Ke tala mahino e ngaahi faingamalie kole tokoni

0

Source:  Kele’a Tonga

Te u to’o ‘a e faingamalie ko eni ke u lave ai ki he taha e ngaahi fiema’u ‘oku ‘ohake lolotonga ‘a e ‘a’ahi Fale Alea takai ‘i Tongatapu 4 pea ko u tui pee au ‘e ‘ikai ke fu’u mama’o eni ia mei he fiema’u ‘a e ngaahi feitu’u kehe. ‘Oku ‘ikai ko e kotoa eni ka ko e ua pee eni te u lave ki ai.

Na’e fokotu’u ‘e he tokotaha ke tala mahino ‘e he pule’anga ‘a e ngaahi faingamalie kole tokoni mei he ngaahi tokoni mei muli ki Tonga ni, kau ai ‘a e tokoni mei he Pangikee ‘a Mamani, IFM, UNDP, ADB, EU mo e ngaahi fonua taautaha ma’ume’a ‘oku tau hoa ngaue he langa fonua.

Ko e anga eni ‘o e tukuaki’i ‘oku pehee, ‘oku ‘ikai ke ‘ata ki tu’a ma’u pee ‘a e ngaahi faingamalie kole ko eni mei he ngaahi tokoni mei muli. Pe ‘oku palani ke pehee pe ‘ikai ka ko e anga ia ‘a e tukuaki’i. Ka ‘oku fiema’u ia ke tohi mata’aa’aa ‘i he nusipepa, pea hiki he notice board ‘a e Fale Pa’anga pea tala he letioo mo e TV ke ‘ilo ki ai ‘a e kakai.

He ka ‘ikai, ‘e longolongo pee ‘a e ni’ihi ‘oku nau ‘ilo ki ai ‘o vahevahe fakaekinautolu pee ‘a e ngaahi faingamalei ko ia mo vahe fakamaheni pee ‘i he funga ‘a e ta’e’ilo ki ai ‘a e kakai. ‘Oku ‘iai mo e tukuaki’i ku ‘iai e ngaahi pa’anga tokoni ‘oku iku fakafoki ko e ‘ikai ha kole ki ai – tupu pee mei he ta’e’ilo.

Ko e me’a tatau pee ‘a e launga ‘o pehee na’e ‘iai ha ngaahi kole tokoni pea tali, pea talu ia. ‘A ia ‘oku fakahu’uhu’unga ‘a e kakai ia kuo ‘osi ngaue ‘aki ‘a e pa’anga ko ia na’e tali ki he ngaahi me’a kehe ia kae tuku ‘a e taumu’a na’e tali ai.

Mou kataki pee pule’anga kapau ‘oku hala ‘a e tukuaki’i kuo ‘ohake ‘i he ngaahi fakataha’anga, pea kapau kuo hala, ‘e tupu pe ia mei he ‘ikai ke fekitengaki mo e kakai.

Ka ko e poini ‘oku nau ‘ohake, ke tala mahino ‘aupito ‘a e ngaahi tokoni mei muli ‘oku ‘omai ki he pule’anga ‘aia ‘oku ‘ataa ‘a e kakai pe ngaahi kulupu ke kole tokoni ki ai.

‘Oku taau ia ke tala ‘i he ngaahi mitia pea ‘ave ki he kau ‘Ofisakolo mo e kau Pule Fakavahe ke nau veteki he ngaahi fono pe ngaahi fakataha fakakolo.

Pea ka ‘iai ha ngaahi tokoni ‘e ‘omai ki he pule’anga ‘oku ‘ataa ke kole ki ai e kakai kae ‘ikai ke tala mahino, ‘oku taau leva ia ke lau ko e faihala pe corruption pea ke ‘ataa ia ke fakatotolo ki ai ‘a e Anti-Corruption Commissioner pea faka’ilo ‘e he ‘Ateni Seniale.

Ko e ngaahi tokoni kotoa pee ‘oku ‘ataa ke kole ki ai ‘a e kakai ‘oku totonu ke fakapapau’i ‘oku matu’aki ‘ata ki tu’a pea ‘ilo ki ai ‘a e kakai – ka ‘oku ‘ikai ko ha kau tama pau pee.

Ko e me’a tatau ‘oku fiema’u ke ‘ilo ‘e he kakai kau ki he ngaahi noo ‘i he Pangike Fakalakalaka ‘oku fakafaingamalie’i ‘e he pule’anga. Kapau ‘oku ‘iai ha noo ki he totongi ako, fanga ki’i pisinisi iiki, toutai, ngoue, fakamea’a mo e haa pee ha faingamalie noo, ‘oku taau ia ke ‘ai ke ‘ilo mo’oni ki ai e kakai.

Ko e konga pe ia ‘a e ‘ata ki tu’a kae lava ke taau ‘a e tufotufa e faingamalie ‘o e mo’ui.

Ko e palopalema hono ua ‘oku ‘asi hake ko e fu’u tokanga makehe ‘a e kakai ki he palopalema ‘a e to’utupu ‘i he kee, fuhu mo hono paa’usi’i ‘o e kava malohi mo e kava tonga.

Na’e ‘iai ha tokotaha na’e lava hake ia mei Fanga ‘o fakamatala ‘oku haa kiate kinautolu ‘oku pae pee ‘e he kau polisi ‘a e kau fuhu mei loto Nuku’alofa he Hala Taufa’ahau ‘o tuku ange ki Fanga pea nau foki. Kae toki fuhu ai e to’utupu ‘o kaka he ngaahi funga fale ‘o e kakai, hae ‘a e ‘aa ‘o tautaa ‘aki, kapekape mo tautolo hina pea ‘oku tolo mo e me’alele ia ‘a e kau polisi.

Na’e kole ‘e he tokotaha ke ‘ofa mai ‘a e pule’anga ‘o ngaue’aki ‘a e kau sotia he weekend koe’uhi ko e fuhu ‘oku meimei hoko he weekend ‘i he foki ‘a e kau konaa.

Na’a ku fakapaa to’ulahi ki ha ni’ihi ‘i he pule’anga ke fakakaukaua ‘a e lao ke lava ke tau tap in ke ngaue’aki ‘etau resources fakalotofonua ke pukepuke ‘a e moveuveu fakato’utupu. Pea na’a ku fokotu’u ke liliu e lao ke lava ke ui e kau sotia he taimi pee ‘oku fiema’u ai he Potungaue Polisi ke tokoni koe’uhi ‘oku tokosi’i ma’u ai pee ‘a e kau polisi ia ke pukepuke fuhu. Ka ‘alu atu ha polisi ‘e toko 4 ‘oku fuhu ha toko 25, ‘e tala ‘e he ‘atamai lelei ke tokanga e polisi na’a lavea noa ia ai pea ko e me’a ia ‘oku nau iku taa lalahi ai ko e hela he lea.

Ka ‘oku lava ke ‘iai ha kau sotia ‘e 20 ‘oku standby ma’u pee ia ‘e lava ke fai ha ui tokoni ki ai ke pukepuke ‘a e melino.

Ko e mo’oni pe ko e faito’o mo’oni ki he palopalema e to’utupu ‘e kau ai ‘a e nofo hifo e ongo matu’a ‘i ‘api ‘o akonaki’i e fanau, pea toki poupou ki ai ‘a e siasi mo e kolo. Ka ‘i he lolotonga ni, ‘oku fu’u lahi e palopalema pea ‘oku vilo takai ‘a Tonga ‘i he siakale fakata’u ‘e pau pee ke iku ia ki he kee. ‘Uluaki ‘e fai ma’u pee ‘a e sipoti fakakolosi fakata’u. ‘E fai ma’u pee ‘a e ‘akapulu fakakolisi. ‘Oku lele pee mo e ngaahi ouau fakakolisi tutuku ‘oku tanumaki ai ‘a e faikehekehe fakakolisi. ‘E ‘iai ma’u pee ‘a e Uike Heilala mo e ‘aho malolo mo e Kilisimasi. Ko e ngaahi taimi ko eni ‘oku ne uki ‘e ia ‘e to’utupu ke fakauoo pea ‘oku nau tu’u-lavea-ngfoua ai ki he kee.

Kuo pau ke uki e matu’a ke tokangaekina ‘enau fanau ‘o akonaki’i ka ‘i he lolotonga ni ‘e fu’u fiema’u ia ke fakamalohi’i ‘a e nima e lao ke pukepuke ‘a e melino pea toki fai ai ‘a e akonaki. Pea ko e founga vave eni mo ma’ama’a ‘e ‘ikai toe fu’u mole ai ha pa’anga, ko ‘etau ngaue’aki ‘a e resources ‘oku available.

‘Oku kau foki mo e sotia ia ‘i he vahenga ma’ulaotaha pea ‘oku taau ke ‘oange ‘a e tu’unga malava ke ui ia ke tokoni ki he polisi kae fakalelei ‘enau vahenga.

Mahalo pee ‘e ‘iai ha ngaahi faka’uhinga kehekehe ‘e ‘ikai ke lelei’ia ‘i he fokotu’u ko eni, ka ‘i he vaha’a ‘o e taimi laku ‘uhinga atu ko eni, te tau lau ai pe ko e toe mate ‘e fiha ‘e hoko he ngaahi paa ‘i loto kolo kae toki fai ha ngaue ki ai.

‘Oku malo e ngaue ia ‘a e potungaue polisi he tauhi melino ka ‘oku nau fu’u tokosi’i pee kinautolu ki he taimi ‘oku tokolahi ai e to’utupu. Pea ko e taimi ‘oku fakamali’i ai ‘a e hu’akava’ia, ifi malisuana mo e sio fa’iteliha he ‘initaneti he fanga ki’i telefoni, ko e hu’ihu’i ia ‘o ha natula ta’emaaluu’ia ‘e pau ke pukepuke malohi ke tangutu ki lalo kae toki lava ‘o akonaki’i.

‘I he folofola ‘a e Tu’i he huufi e konifelenisi, na’a ne taki ‘a e tokanga ki he tukunga e to’utupu mo e pau ke tokanga’i kei taimi kinautolu.

Comments

comments

Share.