Fokotu’u ‘e Tonga ha Uepisaiti fo’ou (Stop. Think. Connect) ke tau’i ‘a hono ngaue hala’aki ‘oe tekinolosia

0

Meihe Kele’a:  Naʹe fakaava ‘e he ‘Eiki Tokoni Palēmiá, Hon. Siaosi Sovaleni ‘a e uepisaiti foʹou Stop.Think.Connect (www.stopthinkconnect.gov.to) maʹa Tonga ko e konga eni ‘a e feinga ke tauʹi ‘a hono ngāue halaʹaki ‘a e tekinolosiá mo e ‘initanetí tautefito ki he toʹutupú.

‘I he polokalamá ni naʹe fakaʹilonga ai pē mo e uike fakafonua ki hono tokangaekina ‘a e malu mei he ngaahi maumaulao fakafou he komipiutá mo e ngaluopé pē cyber crimes, ‘a ia naʹe kamata eni he ‘aho Mōnite 24 ‘Okatopá ‘o lele ai pē ki he ‘aho Falaite 28.

Taimi tatau naʹe fakamanatu ai pē mo e hokosia ‘a e taʹu ‘e 71 ‘a e fakahoko fatongia ‘a e Puleʹanga Fakatahatahá ‘i he māmaní talu mei hono fokotuʹu ‘i he ta’u 1945.

Kaekehe ‘i heʹene meʹá naʹe pehē ai ‘e Sovaleni, ko e kamata ngāueʹaki ko eni ‘a e uepisaití, ko e konga ia ‘a e ngāue fakataha ‘a Tonga pea mo e uepisaiti fakavahaʹa puleʹanga ko ení ke malava ‘o tauʹi ‘aki ‘a e ngaahi palopālema hangē ko hono ngāue hala ‘aki ‘a e komipiutá mo e tekinolosiá mo e ‘initanetí.

“‘Oku ‘ikai ke kovi ‘a e komipiutá ia pe ko e ‘initanetí, koe koví ‘a e ngāue hala ‘aki ‘a e ngaahi meʹa ngaue ko ‘ení. Ko e kovi ko hono ngaue’aki ‘a e kompiutá pe telefoni to’oto’ó ke ke fakamamahi’i mo fakailifia’i ha fānau pē ha taha kehe pe ko ia ‘oku ‘iloa fakapapālangi ko e cyberbully.”

“ Ko e koví ko ho ngāue ‘aki ‘a e komipiutá ke ke kaiha’asi ‘aki ha sēniti mei ha ‘akauni ha taha mei he Pangiké. Ko e koví hono ngaue’aki ‘a e ngaahi me’a ngāue fakakompiutá ke lauʹi kovi ‘aki ha taha.”

Naʹe toe fakamanatu ‘e Sovalení, neongo ko e ngaahi maumau ē ‘e ala hoko hono ngāue hala ‘aki ‘a e tekinolosiá, ka ke ‘iloʹi ‘oku lahi ‘aupito hono tafaʹaki leleí ki he ngāue mo e moʹui ‘a e fonuá.

“Ko hono ngāue kovi mo hala ‘akí ‘a e palopālemá. ‘E hangē pē ia ko ha hele, lahi hono ‘aongá, tofi ma, feihaka, kini e vaó, ka ‘e lava pē ngāueʹaki ke fakalaveaʹi ha taha.”

Ko ia naʹá ne pehē ‘oku mahuʹinga ke ngāue totonu ‘aki ‘a e meʹangāue ko ení ‘o fakatatau ki he taumuʹa naʹe faʹu ia ki aí pea pehē foki ki hono faʹu mo ha ngaahi lao ke tauteaʹi ‘aki ‘a e faʹahinga ‘oku hokohoko atu pē ‘enau ngāue hala ‘aki ‘a e meʹangāue ko e komipiuta mo e ‘initaneti.

Lolotonga ‘a e uike fakafonua ki hono tokangaekina ‘o e malu ‘o hono ngāueʹaki ‘a e tekinolosiá, naʹe fakahoko ai ‘a e ngaahi ako mo e alēlea ‘a ia ‘e tokoni eni ki hono fakahoko totonu ‘aki ‘a e ngaahi meʹá ni ‘a e ngāue ke fakahokoʹakí.

Fakahoko ai ‘a e ako ke ‘ilo lahi ange ki hono ngāue lelei ‘akí, ako ki he ngaahi founga ‘oku ngāue halaʹaki he kakai ‘e niʹihi ‘a e komipiutá; ako ki he founga ke fakasiʹisiʹi ‘a e palopālema ‘oku fekuki mo e kakaí hono ngāueʹaki ‘a e ‘initanetí pea pehē ki he ngaahi sino ‘e malava ke maʹu faleʹi mo maʹu fakamatala mei ai he taimi ‘oku puputuʹu mo veiveiua ai ha tokotaha ‘oku maʹunimā ‘e he faʹahinga maumau ‘oku hokó

Naʹe lava mai foki mo e fakafofonga mei he UNICEF ki he vāhenga Pasifikí, Shelton Yett ‘a ia na’á ne fakamālō’ia ‘a e Pule’angá ‘i he maka maile mahu’inga ko ia ke hū ‘a Tonga ‘o mēmipa ‘i he uepisaiti fakamāmani lahi ko ení ‘a ia ‘e tokoni lahi ki hono malu’i ‘a e fānau tupú mei he ngaahi maumau fakae’ulungaanga ‘oku hoko tupu mei hono ngāue kovi ‘aki ‘a e tekinolosiá.

Na’e pehē ‘e Yett ko Tonga pē ‘a e fuofua fonua ‘i he Pasifikí kuo tofa ‘a e palani fakafonua fakalakalaka ke iku’i pea ‘oku kau ai ‘a e tafa’aki ki he malu ‘o e ‘initanetí

Naʹe fakaʹosiʹaki ‘e he tokoni Palēmiá, ‘o pehē ko e fatongia kotoa eni ‘o e tangataʹi fonua Tongá, ke ngāue fakataha kae malava ke ikuʹi ‘a e faingataʹa ko ení pea maluʹi ‘a e toʹutangata kimuí ni mei haʹanau hoko ko e vikitima.

Comments

comments

Share.