo mamate hoku ki'i loungutu 'oku hono lau e fu'u tohi loloa pehe. kole atu kihe kaniva ke 'ai ke toe ki'i nounou ange e fakamatala kae lava lelei hano lau. koe faitohi soo pe 'oku 'ai ke fu'u loloa pehe. 'ofa atu toko2 ee. 'oua pe fai ha kohu he koe me'a ia 'a Pu5.
03-23-2011, 12:27 PM
Sio tama ki he Palesiteni mo hono tokoni 'oku na fu'u tu'u kehekehe. Ki'i kole atu pe ki he tokoni Palesiteni,,ngalingali na'ake ki'i 'ita ko e he kaipau'i ko e 'e 'Alani...Kuo ke to pe 'ena ki'i NZ 'o 'ilo e tui e hekesi mo e suti kuo ngalo leva ki'i tui 'Otua ia ne ako'i ko e 'eho fangakui...Ko e fa'ahinga fakaataata mai 'ena ia 'oku totonu keke 'alu 'o fakamoleki ho taimi 'o to ha'o kumala hange ko Taione. Ko ho'o kei oli pe 'a'au ho'o fakakata 'ata'ata pe kemau kata pea keka toe ala ki he me'a masila ko 'ena peake retire a 'o fai ha'o ngaue 'oku 'aonga..
03-24-2011, 11:28 AM
Kole atu kihe Palesiteni ke ki'i fakakaukau lelei he 'oku mo'oni e tokoni Palesiteni ia. Koe anga ho'omou nofo 'ihe fonua muli na 'oku mou ngaue pe he Sapate. Fai e me'a kotoa pe 'oku mou fiema'u he 'aho Sapate. Kou kole atu au 'Alani ke tuku mu'a e ki'ilaulaunoa ia ko'ena koe 'ai ke tauhi koaa e Sapate. Koe me'a fakakuonga mu'a ia pea kuo 'osi hono taimi. Kuo tau a'u mai 'eni kihe kuonga 'oe fuakava fo'ou koe fakakakato 'oe fuakava motu'a. Pea kohono fakakakatoo koe pehe mai 'e Sisu. "Ko AU 'ae 'Otua 'oe Sapate, tauhi ia ke toputapu mo Ma'oni'oni". Sioange aa kihe fu'u maama kuo tofa mai 'e Sisu Kalaisi ke tau fou ai. Koe ha ka tau tauhi ai ha fo'i 'aho 'e taha he uike ke toputapu mo ma'oni'oni ka tau ta'ema'oni'oni he ngaahi 'aho kehe? Toe foki pe poko 'o toe ki'i fakaloloto hono lau e folofola kae 'oua 'e tuifio pehe'i 'ae si'i folofola 'ae 'Otua mo e mamaha hihihihihihihihihi
03-24-2011, 06:19 PM
(03-24-2011 11:28 AM)Kehekehe Wrote: [ -> ]Kole atu kihe Palesiteni ke ki'i fakakaukau lelei he 'oku mo'oni e tokoni Palesiteni ia. Koe anga ho'omou nofo 'ihe fonua muli na 'oku mou ngaue pe he Sapate. Fai e me'a kotoa pe 'oku mou fiema'u he 'aho Sapate. Kou kole atu au 'Alani ke tuku mu'a e ki'ilaulaunoa ia ko'ena koe 'ai ke tauhi koaa e Sapate. Koe me'a fakakuonga mu'a ia pea kuo 'osi hono taimi. Kuo tau a'u mai 'eni kihe kuonga 'oe fuakava fo'ou koe fakakakato 'oe fuakava motu'a. Pea kohono fakakakatoo koe pehe mai 'e Sisu. "Ko AU 'ae 'Otua 'oe Sapate, tauhi ia ke toputapu mo Ma'oni'oni". Sioange aa kihe fu'u maama kuo tofa mai 'e Sisu Kalaisi ke tau fou ai. Koe ha ka tau tauhi ai ha fo'i 'aho 'e taha he uike ke toputapu mo ma'oni'oni ka tau ta'ema'oni'oni he ngaahi 'aho kehe? Toe foki pe poko 'o toe ki'i fakaloloto hono lau e folofola kae 'oua 'e tuifio pehe'i 'ae si'i folofola 'ae 'Otua mo e mamaha hihihihihihihihihiMalo áupito .Hau he poini.1.Koe fonua ngaue Sapate á Siapani KOe fee honau POTO he AHONI ???Ngaue Sapate mo fakaikaii ae Otua??houhau áe Ótua o AKOÍ.Koia Isi Pulu Tuku áe fai meá foou he koe Ótua koe Otua FUAA pea tea tala atu naá NIFI e Kae NAFA á TONGA.Ai ae Pauu ia.Tau masiva pe mo LOtu ke mooni pe tuku ae kaakaa moe feauaki kae Tapuakii é SIhova áe Fonua. 2.Ko hoo fakamahamahalo koéna koe maú ia mei FEE???? Tuku áe lau áe Folofola pea toe fiepotoí moe fakaoli foki.Talamai é Sihova koe Sapate é TAPU Ó TAÉNGATA toe talamai é koe kou fakangofua ia.?.#3.Tuku hoo hau he méa óku íkai teke ílo ki ai(tohitapu.)Tuku ae sio lao ia moe fakaoli.tali atu. alani taione
03-25-2011, 06:44 PM
kehe,omai mu'a ha news 'oku falala'anga pea 'omai moe tohi tangi ke tau sio kiai,pea tuku mu'a e mole ho taimi 'ae fu'u tohi loloa moe maumau taimi 'isi pulu,heheeeeeee,
hey kautama ko 'isi pulu 'eni na'ane taki holo e kau tutu 'o tuhu holo pe kihe ngaahi Fale ke tutu 'o Nuku'alofa,
koe tupu hake 'i Fakakakai kae xxxxxxxx mai 'o taki holo e kakai xxxxxxxx ke nau tutu 'a Nuku'alofa he 'oku ne ongo'i tau mai a ne tupu hake 'i Nuku'alofa,kaixxxx
hey kautama ko 'isi pulu 'eni na'ane taki holo e kau tutu 'o tuhu holo pe kihe ngaahi Fale ke tutu 'o Nuku'alofa,
koe tupu hake 'i Fakakakai kae xxxxxxxx mai 'o taki holo e kakai xxxxxxxx ke nau tutu 'a Nuku'alofa he 'oku ne ongo'i tau mai a ne tupu hake 'i Nuku'alofa,kaixxxx
03-26-2011, 09:51 PM
(03-25-2011 06:44 PM)Kava Tonga Wrote: [ -> ]kehe,omai mu'a ha news 'oku falala'anga pea 'omai moe tohi tangi ke tau sio kiai,pea tuku mu'a e mole ho taimi 'ae fu'u tohi loloa moe maumau taimi 'isi pulu,heheeeeeee,Kava Te.........kou fk'amu kpau na ke 'iai ke vale aipe ho ma molu paku 'uli 'o 'osi'osi aipe moe palakuu.....haaaaaaaa.....kataki toko si'eku talahu'i.
hey kautama ko 'isi pulu 'eni na'ane taki holo e kau tutu 'o tuhu holo pe kihe ngaahi Fale ke tutu 'o Nuku'alofa,
koe tupu hake 'i Fakakakai kae xxxxxxxx mai 'o taki holo e kakai xxxxxxxx ke nau tutu 'a Nuku'alofa he 'oku ne ongo'i tau mai a ne tupu hake 'i Nuku'alofa,kaixxxx
03-27-2011, 06:35 PM
Moni,kakai vale kaixxx 'e nau muimui holo 'ia 'isi 'o tutu 'a Nuku'alofa koel ha leva 'ae me'a 'oku hoko he 'osi 'ae tutu,'ikai kuo hiki e koloa 'o mei pa ki langi pea toe hanu holo e tenga moe tukuaki'i e Pule'anga ho nau xxxx kae kei vahe laumano pe 'a 'isi ia mo 'aki mo hai fua,malie moni ee ko hotau kakai koe vale kaixxxx kuo matolu tu'u,
pea kuo 'ikai temou ikuna'i ha xxxx koe me'a pe 'oku mou lava koe fkanga pe moe fkkonahi e fangavale kaixxxx
pea kuo 'ikai temou ikuna'i ha xxxx koe me'a pe 'oku mou lava koe fkanga pe moe fkkonahi e fangavale kaixxxx
03-28-2011, 09:47 PM
(03-27-2011 06:35 PM)Kava Tonga Wrote: [ -> ]Moni,kakai vale kaixxx 'e nau muimui holo 'ia 'isi 'o tutu 'a Nuku'alofa koel ha leva 'ae me'a 'oku hoko he 'osi 'ae tutu,'ikai kuo hiki e koloa 'o mei pa ki langi pea toe hanu holo e tenga moe tukuaki'i e Pule'anga ho nau xxxx kae kei vahe laumano pe 'a 'isi ia mo 'aki mo hai fua,malie moni ee ko hotau kakai koe vale kaixxxx kuo matolu tu'u,Sio ho kasele ko Isi na'a ne tutu.........pe koe gaue ia 'a e pule'aga ta'x ' Fksesele Severe. Koe kakai kasele ia tatau pe mo koe na'e 'ikai ke nau tui ki he le'o kakai........pea hoko ai me'a ko ia. Ke pehe kpau na'a nau fai e loto kakai pea tali 'e hoko ha me'a.......Sio mai ki heni ka kole atu ho foha ha 'aho ha me'a kene ma'u pea 'ikai keke 'oage pea 'alu ia fai ha kovi ke pehe teke tukuaki'i pe ho foha ki he fo'i vale ko eni pe teke ogo'i fktomala kpau pe a na ke 'oage me'a na'a ne fiema'u he 'ikai 'alu ia hoka he hoosi kaugaapi keke 'ulu punou ai he 'ahoni......'o si'i kape ai ho hako ki he pa'agagalu.....tui pe ku mahino atu.
pea kuo 'ikai temou ikuna'i ha xxxx koe me'a pe 'oku mou lava koe fkanga pe moe fkkonahi e fangavale kaixxxx
03-29-2011, 09:14 PM
(03-29-2011 04:10 PM)Kava Tonga Wrote: [ -> ]moni tuku a foki e angaua fuoloa ko 'isi na'ane taki holo e kakai lolotonga e tutu,a hoe teke lau ia koe ha pea tuku foki e ngaue 'aki e fo'i lea koe kakai koe peseti 'e fiha ne nau 'i loto kolo pea koe toko fiha 'oku ngaue popula ??? ne toko lahi ange 'ae fanau ia he kakai lalahi,tuku e xxxx moe nanamu moni ee,
koho'o mou ki paati xxxxxxxxxx kuo taimi ia ke falasi he xxxxxxx moe looser,hahaaaaaaaaaaaaaaaaa,looser
Kava sio ho galia na'e mo'ua 'a Isi he fkmaau ko 'ene taki e kakai..........koe ha ho vaa mo e pule'aga 'oku ke taukave'i ai 'enau totonu......na'e to talo ha taha ho xxx tola pe na'e tohi kakai 'a Sevele ho xxx money ke si'i piki ai honau xxxxxxxxxx...........koe fanau tupu e fonua 'o hage ko au na'e kau he tutu 'oku mau fk'amu ke fkgata 'a e vale ho mou to'u pe......kou talaatu ko ho hako pe te nau mu'omu'a he tutu hoko........
Kpau teke kei mo'ui he taimi ko ia lele ke vave na'a tutu ho ma molu he afi......haaaaaaaaaa.......
03-30-2011, 09:31 AM
PALAKU MOONI E NGAAHI LEA OKU MO LEAAKI, MAHALO NAE MO'U MOHEA E SETUATA O IKAI TAA E LALI KE MO OO AI KI FALE LOTU. SAI PE LEA KAE TOE FAKAOFOOFA KAPAU E FAKA'ESI KAE OUA E FUU MATA'I HELE 'ATA'ATA PEHEE.
OFA ATU KIA MOUA.
OFA ATU KIA MOUA.
03-30-2011, 09:36 AM
'IKAI KEU FU'U TOKANGA AU KIHE POLISI PE KOHAI 'OKU TAKI KOE KEHE PE KE MA'A MO MAAU.
KOE ME'A PE 'OKU MAHULU KEHE ATU HE'EKU VAKAI ATU HE TAIMINII KOE 'ALU PE TAIMII MOE FAKAUTUUTU 'AE TALAVOU 'O SETITA.KOE HA E 'UHINGA 'OKU FAI AI E FAKALOLELOLEEE.
'E KOLOLIANA, HANGEHANGEE KA TEU LI'AKI KOEE HIHIHI.
KOE ME'A PE 'OKU MAHULU KEHE ATU HE'EKU VAKAI ATU HE TAIMINII KOE 'ALU PE TAIMII MOE FAKAUTUUTU 'AE TALAVOU 'O SETITA.KOE HA E 'UHINGA 'OKU FAI AI E FAKALOLELOLEEE.
'E KOLOLIANA, HANGEHANGEE KA TEU LI'AKI KOEE HIHIHI.
03-31-2011, 10:04 AM
(03-30-2011 09:36 AM)Tama4kakai Wrote: [ -> ]KOE ME'A PE 'OKU MAHULU KEHE ATU HE'EKU VAKAI ATU HE TAIMINII KOE 'ALU PE TAIMII MOE FAKAUTUUTU 'AE TALAVOU 'O SETITA. KOE HA E 'UHINGA 'OKU FAI AI E FAKALOLELOLEEE.
'E KOLOLIANA, HANGEHANGEE KA TEU LI'AKI KOEE HIHIHI.
Masi'i Tama4kakai, koe anga si'eku ma'u vaivai ko Setita koe fefine4kakai. Tokanga na'a 'oku mo kainga he ko Tama4kakai koe kae Fefine4kakai 'a Setita lol lol lol
03-31-2011, 01:55 PM
HE OKU TALAVOU PEHEE HA FEFINE FAKAKAI HANGE KO SETITA?? LOL LOVE YOU SETITA
03-31-2011, 02:44 PM
(03-24-2011 06:19 PM)alani taione Wrote: [ -> ](03-24-2011 11:28 AM)Kehekehe Wrote: [ -> ]Kole atu kihe Palesiteni ke ki'i fakakaukau lelei he 'oku mo'oni e tokoni Palesiteni ia. Koe anga ho'omou nofo 'ihe fonua muli na 'oku mou ngaue pe he Sapate. Fai e me'a kotoa pe 'oku mou fiema'u he 'aho Sapate. Kou kole atu au 'Alani ke tuku mu'a e ki'ilaulaunoa ia ko'ena koe 'ai ke tauhi koaa e Sapate. Koe me'a fakakuonga mu'a ia pea kuo 'osi hono taimi. Kuo tau a'u mai 'eni kihe kuonga 'oe fuakava fo'ou koe fakakakato 'oe fuakava motu'a. Pea kohono fakakakatoo koe pehe mai 'e Sisu. "Ko AU 'ae 'Otua 'oe Sapate, tauhi ia ke toputapu mo Ma'oni'oni". Sioange aa kihe fu'u maama kuo tofa mai 'e Sisu Kalaisi ke tau fou ai. Koe ha ka tau tauhi ai ha fo'i 'aho 'e taha he uike ke toputapu mo ma'oni'oni ka tau ta'ema'oni'oni he ngaahi 'aho kehe? Toe foki pe poko 'o toe ki'i fakaloloto hono lau e folofola kae 'oua 'e tuifio pehe'i 'ae si'i folofola 'ae 'Otua mo e mamaha hihihihihihihihihiMalo áupito .Hau he poini.1.Koe fonua ngaue Sapate á Siapani KOe fee honau POTO he AHONI ???Ngaue Sapate mo fakaikaii ae Otua??houhau áe Ótua o AKOÍ.Koia Isi Pulu Tuku áe fai meá foou he koe Ótua koe Otua FUAA pea tea tala atu naá NIFI e Kae NAFA á TONGA.Ai ae Pauu ia.Tau masiva pe mo LOtu ke mooni pe tuku ae kaakaa moe feauaki kae Tapuakii é SIhova áe Fonua. 2.Ko hoo fakamahamahalo koéna koe maú ia mei FEE???? Tuku áe lau áe Folofola pea toe fiepotoí moe fakaoli foki.Talamai é Sihova koe Sapate é TAPU Ó TAÉNGATA toe talamai é koe kou fakangofua ia.?.#3.Tuku hoo hau he méa óku íkai teke ílo ki ai(tohitapu.)Tuku ae sio lao ia moe fakaoli.tali atu. alani taione
Malie poko 'ikai 'ilo pe na'e anga fefe hono 'oatu 'ae lakanga palesiteni kiate koe hahaha... ko ho'o fo'i fuofua interview pe 'eni 'iho tu'unga palesiteni,'oku fu'u kovi'ohua 'aupito tama!!!
Koe tui fktemokalati 'oku 'ataa kihe kakai ia kenau ngaue Sapate 'o tatau mei he Monite kihe Monite 'ikai koia pe 'oku 'ikai fkngatangata 'enau tauataina kihe fa'ahinga me'a he sosaieti,koia ai poko tokanga pe koe kihe ki'i faama ko'ena 'oku mou toungaue atu ai 'i hena,pea ke manatu'i 'ae Sapate keke tauhi ke molumalu moke fkpapau he'ikai teke toe alaatu kihe hoa he hili 'ae kai'umu he ho'ataa Sapate hahaha!!!
03-31-2011, 04:25 PM
(03-31-2011 10:04 AM)ipod Wrote: [ -> ](03-30-2011 09:36 AM)Tama4kakai Wrote: [ -> ]KOE ME'A PE 'OKU MAHULU KEHE ATU HE'EKU VAKAI ATU HE TAIMINII KOE 'ALU PE TAIMII MOE FAKAUTUUTU 'AE TALAVOU 'O SETITA. KOE HA E 'UHINGA 'OKU FAI AI E FAKALOLELOLEEE.
'E KOLOLIANA, HANGEHANGEE KA TEU LI'AKI KOEE HIHIHI.
Masi'i Tama4kakai, koe anga si'eku ma'u vaivai ko Setita koe fefine4kakai. Tokanga na'a 'oku mo kainga he ko Tama4kakai koe kae Fefine4kakai 'a Setita lol lol lol
HE OKU TALAVOU PEHEE HA FEFINE FAKAKAI HANGE KO SETITA?? LOL LOVE YOU SETITA
Fefe ke mou ki'i tukunoa'i pe 'emoutolu 'a Setita ke fai 'ene ngaue, he kapau na'a koha'amou tohi atu ena kihe matangitonga 'o kau ki he admin 'ae matangitonga, kou talaatu 'e fakapuna ki tu'a ho'omou fanga ki'i tohi. 'Oua fangota mo toe alaala to'o Tama4kakai, he koho fu'u famili 'a Setita. ko ho me'a fai koe hu mai 'o takohikohi heni pea veka ki 'api 'oua toe alaala holo na'a ke ala ha feitu'u hala ha hah aha....
04-01-2011, 10:49 PM
Alani toe foki mua o lau e folofola ke mahino lelei kia tekoe o fekauaki moe sapate,kou tui oku ke kei hau koe he lao a Mosese kake manatui pee nae Fuakava Motua pea Fuakava Foou,aia koe kuonga ia oe Fakamoui!!nae ikai hau ia ke tamatei ae lao oe fuakava motua kaa ke fakakakato..kau ai ee sapate!!koe fuakava motua e tapu aupito ae sapate ke fai ai ha ngaue naa moete huu kitua kute manavasii naate malaki ha laimusie ke mapelu koe fuu mea lahi ia he taimi koia e lau ia oku te maumau sapate ai..I he hoko mai koia ae Fakamoui!!naane folofola o pehee koe sapate maae tangata kaoku ikai koe tangata maae sapate..naane fakatataa aki eni kapau teke alu kihe lotu peake alu atu oku too ha sipi iha luo,koe mea nii teke tuku pee ke toki au kihe monite peake toki tokoni he oku ke fakaapaapa koe ke tauhi ae sapate kae sii mate ae kii laumalie ia koeni???pea ne toe tali pee kiai tuku ee alu ia kihe lotu afe koe o tokonii ee kii laumalie koeni koe lotu mooni ia,,mea tatau pee kihe vakameili,kapau koe mea ia tene omi ai ha paanga kihe fonua,ke tokonii aki ae kakai masiva,fai ia kake kei alu pee koe ia kihe lotu kai taofi ia ha taha......maloo Alani..
04-02-2011, 12:45 AM
(04-01-2011 10:49 PM)holoivi Wrote: [ -> ]Alani toe foki mua o lau e folofola ke mahino lelei kia tekoe o fekauaki moe sapate,kou tui oku ke kei hau koe he lao a Mosese kake manatui pee nae Fuakava Motua pea Fuakava Foou,aia koe kuonga ia oe Fakamoui!!nae ikai hau ia ke tamatei ae lao oe fuakava motua kaa ke fakakakato..kau ai ee sapate!!koe fuakava motua e tapu aupito ae sapate ke fai ai ha ngaue naa moete huu kitua kute manavasii naate malaki ha laimusie ke mapelu koe fuu mea lahi ia he taimi koia e lau ia oku te maumau sapate ai..I he hoko mai koia ae Fakamoui!!naane folofola o pehee koe sapate maae tangata kaoku ikai koe tangata maae sapate..naane fakatataa aki eni kapau teke alu kihe lotu peake alu atu oku too ha sipi iha luo,koe mea nii teke tuku pee ke toki au kihe monite peake toki tokoni he oku ke fakaapaapa koe ke tauhi ae sapate kae sii mate ae kii laumalie ia koeni???pea ne toe tali pee kiai tuku ee alu ia kihe lotu afe koe o tokonii ee kii laumalie koeni koe lotu mooni ia,,mea tatau pee kihe vakameili,kapau koe mea ia tene omi ai ha paanga kihe fonua,ke tokonii aki ae kakai masiva,fai ia kake kei alu pee koe ia kihe lotu kai taofi ia ha taha......maloo Alani..
Malo .Kataki koe konga óe tali í olunga óku taatui tatau ai koe konga oku ikai keu tui ki ai.
Koe lau áe Ótua mkoe áho é ONO(6) keke ngaue ai moe hafua,koe foí aho pe é taha óku kole mai ,MANATUÍ ke tauhi áe FITU óe áho koe SAPATE ia kiate AU(SIHOVA). Koe áho pe éni e Taha(1)óku mavahe he toenga óe aho .Exodus 20;8-11Koe Spate !1.Koe áho maloo mo lotu kia Sihova ó ikai koe aho Sio Vakameili mo Fakatupu $$$$ he Sapate,2.Fakatapui ke toputapu ho loto moe atamai keke fanongo kihe leo óe otua fakafou mai he kau faifekau oku fai fatongia he Sapate,.3.Tapuakii ke maónioni he koe Ótua óku maónioni .Koe Tangata koe angahala pea Heikai keta fusui hifo áe Levolo óku iai áe Ótua ke fakatatau ki ai áe Maónioni á koe mo au he óku tatau moe konga holo fakalielia kia Sihova.
Koe fonua maumau Sapate á Siapani ...Koe ha áe Poto óe tangata kia Sihova.Tonga TUKU áe FAIMEÁ FOOU hee houhau á SIHOVA ó TOO pe ae kakai fakamalaía kae hao pe áe kakai óku fai hono finangalo. maoloo.SAI áe SINAKI he TOKI....
04-03-2011, 12:03 PM
'Alani Taione
'Oku mo'oni ho'o lau 'oku saiange 'a e sinaki he toki.Ka kia PU5 'oku femo'uekina pe ia hono tuku holo e toki.
'Oku mo'oni ho'o lau 'oku saiange 'a e sinaki he toki.Ka kia PU5 'oku femo'uekina pe ia hono tuku holo e toki.
04-03-2011, 12:39 PM
hihihihihihihihihihi sai pe ia masi'i Topukie he koe Tokii ia kuo peku hihihihihihi pe ko ho'o 'uhinga 'au kia Toki Ukamea? Vale atu he kata hihihihihihihihi
04-03-2011, 05:02 PM
Setita,
Malo mu'a e tau moe ngaue mei hena,'e fefe keke ki'i vaka'i'i 'ae kau rookie na'a mou fili kihe Fale Alea ke fai hano interview pe koe ha 'enau ngaue mahu'inga 'oku fai pe 'oku nau sio mata'i angaua pe mo tali vahe,fefe 'a 'akilisi mo hai fua e toenga he fuoloa 'ae longonoa meia tekinautolu,
Setita 'oku ngali mahu'inga ange ia he patato noa'ia holo 'ae fanga vale ko 'eni moe fkanga holo heni,
ko Pofaiva koaa 'oku ke granma 'aki ??? pe 'oku hala pe 'eku ma'u ??? mahalo 'oku 'ilo pe 'e Tama4kakai kae nofo ia ke lau atu,hahaha
Me'a fakapiko mo'oni ko 'ete fie hu mai 'o lau ha me'a 'oku 'aonga ka koe angaua holo 'a kehe mo topu,mo hai fua ko 'ete kamata lau pe mo 'ete fie 'alu leva kihe toilet,'e lava nai ke nau o kihe toilet ke nau mahu pe te nau 'o to ha fu'u kumala hange ko Taione 'oku 'aonga ange ia he ciko holo heni me'a faka piko lahi
Malo mu'a e tau moe ngaue mei hena,'e fefe keke ki'i vaka'i'i 'ae kau rookie na'a mou fili kihe Fale Alea ke fai hano interview pe koe ha 'enau ngaue mahu'inga 'oku fai pe 'oku nau sio mata'i angaua pe mo tali vahe,fefe 'a 'akilisi mo hai fua e toenga he fuoloa 'ae longonoa meia tekinautolu,
Setita 'oku ngali mahu'inga ange ia he patato noa'ia holo 'ae fanga vale ko 'eni moe fkanga holo heni,
ko Pofaiva koaa 'oku ke granma 'aki ??? pe 'oku hala pe 'eku ma'u ??? mahalo 'oku 'ilo pe 'e Tama4kakai kae nofo ia ke lau atu,hahaha
Me'a fakapiko mo'oni ko 'ete fie hu mai 'o lau ha me'a 'oku 'aonga ka koe angaua holo 'a kehe mo topu,mo hai fua ko 'ete kamata lau pe mo 'ete fie 'alu leva kihe toilet,'e lava nai ke nau o kihe toilet ke nau mahu pe te nau 'o to ha fu'u kumala hange ko Taione 'oku 'aonga ange ia he ciko holo heni me'a faka piko lahi
04-27-2011, 10:17 AM
(03-23-2011 11:49 AM)Blood Wrote: [ -> ]'Oku 'ikai ke 'iai hano fu'u faikehekehe ia 'o'ona masi'i 007, pea 'oku 'ikai koe me'a ia 'oku fai atu kiai 'ae hoha'aa. koe me'a 'oku mau namu'i atu 'emautolu ia koe ngaahi mafihunga mei mui pea 'oku toitoi mai mei mui 'ihe ngaahi teke ko'ena ke fakahifo 'ae komanita polisi lelei mo fakapolofesinale kuo ngaue 'ihotau pule'anga. kapau 'e lava 'o tali mai 'ae ngaahi me'a fufuu koiaa pea te mau toki fiemalie ai.
Masi'i Kehe,
Koe ha e fu'u tohi loloa pehe kuo ke li mai kihe fale ni. talaatu kuo mamate hoku ki'i loungutu 'oku hono lau e fu'u tohi loloa pehe. kole atu kihe kaniva ke 'ai ke toe ki'i nounou ange e fakamatala kae lava lelei hano lau. koe faitohi soo pe 'oku 'ai ke fu'u loloa pehe. 'ofa atu toko2 ee. 'oua pe fai ha kohu he koe me'a ia 'a Pu5.
Blood,
Mo'oni ho'o lau kihe tohi 'a Kehee.Ma'u e faingamalie e sianaa kene hanga o toki malanga'i kitautolu ke tau a'u kihe nimo mo'oniii hihihihih.
Ko 'eku fo'i tohi soo pe kia Lianaa na'e loloa ange he fo'i me'a 'a Kehee.Kataki pe toko kau ki'i kau mo Blood he kuo si'i mamate hono loulipii hono lau e fu'u tohi loloa pehee.
The last time Blood read such a long post was when he tohi soo to his first wife hahah.'ofa atu ongo tokoua.