‘Etuate S Lavulavu Founder & Owner ‘o e UTRI Fights back to clear his name

0

Founder and Owner of ‘Apiako ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) – Former Minister of Infrastructure ‘Etuate Sungalu Lavulavu fights back to clear his name and to restore UTRI’s glory.  The legal battle outlines In a legal document sent to us by the undersigned:

Ta’umu’a: Launga’i atu ‘a e ‘Atita Seniale Mr. Sefita Tangi mo e Potungaue ‘Atita ‘i he founga ngaue hala na’a nau fakahoko ‘aki e ‘Atita’i ‘o e ‘Apiako ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) ‘o hoko ai e ngaahi maumau lahi.

‘Oku ou faka’apa’apa mo fakahoko atu ki he feitu’u na ‘emau launga’i ‘o Mr. Sefita Tangi mo ‘ene Potungaue ‘Atita ‘i he ngaahi fakahoko fatongia ta’e taau pea hoko ai ‘a e ngaahi maumau lahi ki he ‘Apiako ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) mo hono kau Taki, Kau Faiako, mo e Fanauako ‘i honau ongoongo, uesia ai ‘enau ako, mo ‘enau ngaue pea pehe foki mo honau kaha’u.

Na’a ku ‘osi fakatalanoa atu pe ki ho ‘ofisi ‘i he mahina ko ‘Okatopa 2016 nai, ‘o felave’i mo ‘emau launga ni. Pea na’a mau ‘osi fakahoko mo ‘emau tohi ki ai ‘o fakaha kiate ia ‘emau ta’e fiemalie. Ka ko e pango na’e ‘ikai pe ‘iai hano tali mai mei he ‘Atita ‘o a’u mai ki he ‘aho ni.

Pea ‘i he ‘ene pehe leva, ‘oku ‘ikai ha’amau to e fili ka ko hono ‘oatu leva ‘emau launga ke faka’ofisiale mo lesisita pea ke hoko atu ha’amou fakatotolo mo ha’amou ngaue ki ai, ‘o makatu’unga mei he’emau ta’efiemalie ki he founga ngaue na’a nau fakahoko, laumalie na’a nau fakahoko ‘aki, tu’unga taukei mo ‘enau mahino’i honau fatongia ki he ngaue na’a nau fakahoko na’e ‘ikai tenau ma’u, pea mo hono ngaahi makatu’unga na’e fakatefito mei ai he ‘oku ‘ikai kemau tui ki he founga mo e ngaahi makatu’unga ‘oku ma’u mei ai ‘a e ola hala ‘o e Lipooti ‘Atita ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016.

Ko e ngaahi launga leva eni pea mo ‘emau ta’e fiemalie ki he ngaue na’e fakahoko ‘e he ‘Atita Seniale mo ‘ene Potungaue ‘Atita. Pea pehe foki mo ‘emau tali ki he Lipooti ‘Atita ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016 mei he Kupu 1 ki he 42 ‘o e ngaahi fakamatala ‘a e ‘Atita. Pea ko e ngaahi fakamatala kotoa ‘oe Lipooti ‘Atita kuo ‘omai ‘oku ‘oatu ai mo e tali ‘a e UTRI ki he’enau ta’e fiemalie ki he ngaue na’e fakahoko ‘ehe ‘Atita Seniale mo ‘ene Potungaue.

‘Oku ‘oatu kotoa ‘a e tali ‘a e UTRI ke tokoni atu ki he’enau launga’i ‘oku fakahoko ki he Omipatimeni. Pea ‘oku fai e launga ‘o makatu’unga ‘i he ngaahi me’a ko ‘eni:

KONGA LALAHI ‘E 17 ‘O E NGAAHI LAUNGA ‘OKU FAKAHOKO ATU ‘OKU PEHE NI:

  1. Na’a nau kaiha’asi ‘a e ngaahi lekooti ‘a e UTRI ‘o ‘ave mei he ‘Apiako, ‘ikai ‘uluaki ma’u ha ngofua mei he ma’u mafai lahi ‘o e UTRI. Pea ‘ikai ko ia pe, ka na’a nau to e lohiaki’i e Puleako hili ‘enau kaiha’asi e lekooti, ‘o fakahaange tenau toki fakafoki mai he ‘aho hoko pe. Pea talu mei ai ‘o a’u mai eni ki he ‘aho ni ‘oku te’eki ai tenau fakafoki mai ha lekooti ‘e taha. Pea ‘i he founga ngaue ko ‘eni, ‘oku faka’ilonga fehu’ia lahi ai heni ‘a e tu’unga falala’anga mo e lea mo’oni ‘oku fakahoko mei he ‘Atita. Pea ‘i he tu’unga koia, kuo ‘ikai ke toe falala e UTRI ia ki he toenga ‘enau ngaue ‘oku fakahoko ki he UTRI. ‘Oku ‘iai e tui ‘a e UTRI na’a nau ‘alu ange pe ‘o fakahoko ‘a e ‘Atita ‘i he laumalie kehe mo e taumu’a kehe. ‘O hange ko e tui ‘a e UTRI na’e ha’u pe ‘a Pua Mafi mo e ‘Atita ke fakahoko hono ‘Atita’i e UTRI ‘i he ‘uhinga pe ua. Ko e ‘uluaki, ke ‘ave ‘a e Fakamatala ‘Atita ko ‘eni kia Viliami Uasike Latu mo ‘ene website Nepituno ke pulusi mai ai. Pea ko hono ua kiai, ke ‘ave ‘a e Lipooti ‘Atita ko ‘eni ki he Kau Polisi kenau feinga’i ‘aki ha me’a ke faka’ilo ‘aki ‘a ‘Etuate Lavulavu mo e UTRI ‘o tatau ai pe mo’oni mo e hala ‘enau tukuaki’i, kai kehe pe kuo nau ‘osi ngali kovi ki mamani. Pea na’e ‘ikai ke toe ‘iai ha ‘uhinga kehe ia ki ai. ‘Oku tui e UTRI ia na’e ‘ikai ke ‘uhinga hono Atita’i e UTRI ia ke ‘ave ke fakakakato ‘aki e fatongia ‘o e Potungaue Ako ‘oku ‘anautolu ‘a e TVET Grant. Pea ko e konga ia ‘oku ‘oatu ai e launga ‘a e UTRI kemou tokoni mai ai ‘o fakatonutonu ke tonu ‘a e makatu’unga.
  1. Na’e loi ‘a e ‘Atita Seniale ‘i he’ene Lipooti ‘Atita ‘o fakaha ai na’a ne ‘osi ‘omai e Draft copy ‘o e Lipooti ‘Atita kia ‘Etuate Lavulavu ke fai mai ha’ane tali ki ai. Ka na’e te’eki ai. Ko e fakamatala ko ‘eni ‘a e ‘Atita Seniale ‘oku ta’e mo’oni pea ‘oku ne feinga ke taki hala’i heni ‘a e Potungaue Ako mo e Pule’anga. Pea na’a ku ‘osi fakahoko ‘eku ngaahi tohi ‘e ‘4 ki he ‘Atita Seniale mo hono Tokoni:

    Ko e ‘uluaki tohi ‘i he ‘aho 10 ‘o Sune 2016 na’a ku ‘uluaki tohi ai ‘o launga’i ‘a Pua Mafi mo e toko ua na’a nau fai e ‘Atita ‘i he founga na’a ku mamata tonu ai, ki he’enau fakahoko fatongia ‘oku faikehe pea ta’e fakapalofesinale. Pea na’e ‘ikai ke fai mai ha tali kiate au mei he Atita Pule.

    b. Ko e tohi hono ua, ko e ‘aho 4 ‘o ‘Akosi 2016 na’a ku toe fai ai ha tohi tatau mo ‘eku tohi ki he ‘Atita Seniale ‘eku ta’e fiemalie ki he ngaue ‘oku lolotonga fakahoko ‘ehe ‘Atita. Ka na’e ‘ikai ke fai mai ha tali.

    c. Ko e tohi hono tolu, na’a ku to e tohi pe ki he ‘Atita Seniale ‘i he ‘aho 11 ‘o Novema 2016 ‘o kole kiate ia kene fakatonutonu ‘enau fakamatala ‘Atita he ‘oku hala mo ta’e kakato. Ka na’a ne tali mai ‘eku tohi ko ia, pea ne fakaha mai ai kuo kakato ‘ene ngaue pea he ‘ikai ha toe liliu.

    d. Pea ko e tohi hono fa, na’e ‘ikai teu fo’i ka na’a ku toe fai mo e tohi ki he ‘Atita Seniale ‘i he ‘aho 5 ‘o Tisema 2016 ‘o kole kiate ia kene fakatonutonu ange mu’a ‘enau fakamatala ‘Atita he ‘oku hala. Pea na’a ku toe kole kiate ia, kene malu’i ange mu’a ‘a e ngeia mo e langilangi ‘o e ‘Atita. He ko hono ‘uhinga ‘oku ‘ikai teu fie launga’i ia ‘e au ia, pea ‘oku ‘ikai teu loto ke ‘iai ha ‘uesia heni. Ka na’e ‘ikai tene toe tali mai e ia ha’a ku toe tohi ‘o a’u mai ki he ‘aho ni. Na’a ku loto ke ‘uluaki ‘oange ha’ane faingamalie kimu’a pea mau toki hoko atu ‘o faile ha’amau launga’i ‘enau ngaue na’e fai. Pea he ‘ikai leva ha’amau to e fili, ka ko hono ‘ave ki he Potungaue Omipatimeni (Aisea Taumoepeau) kenau fakatotolo’i ‘enau ngaue na’e fai. Pea mei Tisema ‘aho 5, 2016 ki Sanuali ‘aho 17, 2017 mo e ‘ikai pe tenau tali mai ‘emau tohi. Pea ‘i he’ene a’u mai leva ki he ‘aho ni Sanuali ‘aho 17, 2017 ‘oku te’eki ai pe fai mai ha tali ki he’emau tohi ia ko hono 4 ki he ‘Atita, ‘aia ko e tohi pe taha na’e ‘osi tali mai mei he tohi ‘e 4 na’e ‘osi ‘ave kiate kinautolu. Pea mau pehe leva kemau hoko atu ‘o lesisita mo faile ‘emau launga ‘i he ‘Ofisi ‘o e Omipatimeni kenau fakatotolo’i mo ngaue ki he’emau launga.

  • Ko e Tu’utu’uni Kapineti pe ‘o e 2009/2010 na’e kamata mei ai ‘a e faka’ata ‘a e UTRI ke kau atu ki he TVET Grant. Pea ko e tu’utu’uni kapineti pe ia ‘oku ma’u ‘ehe UTRI ‘o nau ngaue mei ai talu mei he 2010.  Pea ko e taimi fakamuimui pe ia kuo ‘omai ha Tatau ‘o ha Tu’utu’uni Kapineti ki he UTRI. Pea ‘oku te’eki ai ha toe tu’utu’uni kehe ki ai. Pea ko e launga leva ko ‘enau faka’aonga’i ‘a e Tu’utu’uni kehe kene fakamaau’i ‘aki e me’a kehe. Ko ‘enau faka’aonga’i e Tu’utu’uni Kapineti ‘o e 2013 ke fai mei ai ‘enau ‘Atita, kae hili ko ia, ‘oku te’eki ai ma’u ‘ehe UTRI ia ha tatau mo ha Tu’utu’uni pehe kuo ‘omai kiate kinautolu. Pea ‘oku kehekehe leva ‘a e ola e ma’u mei ai, he kuo nau faka’aonga’i e Tu’utu’uni kehe ki he me’a kehe. He na’e totonu ke tatau pe Lao ‘oku ngaue’aki ‘ehe Kau Va’inga mo e Toko Taha ‘oku ne fai e fakamaau’i e Va’inga. Ka ‘oku kehe atu e me’a ia na’e fakahoko ki he UTRI.
  1. Na’e te’eki ai ‘omai ‘e he ‘Atita Seniale ha faingamalie fe’unga ‘o e UTRI ke ‘oatu ha’amau tali ki he ngaahi tukuaki’i taki taha. Pea kuo nau fakavavevave’i ke tuku atu ki he Media Nepituno ‘a Viliami Latu, ha Lipooti ‘Atita ta’e kakato mo ta’e mahino pea toe fakapalataha.
  1. ‘Oku mau launga atu he ‘oku ha ‘i he Lipooti ‘Atita ‘oku ‘i ai e Tu’utu’uni Kapineti ‘i he 2013 na’e makatu’unga mei ai e fakamaau’i ‘ehe ‘Atita ‘a e UTRI ka ‘oku te’eki ai ma’u ‘ehe UTRI ia ha Tu’utu’u ni pehe. Pea ‘i he taimi tatau kuo toe ‘asi pe ‘i he’ene Lipooti ‘Atita ko e TVET Agreement, TVET Policy, na’e makatu’unga mei ai ‘ene ‘Atita’i e UTRI ka ‘oku te’eki ma’u ‘ehe UTRI ha Tu’utu’uni pehe. ‘Oku totonu ke ‘uluaki fakapapau’i ia ‘ehe ‘Atita ki he Potungaue MoET na’e ‘osi tufa faka’ofisiale ‘a e ngaahi Tu’utu’uni Kapineti kotoa pe ki he UTRI mo e Ngaahi ‘Apiako kehe, pea mo fakapapau’i kuo nau ‘osi ma’u. Pea vakai’i na’e tufa ‘anefe? Ko hai na’a ne tufa? Pea ‘omai mo hono fika lesisita ‘o e tohi koia. Ke mahino ‘oku ma’opo’opo e ngaahi ngaue kuo fai ‘ehe Pule’anga he ko ‘enau Grant. Ka ‘oku ‘ikai ke tau tafoki hake pe ‘o fai ha fu’u tukuaki’i lahi pehe ta’e ‘uluaki fai ‘etau homework kimu’a. Ka kuo mahino mai heni ‘a e si’isi’i e taukei mo e poto’ingaue ‘a e kau ‘Atita ko eni.

 

  1. ‘Oku lauga’i heni ‘e he UTRI na’e ta’e taau mo ta’e fe’unga (Incompetent) ‘a e toko taha na’a ne fakahoko e ‘Atita’i ‘o e UTRI. ‘Oku ‘ikai kene malava kene fakafaikehekehe’i ‘a e ngaahi mafai mo hono ngaahi fakangatangata ‘o e ngaue ‘a e ‘Atita, Potungaue Ako moe Ako Ngaue, TNQAB moe ‘Apiako Taautaha UTRI pea ‘ikai kene malava ‘o fakahoko ha ‘Atita fakapolofesinale kihe UTRI ‘o fakatatau mo ‘emau tu’unga taau ke nau hoko ko ha ‘Atita. ‘I he tu’unga ko ia kuo te’eki ai tu’o taha ke ‘a’ahi ange pe kau ai ha ‘Ofisa Ma’olunga ange ki he ‘Atita na’e fakahoko, ka nau nofo pe ‘i honau ‘ofisi ‘o tali pe ki he ngaahi fakamatala hala kuo ‘omai ‘ehe kau ‘ofisa ki lalo ‘oku te’eki ai ha’ana tu’unga fakaako ‘oku fe’unga mo taau kenau fakahoko ha ‘Atita lahi pehe ‘i ha ki’i taimi nounou pehe. Pea ‘oku fakamamahi ‘a e va’inga na’a nau fakahoko ki he UTRI ke uesia ai e ‘Apiako.
  • ‘Oku mau launga’i atu ‘a e ‘ikai ke malu ‘a e ngaue ‘a e kau ‘Atita. CONFIDENTIALITY- ‘ae tuku ki tu’a ‘e he ‘atita e fakamatala na’e totonu ke ‘ave ia mei he ‘Atita ki he MoET, ka nau ‘ave ia ‘ehe ‘Atita kia Dr. Viliami Uasike Latu mo ‘ene website Nepituno ke pulusi ai.
  • Kuo maumau’i ‘e he ‘Atita ‘a e Confidential Information ‘o hange ko ‘ene tu’u he Lao Ako 2013:
    “Confidential Information are not to be disclosed to any person or organization other than for the purposes of facilitating to the Grant outputs. Personal information on staff and students and communications that are not for public consumptions are confidential. Approval has to be sought to the use or disclosure to any Third Party according to the relevant government regualtions and policies.”
    ‘Aia kuo nau maumau’i hono ‘ave ‘a e tatau ‘enau Lipooti ‘Atita ki he Third Party ‘o hange kuo nau lolotonga fakahoko he taimi ni. Pea ‘oku uesia heni ‘a e ‘Apiako UTRI. Pea ko e fu’u maumau lahi eni kuo hoko. Kuo nau ‘ave ki he Nepituno (Viliami Uasike Latu) ‘o pulusi mai ai. Pea na’e toe ‘ave ki he kau Polisi ke fakatotolo’i ‘aki e UTRI, hili ange ko ia ‘oku te’eki ‘oange ha faingamalie ‘o e UTRI ke ‘omai ha’anau tali ki he me’a ‘oku nau tukuaki’i ‘ehe ‘Atita. Pea ‘oku ‘uesia ai heni ‘a e ‘Apiako ‘i he founga ngaue ‘oku fakahoko ko ‘eni, he na’e totonu ko e fakamatala ‘Atita ki he MoET pea mei he MoET ki he UTRI ke ‘omai ha’anau tali. Pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke malava ‘o solova pea ‘oku toki hoko atu mei ai. Ka ‘oku ‘ikai ke hange ko e founga ‘oku lolotonga fakahoko ‘aki .
  1. ‘Oku mau launga’i atu ‘a e ‘Atita ‘i he’enau hanga ‘o Fakata’eaonga’i e ngaahi founga totongi ako ‘a e UTRI, ‘aia kuo ‘osi tali ia ‘e he MoET pea moe TNQAB talu mei he 2003, pea nau toe ‘omai ai mo ‘enau ‘aofangatuku koe toko 19 pe ne ako ‘i he UTRI ‘i he ta’u ‘e tolu kuo hili mei he 2012-2015, ‘oku fu’u hala mamao ‘aupito ia mo e me’a totonu ne hoko. ‘Oku fakaha mai ‘ehe Atita ia ‘i he’enau Lipooti ko e toko 19 pe na’e hu ‘o Ako ‘i he UTRI fakakatoa ‘i he ta’u ‘e 3 kuo hili. Ka ‘oku fakahalaki fefeka ia ‘ehe UTRI. ‘Oku ‘oatu ‘ehe UTRI mo e ngaahi ‘ata ‘o e toko lahi ‘o e fanauako toko lahi na’a nau ako ‘i he UTRI ‘o ‘ikai ko e toko 19 pe fakakatoa kuo fakaha mai ‘ehe ‘Atita mo ‘enau Lipooti ‘Atita ‘o e 2016.
  1. ‘Oku mau launga’i atu e ‘Atita he ‘ikai kenau muimui ki he Lao Ako 2013, ki he founga hono solova ha to kehekehe ‘i he Potungaue Ako mo ha toe ‘Apiako kehe ‘i Tonga ni. ‘Oku ‘iai e sitepu kenau fou kotoa ai. Ka kuo kehe e founga ia ‘a e ‘Atita kuo fai ki he UTRI pea ‘oku ‘ikai ke tui e UTRI ia ki he founga ngaue kuo fakahoko ‘ehe ‘Atita. Pea ‘oku nau launga’i atu ai ‘ehe UTRI ‘a e ‘Atita Seniale ‘i he ngaue ko ia. ‘Oku ‘ikai ke mahino ki he ‘Atita ia ko e ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) koe ‘Apiako Taautaha pe ia ‘o e toko taha na’a ne fokotu’u mo ha’ana e visione ko ‘Etuate Lavulavu. Pea ko ia ‘oku ‘o’ona e ‘Apiako peseti ‘e 100. ‘Oku ‘ikai ke tatau ia mo e founga ‘Atita kene fakahoko ki ha ‘Apiako ‘a e Pule’anga mo e Ngaahi Siasi ‘oku owner ia ‘ehe kakai tokolahi. Ka ko e UTRI ia ‘oku owner pe ia ‘ehe toko taha. Pea ko ia pe ia na’a ne fokotu’u mo pule’i mo fai tu’utu’uni mo ‘aofangatuku ki he me’a kotoa pe ‘oku fakahoko ‘iai. ‘Oku hanga ‘ehe Atita ia ‘o ‘omai e meafua ki he ngaahi Apiako Pule’anga mo e Ngaahi ‘Apiako Siasi ‘o fua ‘aki e ‘Apiako TVET Ta’autaha mo hono pule’i mo hono fakalele.
  1. ‘Oku launga’i atu heni ‘e he UTRI e ‘Atita ke fakatonutonu he ‘oku ‘ikai mo’oni ‘a e tukuaki’i ‘enau tukuaki’i na’e fakahu e pa’anga ki he account e hoa ‘o Lavulavu ki he’ene me’a fakafo’ituitui, ne ‘osi tali pe ia ‘e he ‘Eiki Minisita Ako ‘o e ‘aho ko ia. ‘I he’ene tohi ke faka’ata pe Pa’anga TVET Grant ‘a e UTRI ke fakahu ki he TDB ki he totongi no ‘a e UTRI ‘aia na’e kalenitoa ‘ehe hoa ‘o Lavulavu mo Lavulavu kae lava ‘o tali. Pea ko e tohi ko ia na’e fakahoko ia ‘ehe Minista Ako malolo ‘i he ‘aho 17 ‘o ‘Okatopa 2014. ‘I he ‘uhinga ko hono tomui ‘a e totongi mai ‘a e TVET Grant pea kuopau ke fai ha no mei he TDB ‘I he ‘uhinga ke fakahoko ‘aki e fatongia kihe ‘Apiako UTRI ‘o hange pe ko e ngaahi founga anga maheni ‘oku fai ‘ehe ngaahi Apiako TVET kehe.
  • ‘Oku Toe launga’i atu heni ‘e he UTRI ‘a e ‘Atita Seniale mo Pua Mafi ‘i he pule kovi mo e Taki kovi, ‘i he ‘ikai malava kenau fakahoko ‘enau ngaahi fetu’utaki ‘i ha founga fakapalofesinale, ke fai ‘i he fai tohi. Ko e ‘uhi ke malava ke ma’u hano ngaahi lekooti pau mo mo’oni. Ka kuo nau faifaiteliha pe kinautolu mo ‘ai’ainoaia ‘enau ngaue he kuo nau ‘osi ‘ilo’i lelei he ‘ikai malava ke mo’ua ha taha ia iate kinautolu ‘okapau ‘e ‘iai ha’anau tonounou he ‘oku hanga ‘ehe Lao ‘Atita ia ‘o malu’i kinautolu.
  • ‘Oku mau to e launga’i atu heni ‘a e ‘Atita Seniale mo Pua Mafi ko e ‘ikai kenau ma’u ha taukei fe’unga kenau fakahoko ha ‘Atita’i ‘oha ‘Apiako TVET ‘i Tonga ni. He na’e totonu ke fakatefito ‘enau ‘Atita mo ‘enau ngaue ‘o makatu’unga mei ha ngaahi Lao pe Tu’utu’uni. Pea nau kamata mei ai ‘enau vakai’i ‘o hange ko e Lao Ako 2013, Tu’utu’uni Lao Ako 2007, Lao ki he TNQAB 2004, Ngaahi Aleapau (TVET Agreement), Ngaahi TVET Policy, Ngaahi TVET Manual, Ngaahi TVET MOU mo e Felotoi kuo ‘osi fakahoko ai ha ngaahi fefakamo’oni’aki. Pea na’e totonu ke ‘omai tonu ‘ehe ‘Atita ‘a e kupu mo e Tu’utu’uni mo e Lao fe kuo maumau’i ‘ehe UTRI. Ka ko e pango na’e ‘ikai kenau fai ia. Ka nau nofo nau tolu ia ‘o base ‘enau lipooti mei he faka’uhinga hala ‘i he me’a hala.
  • ‘Oku mau to e launga’i atu heni ‘i he si’isi’i ‘a e ‘ilo faka’atita mo e poto’i ngaue faka’atita ‘a Pua Mafi mo e ongo fefine ngaue ‘i he mahino lelei mai ‘enau ta’e taukei he ngaue, ‘i he’uhinga ko ‘eni. Na’e totonu ke ‘iai ha’anau founga ngaue pau, mo mahino pea fokotu’utu’u ke maau kenau muimui pau ki ai. Pea ke toe ako’i e kau ‘Atita kenau poto he ngaue. Ke pehe ni, na’e totonu kenau ‘uluaki kamata pe ‘i he UTRI ko ‘enau faitohi mai ‘o fakaha mai ‘a e ngaahi me’a ‘oku nau fiema’u kenau sio mo vakai ki ai. Pea ‘omai mo e ‘aho mo e taimi ke maau mai ki ai. Pea koe fatongi leva ia ‘o e UTRI ke ‘oatu. Pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke ‘oatu ‘ehe UTRI ‘oku totonu leva kenau faitohi mai ‘o fakaha mai ai ‘oku ‘ikai ke ‘omai ia ‘ehe UTRI. Pea ‘i he’ene pehe leva kuo mahino ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha lekooti pehe. Pea ‘oku femalu’i ‘aki leva heni ‘a e ‘Atita mo e UTRI ke ‘oua na’a faifai kuo ‘iai ha ‘aho kuo na fetukuaki mo fakafekiki. Pea ‘ikai ko ia pe, ka ‘oku ha mahino mai heni ‘a e si’isi’i e ‘ilo mo e poto’i ngaue ‘a Pua Mafi mo ‘ene ongo tama ‘i he me’a ko eni. ‘I hono ‘Atita’i ko eni ‘o e UTRI na’e totonu kenau ‘uluaki kamata pe ko ‘enau faitohi mai ‘o fakaha mai ke ‘omai ‘a e ngaahi me’a ko eni kenau ‘uluaki vakai’i
    Ko e ngaahi Lao Ako ‘a e UTRI
    b. Ko e Ngaahi Tu’utu’uni Fakalele Ako ‘a e UTRI
    c. Ko e tohi Lesisita ‘o e UTRI mei he Potungaue Ako moe Ako Ngaue
    d. Ko e tohi Lesisita ‘o e UTRI mei he TNQAB (Ma’u Mafai Pule ki he Ako a Tonga)
    e. UTRI Quality Management System (QMS) 6. UTRI Employee Manual
    f. UTRI Student Handbook
    g. Ngaahi Tu’utu’uni Faka’apiako ‘a e UTRI ki he me’a taki taha ‘oku nau fai ‘aia mo e ‘uhinga ‘oku nau fai ai ia. Pea na’e totonu kenau ilo’i ‘oku ‘ikai ko ha ‘Apiako ‘a e Pule’anga pe ha Siasi ‘a e UTRI ke pule’i mo owner ‘ehe kakai toko lahi ‘o makehe mei he sino ‘o e’ Apiako. He ko e UTRI ko e ‘Apiako pe ia ‘o e toko taha na’a ne fokotu’u pea toe owner pe he toko taha tatau.
  1. ‘Oku toe launga’i atu heni ‘a e ‘Atita Seniale ‘i he’ene ta’e tokanga lahi ki hono fatongia kene pule’i lelei mo supavaisa lelei heni ‘a Pua Mafi lolotonga ‘ene fakahoko e ‘Atita’i e UTRI. Pea ‘oku totonu ke ha mahino mai pe ia heni ‘i he’enau tohi log ngaue na’e fai faka’aho ki he UTRI. ‘Ae mahino lelei hono li’aki pehe’i pe ‘o Pua Mafi kene tataki mo fakalele e fu’u ngaue lahi mo mamafa ko eni ki he UTRI ta’e ‘iai ha’ane taukei mo ha poto fe’unga kene fai ‘aki e ngaue ko eni. ‘Oku fai e launga he ‘oku te’eki ai tu’o taha ke ‘asi ange pe ‘alu ange pe ‘a Sefita Tangi pe ko Maama Fotofili ki he UTRI ‘o ki’i sio mo vakai’i ‘enau ngaue ‘oku fai. Kae li’aki mai pe kinautolu ki he UTRI kenau taufaa takai holo ai ‘o ‘ikai ha supavaisa lelei kene tataki, fakahinohino, fakapoto’i, fale’i, fakataukei’i, kenau fai e me’a ‘oku totonu mo mo’oni. ‘Oku pulia e pule lelei mo e taki lelei ‘i he ‘Atita na’e fakahoko ki he UTRI. Pea ‘oku fu’u faingata’a ketau ‘ufi’ufi he ‘oku fu’u mata’a’a ‘aupito ‘a e me’a kotoa pe. Pea toe mahino ngofua ‘a e kovi hono supavaisa kinautolu mei he ‘Atita Seniale.
  • ‘Oku mau to e fakahoko atu mo hono launga’i ‘o e ‘Atita Seniale ‘i he’ene feinga kene taki hala’i mo lohiaki’i heni ‘a e UTRI, Potungaue Ako, mo e Pule’anga mo e kakai ‘o e Fonua ‘aki ‘ene fakamo’oni hingoa hono hingoa mo hono title pea mo hono tu’unga fakaako kuo ne a’usia ‘i he peesi fakamuimui taha ‘o e fakamatala ‘Atita ko eni ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016 ‘o fakaha ai, kuo ne ‘osi vakai’i mo sivi’i pea ne toe fakahoko e ‘Atita ko ‘eni ‘oku tonu mo mo’oni pea ko ia na’a ne fakahoko ‘a e ngaue ko ‘eni. Pea ne fakamo’oni pea ‘osi pea ne toe sitapa’i ‘i he sitapa faka’ofisiale ‘a e Pule’anga Tonga mo e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita ke fakaha’ai ki mamani ko ia na’a ne fai e ‘Atita. Pea ka ‘iai ha fehalaaki ko ia. Pea ko e fo’i ngaue ko ‘eni na’a ne fai, ko e fu’u fo’i loi lahi mo e fu’u foi taki hala’i lahi ‘aupito. He kuo ne lohiaki’i e Pule’anga ‘i he’ene fakamo’oni he me’a na’e ‘ikai tene fai e ngaue ko ia. Ko e ngaue ko eni na’e fai pe ia ‘e Pua Mafi mo e kau ‘Ofisa Ngaue ki lalo ‘aupito. Pea nau fa’u e Lipooti ‘o toki ‘oatu ki he ‘Atita Seniale kene fakamo’oni hingoa ki ai mo sitapa’i. Pea kuo ne hanga ‘o ‘ai e falala ‘a e kakai mo e Fonua ke pehe koia na’a ne fakahoko e ngaue he koia kuo ne fakamo’oni mai ai. Pea tuku kotoa ‘etau falala moe tau ‘amanaki ‘o pehe kotoa pe ‘oku mo’oni kotoa he ko Sefita Tangi ‘oku ne fakamo’oni hingoa mai ai. Kae ‘ai ange ia ‘oku ‘ikai ke mo’oni. Na’e ‘ikai ke kau ia ai. Ka ko ‘enau faka’aong’i pee he kau ‘Atita hono hingoa moe ne Laiseni ‘Atita Fakavaha’a Pule’anga mo ‘ene Sitapa ke fakangalingali ‘aki mo poupou’iaki e ngaue faka’atita na’e fakahoko ‘e Pua Mafi ke fakatonuhia’i ‘aki ke pehe kuo tonu mo falala’anga he kuo sitapa’i mai mo fakamo’oni mai ai ‘a e GPA Ko Sefita Tangi.

Ko e me’a ko eni ‘oku ‘ikai totonu pea ‘oku hala pea ‘oku totonu ke hoko atu hono fakatotolo’i mo hono launga’i ke a’u ki he Kautaha Fakapule’anga Ma’u Mafai ne nau foaki ange ‘ene Laiseni ‘Atita. He ko e taha eni ha ngaue kaka mo ha ngaue hala ‘aki hono mafai kuo ne ma’u. Pea ‘oku uesia heni ‘a e me’a lahi pea he ‘ikai ke toe lava ke fakalelei’i. ‘Oku hoko ‘a e fakapikopiko ‘a Sefita Tangi ‘i hono fakahoko ‘ene ngaue ke lelei, ke uesia heni ‘a e me’a lahi. Pea ‘i he taimi tatau na’a ku ‘osi ‘alu pe ki he ‘Ofisi ‘Atita ‘o talanoa mo Sefita Tangi ‘i he kamata pe hono ‘Atita’i e UTRI ‘i Sune 2016 pea na’a ku kole kiate ia ‘oku ‘iai ‘eku hoha’a ki he kau ‘Atita ‘oku nau ‘i ‘Apiako mo ‘enau founga ‘oku fai ‘aki ‘enau ngaue ‘oku faka’ilonga fehu’I ‘aupito ia kiate au.

Pea na’a ne talamai kiate au, ke ‘oua teu tokanga ki ha me’a, he kapau ‘e ‘iai ha me’a, ‘e ‘uluaki fetu’utaki mai pe keu ‘ilo’i. Pea na’e ‘ikai kene tauhi ki he’ene lea. Na’e faka’oho vale pe kuo tufa mai e Lipooti ‘Atita ia ‘oku te’eki fai atu ha’amau tali fakaikiiki ki ai. Pe ho haane fetuutaki mai kiate au ‘o hange ko ‘ema femahino aki. ‘Oku ‘ikai kene lea mo’oni mo tauhi ki he’ene lea. Ka kuo mole ‘a e falala mo ha’aku toe falala ki ha ngaue faka’atita meiate ia pea pehe foki mo hono ‘ofisi ‘o makatu’unga pe mei he mea ko ‘eni kuo hoko.

  • ‘Oku launga’i atu heni ‘e he UTRI ‘a e ‘Atita Seniale mo e Potungaue ‘Atita mei he kupu ‘uluaki (1) kihe kupu fa-ua (42) ‘o e fakamatala Atita kuo nau tuku mai ‘o felave’I mo e UTRI 2016 Lepooti Aho 5 Okatopa 2016 ‘aki ‘emau ‘oatu ‘emau tali kakato ki he ngaahi tukuaki’i ‘oku fai ‘ehe ‘Atita kihe UTRI.
  1. PUIPUITU’A ‘OE LAUNGA MO E TA’EFIEMALIE

Na’e kamata nai mei fe ‘a e pa’anga tokoni TVET Grant ki he ngaahi ‘Apiako taautaha mo e siasi?

Ko e pa’anga tokoni ki he TVET Grant ko e Pa’anga na’e kau ‘a e ‘Apiako ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) hono kole ki he Pule’anga Nu’usila mo ‘Aositelelia mo e ‘Eiki Palemia ‘o Tonga ‘i he ‘aho ko ia ‘o makatu’unga mei ai ‘a e tu’utu’uni kapineti ‘o e 2009 ke tokoni’i ‘aki ‘a e ngaahi ‘Apiako Siasi mo Taautaha ‘i Tonga ni, lolotonga ia ‘oku Tokoni Sea ‘a ‘Etuate Lavulavu ‘i he Association ‘a e Ngaahi ‘Apiako Fakatekinikale ‘a Tonga ni. Na’a nau kole fakataha ko e fo’i mavahe mei he Pule’anga. Pea na’e tali lelei ai ke fakahoko mo fakapa’anga ‘i he 2009. Pea ko e founga na’e fakahoko ‘aki ko hono ‘ave ‘a e Tokoni ki he Potungaue Ako ‘a e Pule’anga kenau toki vahevahe mei ai. Pea ko e me’a ia na’e hoko. Na’e makatu’unga ‘a e TVET Grant mei he’enau kole na’e fakahoko ‘o malava ai ke tali ‘e he ‘Eiki Palemia ‘o e ‘aho ko ia ke fakahoko ki he ngaahi ‘Apiako TVET ‘o kau ai ‘a e UTRI. He ko e kuohili , ko e ngaahi ‘Apiako High School pe ia na’e kau ‘i ha fa’ahinga Educational Grant mei he Pule’anga Tonga ‘i he kuohili.

Ko e ‘uluaki TVET Grant na’e ‘uluaki ma’u ‘e he UTRI na’e ‘uluaki ma’u mai ia mei he Pule’anga Tonga ko e Pa’anga ‘e $50000.00 ‘a ia na’e tali ‘e he Kapineti ‘o e 2003 ‘i he taimi na’e ‘eiki Palemia ai ‘a e tama tu’i lolotonga tama ko Tupou VI ke tokoni’i fakapa’anga makehe ‘a e UTRI ‘o makatu’unga ‘i he kole na’a nau fakahoko ki he Kapineti ‘o fakafou ‘i he Potungaue Ako ke tokoni’i ‘a e ‘Apiako taautaha ‘oku nau tokoni’i mo faka’ako’i ‘a e fanauako kuo ‘osi tuli mei he ngaahi ‘Apiako ‘o ‘ikai to e tali ‘i ha ‘apiako ‘i Tonga ni ‘i he ngaahi ‘uhinga ko e ‘ikai ha’anau totongi ako, tuli ko e to mei he kalasi, fuhu, ifi malisuana, kaiha’a, feitama, ‘ikai to e lava ‘e he ngaahi matua ‘o fakapa’anga ‘enau ako, mo e fanau kuo ‘alu ‘a e ngaahi matu’a ki tu’apule’anga ka e li’aki mai ‘i Tonga ni. Ko e ngaahi fanau e ni’ihi kuo vete ‘a e ngaahi matu’a pea nau mavahe atu kinautolu mei ‘api ‘o nofo fakatamaiki pe. Pea to e faka’utu’uta ‘a e nofo mei he ako, pea to e toko lahi ange mo e kau ta’ema’u ngaue ‘i Tonga ni. Pea ‘alu ke to e toko lahi ange mo e fai hia kei iiki ‘a e fanau ko e ‘ikai ke ‘i ai ha fa’ahinga ‘apiako pehe ‘i Tonga ni ke hange ko e UTRI kenau tali ha taha pe ‘oku fie hau ‘o ako ‘o tatau ai pe, pe ko e ha e tu’unga ‘o ‘enau palopalema ‘e kei tali pe ke nau ako. Pea ‘ikai foki ke tali ‘e he ‘enau Lao Ako ‘a e UTRI ke tuli ha taha mei he Ako ‘o tatau ai pe pe ko e ha tu’unga ‘oku ‘i ai.

Ko e mafai tuli ‘oku ‘ikai ke ma’u ia ‘e ha taha ‘o a’u ki he Talekita Ako pe ko ha faiako, ka ko e Founder pe taha ‘oku ‘i ai e mafai ko ia ‘o fakatatau mo e lao ako ‘a e UTRI. Pea mo e ngaahi ‘uhinga kehekehe ko ia. Na’e sio ’a e Pule’anga mo e Kapineti ‘o e ‘aho ko ia, 2003 ko e fo’i tonounou ‘eni mo e matavaivai ‘a e sisitemi Ako a Tonga kenau fokotu’u ha fa’ahinga ‘apiako pehe. Pea ‘i he’enau mahino’i mo mahu’inga ‘ia ‘i he vision mo e fakakaukau ke ‘i ai ha fa’ahinga ‘Apiako pehe ‘i Tonga ni ke ne si’i tokoni’i ‘aki ‘etau fanau to’utupu mo honau kaha’u kenau mo’ui pe ‘iate kinautolu mo ‘i ai ha’anau faingamalie kenau to e foki ‘o ako pea ma’u ha’anau ngaue ‘oku to e leleiange ‘i Tonga ni pe ko Tu’apule’anga. Na’e tali ai ‘e he Kapineti ‘i he 2003 ke ‘omai ha tokoni fakapa’anga ki he UTRI ke tokoni ki he Founder mo e Owner ‘o e UTRI ke fakahoko ‘aki ‘a e ngaue ki he fanau ‘a e kakai ‘oku to e masivesiva ange. Pea mei he 2003 ki he 2016 ‘oku kei fakahoko kakato pe ‘e he UTRI ‘ene kaveinga ngaue mo ‘ene taumu’a langafonua, mo e ‘ofa fonua neongo ‘a e ngaahi fefaka’atungia’i mo e ngaahi faingata’a ‘oku fekuki mo ia. ‘Oku ‘ikai pe ha holomui pe ko ha fo’i.

‘Oku fakakikihi’i heni ‘e he UTRI ‘a e Lipooti ‘Atita na’e fakahoko ‘i he ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016 na’e ‘ikai muimui e ‘Atita ki he Tu’utu’uni Kapineti 2009/10 CD 1182 ‘o e aho 22 ‘o Tisema 2009. ‘Aia ko e Tu’utu’uni ia na’e hu atu ‘aki ‘ehe UTRI ki he TVET Grant mo hono ngaahi fakahoko mai. ‘Aia ‘oku pehe ai:

“TVET Grant of $1200 per head. The Grant was to benfit Institutions offering TVET TNQAB Accredited courses. Fifity percent of the Grant is to be used to supplement teachers salaries and the remaining 50% to be used to improve teaching and learning rersources, and for minor renovations not exceeding $50,000.00. The TVET Subsidy is directed at TVET Institutions with TNQAB accredited courses or programs. And is made on the basis of TOP1200 per head enrolled student and paid directly to non government post secondary TVET Institutions.”

Ko e tu’utu’uni eni na’e fai e femahino’aki ki ai mo e MoET pea kamata kau atu ki ai e UTRI. Ko e ngaahi Tu’utu’uni mai ki mui ni mai ‘oku te’eki ai ma’u ‘e he UTRI ia ha tu’utu’uni pehe. Pea pehe foki mo ha toe TVET Agreement, pe TVET Policy, pe TVET Manual Agreement kehe ki he TVET Grant pe ko ha toe liliu kehe mei he kamata’anga ‘o e TVET Grant. ‘O kau heni mo e ngaahi TVET Policy mo e TVET Agreement Memorandum Of Understanding (MOU) fo’ou, pea pehe mo e TVET Grant Manual ‘i ‘Okatopa 2015 ‘aia ‘oku te’eki ai fakamo’oni ai e UTRI ia pe koe ha toe ‘apiako kehe he taimi koia. Pea ‘oku pehe ‘a e fakafekiki ‘oku fakahoko atu ‘e he UTRI ki he ‘Atita na’e fakahoko ki he UTRI ‘i he 2016. He ‘oku tui e UTRI ia kuo hanga ‘e he ‘Atita ‘o e 2016 ‘o feinga ke faka’aonga’i ‘e ngaahi tu’utu’uni Kapineti fo’ou mo e ngaahi TVET Agreement, MOU Fo’ou, mo e TVET Manual Fo’ou ke fai mei ai ‘enau fakamaau’i ‘a e UTRI, kae hili ko ia, ‘oku te’eki ma’u ia ‘e he UTRI. Pea ‘i he’ene pehe leva, ‘oku ala mai e ‘Atita ia ‘o faka’aonga’i e me’a fua hala mo e Tu’utu’uni kehe ke fakamaau’i ‘aki e UTRI ‘i he me’a ia ‘oku te’eki ai tenau fakamo’oni ki ai pe kuo ‘osi tufa ange kenau ma’u ‘a e liliu fo’ou ko ia, pea ‘oku te’eki ai tenau ma’u. Pea ‘oku pehe ‘a ‘emau ta’efiemalie ki he ‘Atita na’e fakahoko ‘i he ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016. He ‘oku totonu ke fai hono fakamaau’i ha taha ki ha me’a ‘oku te ‘osi ma’u pea te tali lelei kete fakamo’oni ai, ka ko e pango ‘oku te’eki ai ha me’a pehe.

Kuo maumau’i ‘e he ‘Atita ‘a e Confidential Information ‘o hange ko ‘ene tu’u he Lao Ako 2013 mo e Lao Fakapuleanga.

“Confidential Information are not to be disclosed to any person or organization other than for the purposes of facilitating to the Grant outputs. Personal information on staff and students and communications that are not for public consumptions are confidential. Approval has to be sought to the use or disclosure to any Third Party according to the relevant government regualtions and policies.”

‘A ia kuo nau maumau’i hono ‘ave ‘a e tatau ‘enau Lipooti ‘Atita ki he Third Party ‘o hange kuo nau lolotonga fakahoko he taimi ni. Pea ‘oku uesia heni ‘a e ‘Apiako UTRI. Pea ko e fu’u maumau lahi eni kuo hoko. Kuo nau ‘ave ki he Nepituno (Viliami Uasike Latu) ‘o pulusi mai ai. Pea na’e toe ‘ave ki he kau Polisi ke fakatotolo’i ‘aki e UTRI, hili ange ko ia ‘oku te’eki ‘oange ha faingamalie ‘o e UTRI ke ‘omai ha’anau tali ki he me’a ‘oku nau tukuaki’i ‘e he ‘Atita. Pea ‘oku ‘uesia ai heni ‘a e ‘Apiako ‘i he founga ngaue ‘oku fakahoko ko ‘eni. He na’e totonu ko e fakamatala ‘Atita ki he MoET pea mei he MoET ki he UTRI ke ‘omai ha’anau tali. Pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke malava ‘o solova pea ‘oku toki hoko atu mei ai. Ka ‘oku ‘ikai ke hange ko e founga ‘oku lolotonga fakahoko ‘aki.

Resolving disputes – ‘Oku ‘iai e to kehekehe heni ‘i he ‘Atita mo e UTRI pea na’e totonu pe ke solova ‘o hange ko e Lao Ako 2013:

“The Parties shall endeavor to settle through amicable means any controversy between them in respect of the agreement. Failing the settlement of a controversy through amicable means, the controversy shall be submitted to arbitration. To this end any dispute, controversy or claim arising out of or in connection with the agreement or any breach thereof, shall, unless it is settled through amicable means, be settled by some other form of arbitration.”

Pea ko e me’a ko eni ‘oku ‘ikai ke muimui e ‘Atita ia ki heni. Ka kuo nau puna fakalaka kinautolu ia ‘o launga’i e UTRI ki he kau Polisi ke fakatotolo’i ‘i he me’a ‘oku dispute lahi heni ‘e he UTRI ‘enau ngaue na’e fakahoko. Pea ko e ‘Atita na’e ngaue ki he MoET, ko e UTRI ko e client ia ‘a e MoET pea ‘oku ‘iai e founga ngaue kuo ‘osi ‘omai kenau fou ai ‘okapau ‘oku ‘iai ha dispute. Ka ko e pango ‘oku ‘ikai ke fai ha muimui ia ai.

Ko e UTRI ko e ‘Apiako Taautaha pe ia ‘o ‘Etuate S. Lavulavu na’a ne fokotu’u, pea ne ngaue’i mai talu mei he ta’u 2000. ‘A ia ko e ta’u eni ‘e 16 ‘ene fakahoko fatongia ‘i Tonga ni. Na’a ne fokotu’u pea ne toe fakapa’anga pe ia ‘e ia, talu mei hono fokotu’u. Pea ko e ngaahi Visione, mo e ngaahi taumu’a ngaue, pea mo e ngaahi Lao mo e ngaahi Tu’utu’uni kuo ne fa’u ke fakalele mai ‘aki, talu hono fokotu’u ko e me’a pe ia ‘a’ana. Na’e ‘ikai ke fokotu’u hono ‘Apiako ia, ko e pisinisi pe ko e fakatupu pa’anga. Ka na’e fokotu’u ia ‘i he ‘ofa mo e fietokoni mo’oni ki he ngaahi famili ‘oku toe masivesiva ange ‘i Tonga ni. Kae tautau tefito ki he matu’a ‘oku ‘ikai lava ‘o totongi ‘a e ako ‘enau fanau, pea pehe foki ki he fanauako kuo ‘osi tuli pea ‘ikai ke toe tali ia ‘ehe ‘Apiako ‘i Tonga ni ‘i he ngaahi ‘uhinga kehekehe pe. Pea ‘oku tu’u mai leva e UTRI ‘o tokoni’i mo faka’ai’ai kinautolu kenau toe foki ‘o Ako. Pea nau toe fa’ufa’u mo e polokalama ako ‘oku fakafaingofua mo manakoa ki he fanau pehe, kenau toe foki ‘o ako kenau malava ‘o ma’u mei ai ha’anau kaha’u ‘oku lelei.

‘I he tali ko eni ‘oku faka’ikai’i mo fakahalaki heni ‘ehe UTRI ‘a e Ngaahi Me’a Fua, Ngaahi Me’a Sivi, Ngaahi Founga Ngaue, Ngaahi Ma’u’anga Fakamatala, Ngaahi Makatu’unga Fakalao, Ngaahi Tu’utu’uni Ngaue, Ngaahi Fakafuofuo Hala, pea mo e pehe foki mo e ola na’e ma’u mei he Lipooti ‘Atita ‘o e 2016. Pea ‘i he taimi tatau ‘oku ‘ikai ke tali ‘ehe UTRI ia heni ‘a e Lipooti ‘Atita ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okotopa 2016 ke lau ia ko ha Lipooti ‘Atita ‘oku fakalao ki he UTRI. He ko e founga na’e fakahoko ‘aki e ‘Atita ko ‘eni ‘oku fakafepaki’i ia ‘ehe UTRI ‘o hange ko ‘e tali ki he kupu taki taha ‘i he lipooti.

‘I he taimi tatau ‘oku ‘oatu foki heni ‘ehe UTRI mo ‘enau fokotu’u atu ‘a e ngaahi fakakaukau mo ha founga ‘e malava ke solova ai ‘a e ta’e fiemalie ko ‘eni, ‘o fakatatau mo e Lao Ako 2013, Lao TNQAB 2004 mo e Lao Public Management Fund Act 2002 pea mo e Ngaahi Lao mo e Konisitutone ‘a e UTRI na’e ‘osi tali mo lesisita ai ‘a e ‘Apiako ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute ‘i he Potungaue Ako (MoET) moe Tonga National Qualifications and Accreditation’s Board (TNQAB).

Koe Ngaahi Founga Fakalele Ako, Ngaahi Founga Totongi Ako, Ngaahi Silapa Ako, Ngaahi Lao mo e Tu’utuuni ki hano Lesisita ha Fanau ako, Ngaahi Tu’utu’uni ki hano Tuli ‘o ha Fanau Ako, Ngaahi Tu’utu’uni ki he founga Tali ui, Ngaahi tu’utu’uni ki he founga tauhi ‘o e ngaahi Lekooti, Ngaahi tu’utu’uni mo e Lao ki hano tuku ki tu’a ha ngaahi lekooti ‘o ha fanau ako, faiako, mo e UTRI.

Ngaahi Tu’utu’uni mo e Lao ki hono ako’i ‘o e ngaahi courses taki taha, Ngaahi tu’utu’uni mo e ngaahi Lao ki hono fakangaue’i ha faiako pe toko taha ngaue, Ngaahi Tu’utu’uni ki he founga ‘e tukuange ai ha taha mei he ngaue faiako, Ngaahi Tu’utu’uni ‘e fiema’u ai ha toko Taha Faiako pe Ngaue ke fakahoko ai ha’ane ta’efiemalie mo ha’ane Launga ki ha me’a ‘oku ta’e fiemalie ai ki he UTRI, Ngaahi Tu’utu’uni mo e Lao ki ha Fanau Ako ‘oku ne ta’e fiemalie ki ha Faiako, pe ko e Pule Ako pe ko ha me’a ‘i he ‘Apiako UTRI, ‘oku ‘iai e founga mo e halafononga mo e founga ke fai ‘aki, Ngaahi Tu’utu’uni mo e Lao ki he ‘Ulungaanga, Teunga ako, Ngaahi Lea, ifi tapaka, kava malohi, malisuana, fuhu, kapekape, feitama (fanau fefine), kaiha’a, ngaue popula, hola mei ‘Api, mavae mo e mali mo e ngaahi ‘ulungaanga ‘oku nau lolotonga mo’ua ai, ka ‘oku nau kei faka’ataa pe kenau kei hoko pe ko e toko taha ako ‘i he UTRI.

Ngaahi Tu’utu’uni ki he Ngaahi Kalasi ‘oku fakahoko e ako mo e ako ngaue pe ‘i UTRI, pe ko e ako ngaue ‘i ha feitu’u kehe mei UTRI, pe ko ha Ngaue’anga fakapule’anga, pe kautaha taautaha, pe ko ha ako fakakakato ‘i he founga RPL, pe ko ha’ane ako fakakakato pe ia mei he ngaahi courses na’e te’eki ai malava ke kakato ‘i he ngaahi ta’u kuo hili. Ngaahi tu’utu’uni mo e Lao ki he Educational Pathway taki taha ‘oku ako ai mo fou atu ai ‘a e ni’ihi kuo ‘osi lava ‘enau sivi mo e ni’ihi ‘oku ‘ikai pe lava ha sivi ka ‘oku kei malava pe ke lesisita mo kei hoko pe ko e toko taha ako ‘i he UTRI. Ngaahi tu’utu’uni mo e Lao kuo pau ke ‘uluaki fou atu ai ha toko taha ko e fanauako pe ko ha faiako ke fakahoko ha’ane launga pe ko ha’ane ta’efiemalie ki ha me’a pe ‘o felave’i mo e UTRI. ‘Aia ‘oku ‘iai e ngaahi sitepu ‘o anga pehe ni:

  1. Ko ho’o ‘uluaki talanoa ki he Puleako pe Tokoni Puleako ‘o fakaha ki ai.

Kapau leva ‘oku ‘ikai teke fie talanoa ko e ia ki ai, pea ‘oku ‘ataa leva keke faitohi mai leva ki he Pule Ako pea ‘e tuku atu leva e ‘aho pe 5 ki he Pule’anga kene tali atu ai mo solova ho’o ta’e fiemalie.

  1. Ka ‘osi e ‘aho ‘e 5 ‘oku te’eki pe tali atu ‘ehe Puleako pe tene lava ‘o solova ‘a ho’o

launga, pea teke hoko atu leva ‘o talanoa mo fakaha leva ia ‘e koe ki he Founder pe ko e Pule Lahi ia ‘o e UTRI ‘Etuate Lavulavu kene solova.

  • Pea ka ‘osi ha ‘aho ‘e 3 mei ai ‘oku te’eki ai pe malava ‘ehe Founder ia ‘o solova ho’o

Launga pea ‘oku tu’utu’uni leva ai keke hoko atu leva ho’o launga ki he Potungaue Ako mo Ako Ngaue (MoET) pea mo e TNQAB. Pea kapau leva he ‘ikai kena lava ‘o solova pea ‘oku ‘ataa leva keke hoko atu ki ha Arbitration ke solova mei ai.

Ko e Ngaahi Tu’utu’utu ni mo e Lao ki he Ako Mahanga mo Martin Hautus Institute mo e ngaahi ‘Api Ako ‘i Tu’apule’anga mo hono ngaahi fee mavahe, ngaahi Tu’utu’uni mo e Lao ki hono malu’i ‘a e ngaahi totonu mo e tau’ataina ke ngaue fiemalie pe mo ‘ikai ngofua ke Faka’ilo ‘i he fakamaau’anga ‘a e Talekita Ako, Puleako, Kau Faiako, Kau ngaue, Fanau ako ‘i ha fa’ahinga fakahoko fatongia ‘i he UTRI ko ha’anau ta’e tokanga pe ko ha ta’emahino. Ka ‘i he taimi tatau ka ‘iai leva ha feta’emahino ‘aki pea kuopau ke hoko atu ia ki ha fakatonutonu fakatulaipuine (arbitration) pe mo ha toko taha Loea tenau felotoi ki ai ke Sea ‘i he fakatonutonu ko ia.

Pea ka ‘ikai ke malava ‘o fakakakato mo fakafiemalie mei ai, pea ‘e ‘ataa leva ke hoko atu ki he fakamaau’anga ‘o fakahoko kotoa pe ia ‘i hano faka’ilo ‘o e toko taha Founder mo e Pule Lahi ‘Etuate Lavulavu mo e ‘Unuaki o Tonga Royal Institute. Ko e UTRI ko e ‘Apiako pe ia ‘o ‘Etuate S. Lavulavu na’a ne fokotu’u ‘i he 2000 ‘o a’u mai kihe 2016, ko e ngaahi Visione, Taumu’a ‘o e ‘Apiako, ngaahi Tu’utu’uni Ngaue, Ngaahi Konisitutone mo ‘ene Lao Ako UTRI ko ‘ene fakakaukau, ko ia ‘oku mafai lahi taha mo ‘aofangatuku he me’a kotoa pe ‘a e UTRI. ‘Oku ‘ikai ko ha toe toko taha kehe.

Ko e mafai fakakonisitutone ‘o Etuate S. Lavulavu ki he UTRI ko e Founder mo e Owner 100% ‘o e UTRI pea ko ia toko taha pe ‘a e sino fakalao ki he UTRI. ‘Oku ‘ikai fakalele ‘a e UTRI ia ‘o hange ha ‘Apiako ‘o e ngaahi Siasi, pe ngaahi ako ‘a e Pule’anga. He ko honau ngaahi misiona mo e visione ‘oku kehekehe pe ia mei he UTRI. ‘Oku fakataumu’a e UTRI ia ki he fanauako mo e kakai lalahi ‘oku ‘ikai ke toe tali ia ‘eha ‘apiako ‘i Tonga ni. Ka ‘oku nau tuli ia ‘e nautolu mo tuku ki Hala Pule’anga kenau hee holo ai. Pea na’e fokotu’u leva ‘e ‘Etuate Lavulavu hono ‘Api Ako UTRI ‘i he mokoi ki ai ‘Ene ‘Afio kuo ‘Unga Fonua ko Taufa’ahau Tupou IV, pea ne fakahuafa ko ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) ke hoko ‘a e ngaue ‘a e UTRI ke ne ‘Unuaki ‘a Tonga ki mu’a, ‘aki ‘a e ngaue mateaki ‘a e UTRI kene ‘umosi ‘a e fo’i gap kuo lau’i ta’u hono li’aki mo tukunoa pe ia ‘ehe Pule’anga ‘i Tonga ni.

Pea na’a ne mokoi ki he fo’i visione mo e fakakaukau ‘a Lavulavu ke fakalele e ‘Api Ako UTRI ‘o makehe ia mei ha toe sisitemi ako ‘i Tonga ni. He kuo pau ke mohu founga, lahi mo e innovation ‘i he ngaahi founga ngaue, founga fakalele ako, founga faiako pea mo e founga ke kei malava ai ‘o ma’u e tokanga mo e fieako ‘a e ni’ihi kuo ‘osi li’aki ia mo tuli ia mei he ngaahi ‘Apiako anga maheni. Pea ‘i he fakakaukau tatau pe he kapau he ‘ikai ke malava ke tu’u mai e UTRI ‘o tapuni’i e fo’i gap ko eni pea ko e fili leva hono ua ‘e hoko atu ki ai ‘etau fanau ko e toe lahi ange faihia, fakamamahi, kai ha’a, hae fale pea ‘ikai ko ia pe ka ‘e toe toko lahi foki mo e ‘Api Popula ko Tolitoli ‘okapau he ‘ikai ke fai ha poupou mo ha tokoni ki he UTRI. I he’ene a’u mai ki he ngaahi ta’u ki mui ni mai kuo toko lahi e ngaahi ‘Apiako kuo nau lava ‘o sio ki he fiema’u ko ‘eni, pea kuo nau toki kamata ke ala mai ‘o fai e me’a tatau na’e kamata’i mai ‘e Lavulavu mo e UTRI.

Pea na’e ‘osi mahino pe ia ‘i he ta’u 2003 na’e mokoi ai e Tama Tu’i mo ‘ene Fakataha Tokoni ‘i he fakahoko ki he Kapineti ‘uluaki ‘omai e Grant tokoni fakapa’anga mai e Pule’anga Tonga ki he UTRI ko e $50,000.00 ko e ‘uhi pe ko e langi mama’o ‘a e Tama Tu’i kuo ‘Unga Fonua ke fakamo’ui mo fakalele ha fa’ahinga ‘Apiako pehe ‘oku nofo ‘i he fiema’u ‘a e fanauako kuo li’aki mo tuli, ke toe ‘iai ha’anau faingamalie ako ko hono tu’o ua pea fakafaingofua ‘a ‘enau hu ‘o ako, pea toe fakafaingofua mo e founga hono ako’i ke lahi lahi e akongaue he nofo ‘i loki ako, pea ke toe ma’ama’a ange mo ‘enau totongi ako, pea malava ke nau ako pe mo ngaue’i ‘enau totongi ako he taimi tatau. Pea ke tali ha taha pe ‘oku fie ako’ o tatau ai pe , pe ko e ha e tu’unga ‘oku ‘iai. Pea ke ‘oua na’a filifilimanako ‘a e UTRI mei ha taha. Ke kehe ia mei he ngaahi ako siasi mo e pule’anga ‘oku fu’u lahi e ngaahi fakataputapu’i mo e ngaahi me’a ‘oku ne fakatupunga ai ‘enau nofo mo tuli mei he ako. Kae hoko pe UTRI ko e fo’i ‘Apiako ‘oku tu’u tau’ataina mo ‘ikai ke piki ki ha Siasi pe ko ha Pule’anga. Ka e fakalele fakataautaha pe ia ke faingofua hono pule’i mo hono fakalele.

‘Oku toe ‘aofangatuku‘aki e kole ki he MoET ke fakata’e’aonga’i ‘a e Lipooti ‘Atita ‘o e ‘Aho 5 ‘o ‘Okotapa 2016, kae toe kumi mai ha Kautaha ‘Atita Fo’ou ‘oku tu’u Tau’ataina ange mei he Politiki kenau toe ‘Atita’i fo’ou ‘a e UTRI 2016. ‘I he taimi tatau ‘oku fakahu atu ‘ehe UTRI ‘enau Launga’i hia ‘a Pua Mafi mei he Potungaue ‘Atita, Dr Viliami Uasike Latu mei he Website Nepituno, mo Luseane Sikuea (Faiako malolo he UTRI) ki he Potungaue Polisi Tonga kenau fai ha Ngaue Fakalao ki he me’a ni. ‘Oku tui e UTRI na’e fakahoko ‘ehe toko 3 ko eni ha ngaahi fa’ufa’u mo ha ngaahi lau’ikovi’i lahi ‘o e UTRI ‘i he ngaahi ‘uhinga ko e fakalotokovi, fakameheka, fie sauni, mo e ‘uhinga fakapolitikale ke tuku hifo ‘aki ai ‘a ‘Etuate Lavulavu mo hono ‘Apiako UTRI ‘i he ngaahi me’a ne nau palani’i ke fakahoko.

  1. FAKAHALAKI ‘EHE UTRI ‘A E LIPOOTI ‘ATITA NA’E FAKAHOKO KI HE UTRI, PEA KO E TALI ‘A E UTRI KI HE KUPU 1 KI HE 42 ‘o e Fakamatala Atita 2016

‘Oku ‘ikai ke mau tali ‘a e Lipooti ‘Atita ni, pea ‘i he taimi tatau ‘oku mau launga atu ai ‘i he founga ngaue na’e fakahoko ‘aki he ‘Atita ‘a e UTRI 2016, ‘i he ngaahi ‘uhinga ko eni:

Na’e ‘ikai tuku mai ha faingamalie fe’unga ki he UTRI kemau fakatonutonu mo ‘oatu ‘emau tali ki he Lipooti ‘Atita. Ko e Pe’esi ‘e 10, ka ‘oku ‘iai e kupu lalahi ‘e 42 ‘i he Lipooti ‘Atita ko ‘eni, pea na’e te’eki ai ke ‘omai tu’o taha ‘ehe ‘Atita ha faingamalie ‘o e UTRI ke ‘oatu ha’amau tali ki he ngaahi findings taki taha pea mo hono ngaahi ‘uhinga.

Tuku kehe pe ‘a e ongo Kupu ‘e 2 ‘o e Lipooti ko ‘eni na’e ‘omai fakakonga pe ‘i he ‘aho 27 ‘o Siulai 2016 taimi 3pm ‘i ha ki’i fakataha fakatu’upake ne fetu’utaki mai ai e kau ‘Atita he 12:30pm keu ‘alu ange kemau fakataha ai ‘aho tatau. ‘I he fakataha ko eni na’a nau toko 3 kau toko taha pe he Loki, pea nau ‘omai e ki’i la’i pepa ‘e tolu kiate au, pea nau fakaha mai ke toki ‘oange ha’aku lau, na’a ku fakaha ange ‘oku ou fiema’u ‘a e ngaahi hingoa ka ‘oku ‘ikai ko e mata’i fika.
Na’a ku kole ke ‘omai e ngaahi hingoa ‘o e fanau ‘oku nau pehe na’a nau pehe na’e ‘ikai tenau ako, na’a nau tali io mai, ka hili ko ia, na’e ‘ikai ke ‘omai ia. Ko e lisi na’a nau ‘omai ko e lisi pe ia na’e ‘oatu ki mu’a. Na’a ku sio atu ‘oku nau fesiosiofaki holo ‘i he taimi na’a ku fakaha atu ai ‘oku ou fiema’u ‘a e hingoa, pea ‘omai mo e ngaahi fakaikiiki taki taha ‘o felave’i mo ‘enau tukuaki’i ke malava ke tali lelei atu, pea pehe foki mo ha taimi fe’unga ke fakahoko ai. Na’e ‘ikai tenau fakaha mai kiate au ko e draft report.

Ko e toenga kotoa ‘o e ngaahi tukuaki’i ‘oku ha ‘i he Lipooti kupu ‘e 42 na’e ‘ikai fakaha mai ia keu ‘ilo’i. Pe tenau ‘omai ha ngaahi fehu’i keu tali ange, pe ko ha’anau fiema’u, ka na’e hange kiate au ‘enau fakataha fakavavevave na’e ui mai kiate au keu ‘alu ange, ko hano fakaai pe nai, ke pehe, pea tu’u he’enau Lipooti ‘Atita ne nau ‘osi ‘omai e draft copy ‘o e Lipo’oti ‘Atita kiate au ke ‘oange ha’aku tali ki ai. ‘Aia fu’u ngali kehe ‘aupito ‘a e founga na’a nau fakahoko ‘aki e me’a ni.

Na’e te’eki ai tu’o taha tenau fai tohi mai ‘o fakaha mai ha fa’ahinga me’a ‘oku nau fiema’u kemau ‘oatu. Ko e ngaahi me’a kotoa pe na’a nau fiema’u ke ‘oatu na’e ‘oatu ia. Ka ‘i he’enau lipooti ‘Atita ‘oku tukuaki’i mamafa ai heni ‘a e UTRI na’e ‘ikai ke ‘oange.

Ko ‘eku fehu’i leva, ko fe ‘enau tohi mo e tatau ‘enau tohi mei he ‘Atita lolotonga ‘o e ‘Atita’i ‘o e UTRI na’a nau fakahoko mai ai ‘enau fiema’u ko eni, pea na’e ‘ikai ke mau ‘oange?

Kataki ange kae ‘omai ange tohi ko ia mei he ‘Atita hano tatau, mo e taimi mo e ‘aho na’a mou tohi mai ai ‘o fakaha mai ai ho’omou ngaahi fiema’u ki ha me’a, lekooti, etc pea ‘ikai kemau ‘oatu? Ko fe tatau e tohi koia? Pea kapau leva na’e ‘iai ha’amou tohi mai ki he UTRI pea ko fe leva e tatau ‘o e tohi tali ko ia ‘o e tohi koia na’a mou ‘omai ki he UTRI ke fakamo’oni ‘aki na’e ‘iai ha’amou fiema’u fakalekooti pe fakafehu’i ki he UTRI?

Ko fe ngaahi tatau ‘o e ngaahi fehu’i koia na’a mou fiema’u mei he UTRI kenau tali atu pea ‘ikai kenau tali atu?
Pea kapau na’e ‘ikai, ko e ha leva ‘uhinga na’a mou fokotu’u fakakonga ai pe ho’omou Lipooti ‘o ‘asi pe me’a ‘oku mou fiema’u ke ‘asi ke ngali kovi ai e UTRI ‘a e li’aki e konga lelei ia ‘o e ngaahi me’a tene tali ki he ngaahi fehu’i mo e ta’emahino ‘oku mou ma’u ki he me’a ko ia?
He na’a mou ha’u pe kimoutolu mo ho’omou ngaahi fehu’i mo e tali ‘o tu’u pe he Lipooti ‘Atita, ka ‘ikai ko e ngaahi me’a totonu ia mei he ngaahi Lekooti totonu mo mo’oni ‘a e UTRI, ka ko e ngaahi fakamatala ‘oku mou tu’u mai he Lipooti ko e ngaahi fakamatala pe ia ‘a e Faiako pe toko taha ko Luseane Sikuea mo e ni’ihi e fanauako ‘oku nau kaunga kau mo Luseane he taumu’a ke lau’ikovi’i mo tamate’i e UTRI ‘i he ngaahi fakamatala ta’e kakato mo ta’emo’oni, pea toe fakamahamahalo.

Ko e ngaahi fu’u ta’u lahi ‘e tolu 2013, 2014 mo e 2015 ‘oku nau ‘Atita’i pea ‘oku fu’u fiema’u e taimi lahi ki ai. Ka ko ‘emau fakataha na’e ‘ikai lava ha miniti ia ‘e 20 kuo ‘osi. Pea ‘i he’eku ‘ilo’i fakapapau’i na’e ‘uhinga pe ia ke makatu’unga mei ai ha’anau pehe kuo ‘osi ‘omai e daft copy kiate au ke fakatonuhia ‘aki ‘enau palani ke fakangalikovi’i mo lau’ikovi’i ‘aki e UTRI. Ka na’e ‘osi seti pe ‘enau fakakaukau ‘anautolu ia. ‘Aia ‘oku ha pe ia he konga 38 ‘o enau Lipooti.

  1. Tali ki he Kupu Fika 2 ‘o e ‘Atita

Ko e ‘Atita na’a nau fakahoko ‘oku makatu’unga ia mei he TVET Grant Agreement pe ko e felotoi koia ki hono founga faka’aonga’i ‘o e TVET Grant.

Pea ‘oku mau launga he ‘oku te’eki ai ‘omai ‘e he ‘Atita ia ‘a e TVET Grant Agreement ke ‘iai ha’amau tatau ai ‘o hange mo ‘eku tohi ne fakahoko ki mu’a, ‘aia na’e makatu’unga mei ai ‘enau ‘Atita. He ko ‘emau ma’u, na’e kamata e TVET Grant ‘i he 2009/ 2010 hono tali ‘e he Kapineti pea kau mai ki ai e UTRI he ko e tu’utuuni pe ia ‘oku mau ‘e he UTRI. Pea ko e Tu’utu’uni ko ia na’e lele mai ‘aki e ‘Atita’i ‘o e UTRI ‘o a’u ki he 2014. Kapau leva ko e ‘Atita ‘o e UTRI ‘i he Semesita ‘Uluaki ‘o e 2013 pea ‘oku totonu ke apply ki ai e Tu’utu’uni ‘o e 2009/ 2010. He ko e Semesita ‘Uluaki ‘o e 2013 ‘oku ngata pe ia ‘i he ‘aho 30 ‘o Ma’asi 2013 pea he ‘ikai ke tonu ketau pehe na’e toki fai e Tu’utu’uni Kapineti ia ‘i he ‘aho 19 ‘o Siulai 2013 CD No. 637 kimui ni mai ia. Ka ko e Semeita ‘uluaki ia ‘o e 2013 ‘oku ngata pe ia he ‘aho 30 ‘o Ma’asi 2013. Pea ‘oku totonu ke kei mo’ui pe ‘uluaki Tu’utu’uni Kapineti ia ‘o e 2009/2010. He ko ia na’a mau ‘uluaki kamata mei ai, pea ko e ngaahi makatu’unga ke totongi mo kau ha ‘Apiako TVET ki he TVET Grant kuopau ke ‘uluaki Lesisita he TNQAB. Pea ‘oku lau mei he fanauako ‘oku nau lesisita ke ako ‘i he ‘Apiako. Ko e founga lesisita ‘o ha fanauako ko e me’a ia ‘a e ‘apiako taki taha mo ‘ene founga ‘oku nau loto ki ai. Pea ‘oku kehekehe ‘a e founga ‘a e ‘Apiako taki taha.

Pea ko e TNQAB kuopau kene tali ‘a e founga lesisita, founga totongi ako, founga fakalele ako ‘a e ‘Apiako taki taha. He ko e ‘Apiako kotoa pe na’e kehekehe ‘ene ngaahi Konisitutone, ngaahi Lao fakalele ako, ngaahi founga fakalele ako, ngaahi founga totongi ako, ngaahi founga lesisita, ngaahi founga pule’i, pehe ki he RPL mo ‘enau lau ‘enau fanauako, pehe ki he QMS ‘a e ‘Apiako taki taha, pehe ki he ngaahi courses, pehe ki he ngaahi visione ako, founga ako’i, founga ako ngaue mo ako, founga ako ‘i he funga ‘o e ngaue, etc.

Pea ko e UTRI ‘oku ‘osi ‘iai pe ‘enau founga fakalele ako ne ‘osi tali pe ia ke fakalele ‘aki talu pe mei hono fokotu’u ‘i he 2003 ‘i Tongatapu. Neongo na’e kamata’i mai e fakakaukau ko ‘eni mo hono visione ‘i he 2000 ‘i Vava’u ta’e Lesisita he MOET, pea toki malava ‘o fakalao’i ‘i he 2003. Na’e kaveinga ‘aki ‘o pehe ko e tamasi’i ako mo e ta’ahine ako ‘e fika ‘uluaki he me’a kotoa pe. Pea fokotu’utu’u e founga fakalele ako ke fenapasi mo e tu’unga ‘ilo mo e mahino ‘oku lolotonga ‘iai e fanauako ‘oku nau hu mai ki he UTRI. He ko e peseti ‘e 80 ‘o e fanauako ‘oku hu mai ‘o ako he UTRI ko e fanauako ia kuo ‘osi tuli pea ‘ikai toe tali ia ‘e he ‘Apiako ‘i Tonga ni. ‘I he ngaahi ‘uhinga ko e ta’e totongi ako, to mei he sivi, hola mei he ako, li’aki ako, fuhu he ako, ifi tapaka, kona, ifi malisuana, kaiha’a, hae fale, feitama ‘okapau ko ha fefine, pea mo e ngaahi ‘uhinga kehekehe pe. Pea kuopau ke mohufounga leva e fokotu’utu’u ako ‘a e UTRI ke malava ‘o toe fieako ange ai e fanau ko ‘eni. Pea kuopau ke ai ke fakafaingofua’i e me’a kotoa pe kae lava kenau fiefia ‘o toe fieako mo liliu ‘enau mo’ui ki ha mo’ui ‘oku toe lelei ange.

Pea ko e kaveinga ngaue ‘a e UTRI ke fakaului’i e fanau mo e kakai kuo li’aki e ako mo nofo mei he ako pea tuli mei ha ‘Ako’anga kenau toe foki ‘o Ako. Pea ke fakapapau’i he ‘ikai ke toe li’ekina ha taha ‘i he sosaieti mo e ngaahi kolo, pea ke tali ‘a e toko taha kotoa pe ke hu ‘o ako ‘o tatau ai pe, pe ko e ha ‘a e tu’unga ‘oku ‘iai. Pea ke ‘ofa ta’e filifilimanako ki he toko taha kotoa pe. Pea ke kumi ha ngaahi founga fo’ou (innovative ways) ‘e malava ke fakaako’i ai kinautolu ke ma’u ha’anau ngaue ‘i Tonga ni pe ko e hoko atu ki Tu’apule’anga.

Ko e ngaahi makatu’unga ia na’e tali ai ‘e he TNQAB ‘a e UTRI ke Lesisita. Ka kimu’a pea toki tali ha ‘Apiako ‘ehe TNQAB kuopau ke ‘uluaki tali mo Lesisita ‘a e ‘Apiako koia ‘i he MoET. He ko e MoET ‘a e ma’u mafai ma’olunga taha ki ha ‘Apiako ‘i Tonga ni. Ko e TNQAB ko hono mafai ‘oku fakangatangata pe ia mo ‘enau Lao ‘o e TNQAB 2004. Pea mo hono Tu’utu’uni ‘o e 2007. ‘Oku ngata pe ia ki he Tohi Fakamo’oni Ako mo e founga fakalele Ako.
Ko e ngaahi makatu’unga mo e Lao na’e fakatefito’i ki ai e tu’utu’uni ki he TVET Grant ko e ‘Apiako kuo ‘osi Lesisita ‘i he TNQAB. He ko e TNQAB ‘oku ne fai e fakamaau, ko e TNQAB ‘a e makatu’unga Tefito ke foaki ai ha TVET Grant ki ha ‘Apiako. ‘Oku ‘ikai ko e toko lahi ‘o ha ‘Apiako, ka ko e ‘Apiako kuo ‘osi tali ke lesisita ‘i he TNQAB. Pea pehe foki mo e MoET kuopau ke nau tali mo e ‘Apiako ko ia. He ‘oku toko lahi e ngaahi ‘Apiako TVET ia ‘i Tonga ni ‘oku ‘ikai ke tali ia ke kau ‘o hange ko e TIA mo e ngaahi ‘Apiako lahi, pea neongo kuo nau toutou kole mo kole talu mei he 2013 ka kuo a’u mai ki he ‘aho ni ‘oku te’eki ai pe ke tali.

  1. Tali ki he Kupu 3 ‘o e ‘Atita:  Ko e Semesita 2 ‘o e 2013 na’e ‘osi ‘Atita’i ia ‘i he 2014. Pea na’e ‘osi tali lelei pe ia, ‘e he MoET mo e TNQAB pea pehe foki ki he ‘Atita na’e fakahoko ‘i he 2014. Pea na’e ‘uhinga ia na’e totongi ai e TVET Grant ‘o e 2014 ko hono tali ‘e he ‘Atita ‘a e UTRI ‘i he Semesita 2 ‘o e 2013.

‘Oku ‘ikai ke tui e UTRI ki hono ‘Atita’i tu’o ua, ‘a e 2013 pea na’e ‘osi fou kotoa pe he founga na’e tali ‘i he Lao ‘o e Public Fund Management Act 2002. Pea ko e Lao ko ia ‘oku kei laumalie lelei pe ‘oku te’eki ai ke liliu. Ko e ngaahi founga na’e fou mai ai e UTRI mo e MoET mo e TNQAB ke tukuange ai ha pa’anga mei Fale Pa’anga ki he UTRI na’e ‘osi fakakakato katoa pe ia ‘o fakatatau mo e Lao.

Na’e ‘ikai ke ‘iai ha me’a ia ‘e taha ai ‘e hala pe ko ha me’a na’e fakahoko ta’e fakalao. Na’e fakalao ‘a e me’a kotoa pe na’e fakahoko. Pea mo e ngaahi ngaue na’e fakahoko ‘i he fakalele ako ‘a e UTRI na’e fakahoko kotoa pe ia ‘o fakatatau mo e Lao pea mo ‘enau tu’utu’uni Lao Ako kuo ‘osi tali kakato ‘e he MoET pea mo e TNQAB. Pea kapau ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku ta’efiemalie ki ai e MoET pe ko e TNQAB ki he founga ngaue pe ko e founga fakalele ako ‘a e UTRI kuopau kenau fai tohi ‘o fakaha ia ki he UTRI ke ‘oatu ha’anau tali ki ai.

Ko e MoET mo e TNQAB ‘oku na pule’i kakato e UTRI mo e toenga ‘o e ngaahi TVET Providers kotoa pe ‘i Tonga ni. Kapau leva ‘e ‘iai ha tonounou fakangaue pe ko ha fa’ahinga me’a ‘oku pehe ‘oku ta’e fakalao ai, ‘oku kei fou kotoa pe ai, ‘i he founga tatau, kuopau ke fakaha mo faitohi ‘a e MoET pe ko e TNQAB ki he UTRI ke ‘omai ha’anau tali ki ai. Ko e founga ngaue ia kuo tu’utu’uni ‘ehe Lao ketau fou ai.

‘Oku fu’u faka’ohovale ‘aupito ‘a e founga fo’ou ko ‘eni ko e hanga ‘e he ‘Atita ‘o faka’aonga’i hala’i honau mafai mo honau tu’unga ko e ‘Atita ke fakahu fakapulipuli mai ai ‘enau ‘asenita fakapolitikale mo ‘enau loto meheka mo e loto kovi kia ‘Etuate mo e UTRI. Pea nau toe faka’aonga’i honau mafai ke fakapoto’i hono lau’ikovi’i ‘a ‘Etuate Lavulavu mo e ‘Unuaki ‘o Tonga.

Ko e ongo Semesita 2 ‘o e 2013 mo e Semesita 1 ‘o e 2014 na’e ‘iai e to kehekehe ‘i he taimi na’e Lesisita ai ‘a e UTRI ‘i he TNQAB mo e taimi na’e totonu ke fakafo’ou ai. Pea ko e ongo semesita ko ‘eni na’e tomui e ngaue ‘a e Poate ‘o e TNQAB ki hono tali ‘o e fakafo’ou ‘o e Lesisita ‘a e UTRI ‘i he TNQAB pea toki fakafo’ou e Lesisita ia kuo to kehekehe ‘a e ngaue na’e fakahoko ki he taimi Expire ai e Lesisita ‘o e UTRI mo e Sekelitali ‘o e TNQAB. He ko e ngaahi makatu’unga ‘uluaki ia ke kau ha ‘Apiako ki he TVET Grant kuopau ke ‘uluaki Lesisita mo tali ‘e he TNQAB ‘enau ‘Apiako mo ‘enau founga fakalele ako.
Ko e fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita ‘i he kupu 3 ‘o pehe:

“According to our information, the UTRI did not meet the requirement of non-government approved TVET institution for the 2nd semester 2013 mo e 1st semester 2014”

‘Oku ‘ikai ke mo’oni ia. He na’e ‘osi meet katoa pe ‘a e ngaue ia, pea na’e ‘osi fakakakato katoa pe mo ia, ka na’e ‘iai ‘a e ‘ohofi fakapolotikale tatau pe ia ‘o e UTRI ‘ e he Sea ‘o e TNQAB ko e toe toko taha tatau pe na’e toe CEO he Potungaue Ako ‘i he taimi ko ia ‘a e UTRI. He ko hono hoa na’e fili Falealea mai ia fakataha mo ‘Etuate Lavulavu mei Vava’u 16. Pea na’a ne fakafaingataa’ia’i ‘aupito heni ‘a e UTRI. Pea na’e kau foki heni mo ‘ene loto ke ‘oua e kau e UTRI he ma’u TVET Grant. Pea ‘i he’ene pehe ‘oku kei entitle pe ‘a e UTRI ia ki he TVET Grant ‘o e ongo Semesita ‘e ua ko ‘eni ka ‘oku te’eki ai ke totongi.

Pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e tufi tufi fakamalata ko ‘eni ‘a e ‘Atita ‘oku ha ‘i he Lipooti ‘Atita. Pea ‘oku ‘iai e tui ko e toko taha na’a ne ‘oange e fo’i fakamatala ko ‘eni ki he ‘Atita ‘oku loto taaufehi’a mo ‘ita ia he UTRI ka ‘oku ‘ikai ko e me’a mo’oni ia na’e hoko. Pea ‘oku totonu ke to’o e foi fakamatala ia ko ‘eni he ‘oku hala pea toe loi foki. He na’e totonu kene fakaha mai ko hai na’e ma’u mei ai ‘ene fakamatala pea tu’u mai ia ‘i he lipooti ‘Atita. Ke mahino kae lava ke tau fakatonutonu mo ‘oatu e tali ke fai mei ai e fakatonutonu.

Ka ‘oku mahino mai heni ‘a e ta’e fakapalofesinale ‘a e ‘Atita na’e fakahoko pea mo e ‘ikai ke mo’oni ‘enau fakamatala ‘oku ‘omai, pea ta’e kakato foki. He ‘oku ‘iate kimautolu ‘a e ongo tohi ‘e ua mei he MoET mo e TNQAB ke fakaha atu ai heni ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e fo’i fakamatala ko ‘eni ‘a e ‘Atita ‘o felave’i mo ia. He ‘oku ‘iai ‘emau fakamo’oni fakapepa ‘amautolu ia, ka ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha’anau fakamo’oni fakapepa ka ko ‘enau fanongo talanoa pe ‘o hange ko ‘enau fakamatala “according to our information, …….” Ko e tufi veve ko ‘eni, ‘oku totonu ke ta’ofi, he kapau ko ha toko taha ia ‘oku fehi’a ‘ia Lavulavu pe na’e ‘ikai ke fili ia ‘ia Lavulavu pea ‘e talanoa kovi ia mo lau kovi kia Lavulavu kae hili ia ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha me’a pau mo mo’oni pea ‘omai hono hingoa ke tau ‘ilo’i ko e lau ia ‘a hai. Pea ko e taha ‘oku te’eki ai tu’o taha e fai mai ‘e he kau ‘Atita ha fehu’i pehe ki he UTRI ke ‘oange ha’anau tali ki ai. Pea ‘oku fu’u fakaloloma ‘aupito ‘a e fakamatala loi ko eni ‘a e ‘Atita.

Ko e ‘Atita ko eni ko e ngaahi “hear say”, katoa, ‘oku ‘ikai pea ‘oku te’eki ai ke ‘omai ‘e he ‘Atita ko ‘eni ha kupu ‘o e Lao Ako 2013, mo e Lao TNQAB 2004 pe ko e TVET Agreement na’e fakamo’oni ai e UTRI mo e MoET ki he founga totonu kuo pau ke muimui mo tauhi ki ai e UTRI. Kuopau ke fakaha mai ‘e he ‘Atita ‘a e kupu ‘o e ngaahi lao ko eni ‘oku maumau’i ‘e he UTRI pea kapau ‘oku ‘ikai ko e Lao, ‘oku totonu kene ‘omai e kupu ‘o e aleapau (agreement) ko ‘eni ‘oku maumau’i ‘e he UTRI. He ko e ‘Atita na’e totonu ke fakahoko ‘oku totonu ke fakahoko ‘o fakatatau mo e Lao mo e agreement ‘oku ‘osi tohi’i ‘uli’uli mo hinehina. Ka ‘oku ‘ikai ha alea ngutu mo ha fanongo talanoa. He ko e Lao ki he Public Fund Act 2002 kuo pau ke muimui kakato ai pea toki tukuange ha pa’anga mei Fale Pa’anga. Pea ko hono ‘uhinga ia na’e ‘osi ‘Atita’i ai e UTRI ‘i he 2012, pea totongi e TVET Grant, pea toe ‘Atita’i he 2013 pea totongi, pea ‘osi pea toe ‘Atita’i he 2014 pea totongi e 2015.
Pea ko e vaa’ihala ia na’e fou mai ai e ngaue na’e ‘osi fakahoko. Ka ‘oku hoko e faka’aonga’i hala ‘e he ‘Atita honau mafai kenau ha’u he 2016 ‘o talamai ‘oku ‘ikai kenau tali pea ‘oku hala e ngaahi totongi na’e fakahoko ki he UTRI. Pea nau ‘omai mo ‘enau ‘uhinga ko ‘enau ngaahi fakamatala na’a nau ‘alu ‘o tufitufi mai ‘i he faka’eke’eke. Ka ‘oku ‘ikai ‘omai he Lipooti ia pe ko hai e hingoa ‘o e kakai na’a nau faka’eke’eke. Pea ‘omai mo ‘enau tali ke pulusi mo ia he lipooti.

Ka ‘oku fai kehe lipooti ‘Atita ia ko ‘eni, ‘oku ‘omai e hingoa ia ‘o e kakai ‘oku tukuaki’i mo hono fakangalikovi’i mo hono lau’ikovi’i mo ‘enau lau, kae ngalo he kau ‘Atitai ia kenau ‘omai e hingoa ‘o e kakai na’a nau tala mo fakaha e fakamatala tukuaki’i ko ia. Pea kole atu e UTRI ia ki he Atita ke ‘omai mu’a e hingoa e kakai moe ni’ihi ko eni ‘oku nau fai e tukuaki’i mo e fakamatala ko ‘ena pea talamai ia he ‘ikai ‘oatu honau hingoa ia, ko honau toko lahi pe ‘e ‘oatu. Pea ‘i he’ene pehe leva ‘oku totonu ke liliu leva ‘a e lipooti ‘Atita ia ‘o e 2016 ki he UTRI ko e fu’u fo’i Lau’ikovi’i. Pea ‘oku totonu ke fakailo hia ia ko e Lau’ikovi’i. He ‘oku ‘ikai ko e me’a mo’oni ia na’e hoko. Ka koe fakamatala fa’u pea na’e fai ‘i he fakalotokovi mo e taumu’a kovi, pea ke taki halai ‘aki e kakai ‘o e fonua, ke fai ha ‘Atita fakapalataha mo filifilimanako, ke fakamatala pehe, pea mo e feinga ke tamate’i e UTRI.

  1. Tali kihe Kupu 4: Process of Payment of the TVET Grants

Ko e fakalea ‘o e “(ii) MoET confirmed the submitted total number of students” ‘oku ‘ikai ko e fo’i lea ko e confirmed ka ko e fo’i lea ko e count ko e MoET ‘oku nau ha’u ki he ‘Apiako UTRI ‘o lau (count) ‘a e fanau ako. Pea toki lava kenau fakamo’oni ‘i he foomu ko ia, ‘oku nau ‘osi lau. Pea ‘i he foomu tatau ‘oku fakamo’oni ai e toko taha na’a ne lau pea pehe foki ki he CEO ‘o e Potungaue Ako pea toki lava ke hoko atu ki hono totongi.

‘Oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e pehe ko ia ‘oku base e totongi mei he list ‘o e fanau ako kuo ‘osi lesisita ki he ‘Apiako taki taha mo nau submitted ki he MoET. ‘Oku ‘ikai ko e UTRI ‘oku nau ‘oatu ‘enau Lisi ka ko e MoET ‘oku nau fai e final call mo hono lau ke confirm ‘a e fanauako mo e lisi ‘oku ‘oatu.Ko e tu’utu’uni kuo pau ke ha’u e ‘Ofisa mei he MoET ‘o Lau (count) pea ka hala mo faikehekehe ‘ene count (lau) mei he lisi ‘o e fanau lesisita ‘a e UTRI pe ko ha ‘Apiako pea kuopau ke fakatonutonu he semesita pe ko ia. Pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha to kehekehe mo ha fehalaaki ‘i ha hingoa mo ha toko lahi ‘oku offset leva ia mei he totongi ‘o e Semesita hoko.

Ka kuopau pe kenau faitohi mai ‘o fakaha mai ke fakatonutonu ‘a e lisi ke ‘oange ha tali ‘a e ‘Apiako ko ia. Pea ‘i he taimi lahi ‘oku solova pe ia ‘i he taimi ko ia pe ko e ta’u hoko. Ka ‘oku ‘ikai tuku ia ke ‘osi ha ta’u ‘e tolu pea toki tala mai ‘oku hala mo toki tali ke fakatonutonu ai. ‘Oku fu’u to atu ia ki he ngalivale lahi mo ngali kehe ‘aupito ‘i he tuku ia ke toki ‘osi e ta’u ‘e tolu pea toki tala mai na’e ‘iai e fehalaaki. Pea ‘oku fu’u ta’e falalaanga ‘aupito ‘a e founga ia ko ia.

  1. Tali ki he Kupu 5:  Ko e TVET Grant na’e totongi ‘i he ‘aho 28 ‘o May 2014 ko e TVET Grant ia ‘o e Semesita ‘uluaki ‘o e 2013 ‘aia ‘oku ngata ia ‘i he ‘aho 30 ‘o Ma’asi 2013. Ko e TVET Grant ko ia na’e ‘osi totonu ke totongi pe ia ki mu’a ‘i Sune 2013. Ka na’e ‘ikai ke malava ke fakahoko ‘o fakatatau mo e ‘uhinga ‘o e TVET Grant ke ‘omai ke tokoni ki he kamata’anga ‘o e Semesita Ako ‘o e fa’ahi ta’u ko ia. Ko e ngaahi launga lahi ‘a e kau TVET Provider ‘i Tonga ni ki he MoET mo e ‘ikai pe malava ke fakhoko ke totongi ‘i he taimi totonu.

He ko e ngaahi ‘Apiako lahi ‘oku nau ‘osi fakakau ‘ekinautolu ia ‘i he’enau patiseti ‘i he kamata’anga pe ‘o e ta’u ko ia. Pea ‘i he taimi ko ia ‘oku tomui ai mo tuai hono totongi mai ‘oku faingataa’ia leva e ngaahi sisitemi ako pea kuopau kenau feinga ke fai ha kole pa’anga takai holo, pe ko ‘enau faka’aonga’i pe ‘enau pa’anga ‘anautolu pe kae toki to’o ia ‘i ha ma’u mai e TVET Grant pea ka ‘ikai ko ‘enau fakahoko ha no ‘i ha Pangike ke fakalele ‘aki e ako mo e ngaahi fakamole ko ia na’e ‘osi fakakau ki he TVET Grant, kae toki totongi fakafoki ‘i ha taimi ‘e totongi mai ai e TVET Grant.

Ko e founga anga maheni ia, na’e lele mai ‘aki e TVET Grant talu mei he 2010 ‘o a’u mai ki he 2015 pea na’e tali lelei pe ia ‘ehe Pule’anga motu’a, mo e ‘Eiki Minisita Ako malolo mo e Talekita ako malolo mo e kau ngaue he va’a ‘o e pa’anga ‘i he Potungaue ako mo e Pa’anga ‘i he kuo hili. Pea ne toki liliu mai pe founga ia ko eni ‘i he ta’u ni, ‘a e fiema’u ia ‘ehe ‘Atita ke ‘oua na’a toe fai ha ‘uluaki fakamole kae toki totongi fakafoki ‘o hange ko ia na’e fai e loto ki ai ‘a e Pule’anga motu’a mo honau kau Taki.

Koe tepile ‘i he Summary of TVET Grants Paid to UTRI ‘oku ‘ikai ke kakato kae tautau tefito ki he fakamatala ‘oku ‘asi ‘i lalo ‘i he Tepile 1 (Table 1) ‘oku pehe ai “ According to the table above, the adjustment of $6,600.00 was due to the overpayment of eleven (11) students for 2nd semester 2012 (prior audit). Ko e fakamatala ko ‘eni keu fakaha atu ko e mo’oni na’e fakahoko ‘e he ‘Atita’i ‘o e UTRI ‘i he 2012 ka mei ai ki he ‘aho ni ‘oku te’eki ai tuo taha ke sio pe vakai pe tufa mai ha Lipooti ‘Atita ia ‘e taha mei he Potungaue ‘Atita ki he UTRI.

‘Aia ko e ‘Atita na’e fakahoko ‘i he 2012, 2013, mo e 2014 ‘e he Potungaue ‘Atita ‘a e Pule’anga ki he UTRI na’a nau fakaha ngutu mai pe ‘oku sai mo lelei ka na’e te’eki ai ‘omai ha’amau tatau ‘o a’u mai ‘eni ki he 2015. Pea ‘i he ‘Atita na’e fakahoko ki he UTRI ‘i he 2016 na’e toki tufa mai ai mei he Potungaue ‘Atita ‘a e tatau ‘o ‘enau ‘Atita ki he 2016. Pea ‘oku fakafehu’ia ai heni ‘e he UTRI ‘a e founga ngaue ‘a e ‘Atita ‘i he ‘ikai kenau malava kenau tufa ha tatau ‘o ‘enau lipooti ki he UTRI ‘i he ta’u ‘e tolu ko ia kuo hili. Kae toe fakafehu’i ai foki ‘a e ‘uhinga na’e toki tufa ange ai ‘enau tatau ‘i he 2016?

Pea ko e fehu’i leva ko e ha hono ‘uhinga? Ko e ha na’e ‘ikai fai pehe ai e 2012, 2013, 2014? Ko e fehu’i leva ‘e taha ko e ha e taumu’a e ‘Atita? Ko e ha leva ‘a e tokoni ‘a e ‘Atita na’e fakahoko ‘i he 2012, 2013, mo e 2014 ki he fakahoko fatongia ‘a e UTRI? ‘Oku fakataumu’a nai e ‘Atita ke tokoni ki he ngaahi TVET Providers ke toe lelei ange ‘enau fakahoko fatongia ki he lolotonga mo e kaha’u? Pe ‘oku ‘uhinga pe ia ko e kumi fehalaaki?

  1. Tali ki he Kupu 6

‘Oku ‘iai e tui ‘oku kehekehe heni ‘a e ngaahi faka’uhinga ki he me’a ni. He ko e faka’uhinga ‘ena ia ‘a e UTRI ki he Tu’utu’uni Kapineti ‘oku kehe ia mei he faka’uhinga ‘a e ‘Atita. He ko e mahino ki he UTRI ki he TVET Grant ‘oku ha he CD 1182 ‘o e ‘aho 22 Tisema 2009 “The TVET Grant was to benefit institutions offering TVET TNQAB accredited programmes or courses. Fifity per cent of the Grant is to be used to supplement teachers salaries and the remaining 50% to be used to improve teaching and learning resourses and for minor renovations not exceeding $50,000.00. Ko e tu’utu’uni Kapineti ia ‘oku ‘iai e mahino ki he UTRI. ‘I he mahino tatau na’e fakaha ai, The TVET Grant na’e kamata he 2009/10 and is made on the basis of TOP 1200 per head enrolled student and paid directly to non government post secondry TVET institutions. Ko e mahino ia ki he UTRI ki he TVET Grant.
Ko e toko lahi ko ia ‘o e fanau na’e ako ‘i he UTRI ‘i he Semesita 1 ‘o e 2013 ko e toko 255, pea ko e Semesita 2 ‘o e 2014 na’e toko 416 pea ko e semesita 1 ‘o e 2015 ko e toko 271 ‘oku tonu pe ia. He ko e list ia ‘o e fanau ako na’e lesisita mai ki he UTRI ‘i he ta’u ko ia. Pea ko e lisi ko ia, na’e fakahu atu ia ki he MoET mei he UTRI ‘o fakatatau ki he tu’utu’uni mo e founga lesisita ako ‘a e UTRI kuo tali ‘ehe Potungaue Ako MoET moe Ma’u Mafai ki he Ako ‘a Tonga (TNQAB) ke fakahoko aki ‘ehe UTRI ‘enau fakalele Ako mo ‘enau sisitemi Ako ‘o fakatatau mo ‘enau Visione mo e Taumu’a Ngaue na’e fokotu’u mo nau tui ki ai ki he founga fakalele Ako ki he Tamasi’i Ako mo e Ta’ahine Ako kuo Tuli mo ‘ikai toe Tali ‘e he ‘Apiako ‘i Tonga ‘i he ngaahi ‘uhinga kehekehe.
Ko e founga kuo tali ‘e he Sisitemi Ako ‘a e UTRI talu mei hono fokotu’u ‘i he 2003 ‘oku te’eki ai pe liliu, ‘oku lau ‘a e toko lahi ‘o e fanau ako mei he toko lahi ‘o e fanauako ‘oku ‘osi lesita mai ki he UTRI. ‘Oku lau ko e toko taha kuo ‘osi lesisita ki he UTRI ‘okapau kuo ne fakaha ‘i he fakamatala ngutu pe ko ha’ane email mai pe ko ha’ane telefoni mai, pe ko ‘ene fakahu ki he toko taha fai lesisita ako pe fakafofonga lesisita Ako ‘o fakaha kiate ia hono hingoa mo hono fika telefoni mo hono tu’asila. Pea mo e semesita ‘e hu mai ai ‘o Ako, pea mo e founga ‘e malava ke totongi ai ‘ene ako pe mo ngaue’i. Pea ‘e malava ke lau leva ia ko e toko taha ko ia kuo ‘osi lesisita mai kene hoko ko e toko taha ako ‘i he UTRI.
Ko e founga ke lesisita mai ha taha ke hoko ko e tamasi’i ako pe ta’ahine ako ‘i he UTRI ‘oku ‘ikai ke taha pe ke hange ko e ngaahi ‘Apiako Lahi ‘i Tonga ni. Ke ha’u e toko taha kotoa pe ‘o Lesisita ‘i ‘Apiako. Pea ko e ngaahi ‘Api ako lahi ‘i Tonga ni ‘oku nau ‘uluaki tohi kole mai ke hu mai kenau ako pea toki tali ke hu.

Ko e UTRI ia ‘oku fu’u kehekehe ‘aupito pe ‘enau founga ke lesisita mai ai ha fanauako ki ai. ‘Aia ‘oku ‘iai e founga kehekehe ‘oku malava ai ke Lesisita:

  1. Ke ha’u fakahangatonu pe ia ki UTRI ‘o Lesisita mo fakaha hono hingoa ki he Toko Taha ‘oku ‘i he Front Office pea ko e toko taha ngaue leva ‘oku ne fai hono fakafonu ‘ene lesisita he taimi pe ko ia. Pea ko ene osi ia.
  2. Ko e founga hono ua ko e Lesisita Telefoni mai pe ‘a e toko taha fie ako ia, kae fakafonu pe ‘e he toko taha ngaue ‘ene Lesisita. Pea ko ‘ene ‘osi ia.
  • Ko e founga hono tolu, ko e email mai pe ‘a e toko taha fieako ki he ‘Apiako pea fakakakato ai pe mo e ngaahi me’a lesisita ‘i he email. Pea ko ‘ene ‘osi ai pe ia.
  1. Ko e founga hono fa, ko e ngaahi fakataha ‘oku fai takai holo ‘ehe kau Faiako mo e Kau Ngaue mo e ni’ihi ‘o e fanau ako ‘oku nau kau he Ngaue ‘i he va’a fakamaketi ‘o e Ako ‘i he ngaahi kolo taki taha. Pea ‘oku nau lesisita ai pe ai mo e ni’ihi ‘oku nau fie ako ‘i he UTRI pea ko ‘ene ‘osi ia.
  2. Ko e founga hono nima ko e fokotu’u mo e ngaahi Teniti ‘i he Maketi mo Loto Kolo pea ‘oku malava ke fanongonongo ‘i he Letio ki he fanau mo e kakai ‘oku nau nofo mei he Ako mo fie ako ‘i he UTRI kena ha’u ‘o Lesisita mai ki ai. Pea ko ‘ene ‘osi ia.
  3. Ko e founga leva hono ono, ko e ni’ihi ‘oku nau lolotonga ngaue pe ‘i ha feitu’u pe ko ha kautaha, ka ‘oku nau fieako ke ma’u ha’anau qualification pe ko e hoko atu ‘enau ako ‘i tu’apule’anga pea ‘oku Lesista mai leva kinautolu ia ki he UTRI ko e toko taha ako, ka ‘oku toki ha’u pe ia ‘o ako he taimi efiafi mo e weekend ‘i he taimi oku faingamalie ai. Pea ‘i he taimi lahi ‘oku ngaue vaofi pe ia mo e faiako taki taha ‘i he ako fe’ave’aki ‘i he internet, pe ko ‘ena one on one ‘i he taimi ‘oku ‘ata’ata ai kena Lesoni mo e Faiako ko ia. Pea ko e founga ko ia, ‘oku fakahoko pe ako koia ‘i he ngaue’anga mo e konga ki he UTRI. ‘Oku lesisita leva ia ko e toko taha ako.
  • Ko e founga hono fitu ko ha toko taha ako ‘oku lolotonga ako pe ia ‘i ha ‘Apiako ‘i Tonga, ka ‘oku ne toe fiema’u pe ia e ia ke toe ako pe ia he UTRI ‘i he’enau polokalama ako pea ko e toko taha ko ia ‘oku ‘ataa pe ia ke lesisita ko e toko taha ako ‘i he UTRI pea ‘oku toe ngofua pe ia ke toe ako ‘i ha ‘apiako kehe kae malava pe ke fokotu’utu’u ha polokalama ako makehe mo ha taimi tepile makehe ki he ni’ihi pehe. Pea ‘oku ‘ikai hano fakangatangata ki ai.
  • Ko e founga hono 8 ko e ni’ihi ‘o e kakai lalahi mo e ni’ihi ‘oku ki’i matu’otu’a ange ‘oku nau ‘osi ma’u pe ‘a e ngaahi taukei mo e poto’i ngaue, ka ‘oku te’eki ai ha’anau tohi fakamo’oni ako kuo nau ma’u ki he ngaahi taukei mo e poto’i ngaue ‘oku nau ‘osi ma’u. Pea ko e ni’ihi ko ia ‘oku nau lesisita mai leva ko e toko taha ako, pea ‘oku ui ko e Recognition of Prior Learning (RPL) pea oku ako pe toko taha ko ia mo ngaue ‘i he taimi tatau. ‘O tatau ai pe ia pe ‘oku ngaue ‘i he UTRI pe ko ha Kautaha kehe pe ia, pea ‘oku ngaue taimi kakato mo ako taimi kakato ‘a e toko taha ko ia ‘i he taimi tatau pea ‘i he taimi tatau ‘oku ngaue fakataha pe ia ki hono fakakakato ‘ene tohi fakamo’oni ako ‘i ha hili ‘ene fakakakato ‘e fiema’u ‘a e RPL. Ko e motu’a taha ‘o e niihi ‘oku kau he polokalama ako ko ‘eni ko e ta’u 52. Ko e ni’ihi ko ‘eni ‘e malava kenau ako pe he ta’u e taha pea ko e taimi ‘e ni’ihi ‘oku malava ke toe loloange ai ’i he ta’u ‘e 4 ‘o makatu’unga pe ia mei he vave ‘ene fakakakato ‘a e poto’i ngaue mo e fiema’u ako ko ia.
  1. Founga hono 9. Ko ha ni’ihi ‘o e fanauako na’a nau ako ‘i he UTRI ‘i he kuohili pea ‘i he ngaahi ta’u hoko mai ‘oku loto ‘ene matu’a ‘ana ia ke hiki ia kiha ‘Api Ako kehe ‘i Tonga ni ‘o ako ai, pe ‘oku folau ia ki muli he toli foi’akau, pe kuo hu ia ‘o ngaue ‘oku te’eki ai ‘osi lelei ‘ene courses ako hono ‘ave, pea ko e ni’ihi ko ‘eni ‘oku kei lau pe ia he lesisita ako ‘a e UTRI mo kei tu’u fakatatali ke fakakakato pe ‘oku ngaue pe ia mo fakakakato, pe ‘oku ako pe ia mo fakakakato. ‘Oku toe malava pe ia ke to’o hono hingoa mei he Lisi ‘o e Lesisita ‘okapau tene toki tohi mai ‘o fakaha mai he ‘ikai ke toe hoko atu ia. He ko e taimi lahi ‘oku alu pe toko taha ako ia he taimi nounou pea toe foki mai pe ia ki he UTRI. Pea ‘ikai leva ke toe ‘iai ha mutuku ki he ta’u ‘e lau ki he houa ‘oku fiema’u ke fakakakato ai hono taimi ako ngaue pe ako mo ngaue kae lava ke ma’u ha’ane tohi fakamo’oni ako mei he UTRI. Pea ko e ni’ihi ko ia ‘oku nau lesita pe kinautolu ia ki he UTRI.

Ko e kupu 6 ‘o e Lipooti ‘Atita ‘oku ‘asi ai ‘i he konga fakamuimui ‘o pehe. “Moreover, the records of the UTRI were not completely and reliably maintained” ‘Oku fu’u faka’ikai ‘aupito ‘aupito ‘eni UTRI ‘a e fakamatala ko eni he ‘oku ‘ikai kene tala mai ia ‘e ia ko e lekooti fe? Ka ‘oku pehe mai pe ia “records” ‘aia ‘oku mahino mai leva ia ko e ngaahi lekooti katoa pe ‘oku ‘ikai ke completely mo reliably maintained. Kae hili ko ia, na’e ‘ikai tene fiema’u ‘e ia ‘a e ngaahi Lekooti katoa. Ko e ngaahi me’a na’a ne fiema’u, ko e ngaahi me’a pe ia na’a ne fiema’u ke fa’u mei ai ‘ene fakamatala ‘i he ‘Atita. Pea na’e totonu kene fehu’i mo tala mai ke ‘oatu e ngaahi lekooti katoa pe mei he ta’u 2012 ki he 2015. Ka ko e pango na’e ‘ikai.

Na’e filifili pe ia ki he lekooti ‘oku ne fiema’u. Pea na’e te’eki ai tene ‘eke ke ‘oange e Konisituone, Lao ako, tuutuuni ako, silapa ako, QMS, Student handbook, Teacher Employee Manual, etc. ‘a e UTRI. Na’e ‘ikai kene fakakau e taha ‘a e TNQAB kene ‘eke mai e ngaahi Lipooti ‘A’ahi ‘a e TNQAB he ‘oku nau ‘a’ahi tu’o 4 ki he tu’o 8 i he ta’u ki he UTRI. Pea na’e totonu ke fakakau ‘a e ngaahi me’a ko ia. Ka ‘oku ne fu’u tafoki pe ia ‘o tala mai ‘oku ‘ikai kakato mo ‘ikai falala’anga hono tauhi. Pea ko e anga pe ia hono loto mo ‘ene fakakaukau ka na’e totonu ke hanga ‘ehe ‘Atita ‘o faka’aonga’i e ngaahi kupu fekau’aki mo e ngaahi potungaue ‘oku fekau’aki tonu mo hono fakamaau’i ‘o e UTRI ‘oku ‘omai ‘ehe Lao.

‘Aia ko e MoET pea mo e TNQAB. Ka ko e pango na’e ‘ikai hanga ‘ehe ‘Atita ‘o fakakau ‘a e ongo sino fakalao ko eni ‘i he’enau fakahoko e ‘Atitai ‘o e UTRI. Ka na’a nau tuku ‘enau tolu ia ki he tafa’aki e me’a totonu kenau fai.

  1. Tali ki he Kupu 7 ;  ‘Oku ‘ikai ke fai ha tui ‘e taha ki he fo’i fakamatala ‘a e ‘Atita ‘i he Kupu ko eni. He kapau ko ‘ena fakamatala ia, na’e totonu ke foki e ‘Atita ki he UTRI mo e MoET ‘o fakaha kiate kinaua ‘a e me’a ‘oku nau fakahoko ke ‘uluaki ‘iai ha femahino‘aki ki ai. Pea ke mahino ki he UTRI mo e ngaahi information mo e ngaahi lekooti makehe ‘oku fiema’u ki he’enau “extended the scope of examination and also included additional procedures: direct confirmation from students especially if they actually attended the UTRI as well as have paid the corresponding school/tuition fees.”


Na’e fakahoko fakalongolongo pe ‘e he ‘Atita ‘enau fo’i ngaue ko ‘eni. Pea ‘oku ‘iai e tukuaki’i heni ‘e he UTRI e ‘Atita ‘i he founga ngaue na’a nau fakahoko na’e ‘ikai ke totonu. He na’e totonu ke nau ‘uluaki ‘eke kihe UTRI ‘a e ngaahi Lao mo e tu’utu’uni fakalele ako ‘oku faka’aonga’i ‘ehe UTRI kuo ‘osi tali pe ia ‘ehe TNQAB pea mo e MoET ‘i he kuo hili. Pea mo e founga ki he totongi ako mo e ma’u ako ‘oku ngaue mai ‘aki ‘ehe UTRI.
Ko e founga ko eni, na’e ‘ikai ke fokotu’u mai ‘e he ‘Atita heni ‘a e hingoa ‘o e ni’ihi na’a nau interview, mo e founga na’a nau interview ‘aki, pea na’e anga fefe ‘enau fakafe’iloaki kinautolu kihe fanau ako, ko hai kinautolu? Pea pehe ‘enau filifili ko hai ‘oku interview? Ka ‘oku ‘osi mahino mai pe ia heni kuo ‘osi maau mai pe kinautolu ia mo ‘enau lisi ki he ni’ihi tenau ‘alu ‘o interview.

He ‘oku ha kotoa pe ia, ko e fanau ‘e toko 942 ‘oku fiema’u kenau ‘alu ‘o talanoa mo ia. Pea ‘i he toko 942 ko ‘eni ‘oku nau nofo ‘i Tongatapu, Vava’u, Ha’apai, ‘Eua, Niua, Nu’usila, ‘Aositelelia mo ‘Amelika ‘a e ni’ihi. Ka ‘i he job card ‘a e kau ‘Atita na’a nau nofo pe kinautolu ia ‘i Tongatapu. Pea ko e toko si’i pe ia na’a nau lava ‘o talanoa mo ia. Pea na’e nau foki mai leva nautolu ia mo e ‘aofangatuku ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha taha pehe ia. Pea ‘ikai koia pe ka ko e job card ‘a e kau ‘Atita kuo nau tohi’i ai ‘enau ngaue na’e fai. ‘Oku ‘ikai ke ‘asi kotoa ai e toko 942 ia ko eni na’a nau talanoa mo ia.

Pea ‘i he taimi tatau na’e ‘ikai kenau fehu’i mo talanoa ‘a e ‘Atita ia mo e UTRI ke fehu’i mo ‘eke ki he UTRI kenau talanoa ki he’enau fiema’u. Ka ‘ikai tenau talaange totonu ki he fanauako na’a nau talanoa mo ia, ko honau hingoa ko hai? Ko ‘emau ‘aluange mei he Potungaue ‘Atita ‘a e Pule’anga pea mo ‘enau fiema’u ke faka’eke’eke etc. Ka ko e pango na’e ‘ikai ke pehe. Na’a nau ‘alu ange pe kau ‘Atita ‘o fakaha ange ko ‘enau ‘aluange mei he kau Savea ‘a e Pule’anga ke faka’eke’eke kinautolu ‘o felave’i mo e UTRI. Pea ‘i he tali ‘a e fanau ako toko lahi kiate kinautolu na’e ‘ikai temau ako mautolu ia he UTRI, pea ko e ni’ihi ia na’a nau talaange ‘enautolu ia ‘a e me’a kehe felave’i mo e UTRI, ka ‘oku ‘ikai ko e me’a mo’oni ia mo totonu.

Pea na’e ‘iai mo e ni’ihi ia na’e nau fakatupu’ita ‘ia nautolu he aluange ‘a e kau savea (kau ‘atita) ‘o faka’eke’eke kinautolu he na’e nau ‘eke ‘e kinautolu e ngaahi lekooti mei he ta’u ‘e 3 kuo hili, pea fekau he taha e fanau ako ke nau o hangatonu ki he ‘api ako UTRI ‘o faka’eke’eke lekooti kia kinautolu, pea ko e ngaahi faka’eke’eke leva koia, ‘oku ‘ikai ke falala’anga. Pea ‘oku makatu’unga pehe ‘emau toutou kole atu ki he ‘Atita ke ‘omai e hingoa ‘o e ni’ihi ne nau ‘alu ‘o faka’eke’eke. He ko hono ‘uhinga na’a nau va’inga ai mo ‘oange fakamatala hala kihe kau ‘Atita he na’e fakahoko ange he kau ‘atita koe kau savea ko ‘enau savea ‘ae ‘api ako UTRI.

Ko e fehu’i, koe ha taumu’a ‘enau loi ki he si’i fanau ako? Pea ha’u leva kau ‘Atita ia ‘o tu’u he’enau lipooti ‘a e ngaahi me’a ko ia. Ka e hili ko ia, na’e totonu kenau ‘uluaki vakai’i mo talanoa ki ai mo e UTRI. ‘Oku tatau pe mo e me’a felave’i mo e ma’uako mo e totongi ako ‘a e fanau ako taki taha. Na’e totonu ke ‘uluaki fai ha talanoa mahino mo e UTRI ke ‘uluaki mahino ‘enau founga ngaue kuo ‘osi tali pe ia ‘ehe MoET mo e TNQAB talu mei he 2010. 

AUDIT FINDINGS;

UTRI Practices:

Ko e fakalea ko eni ‘oku ‘ikai ko e fakalea totonu ia mei ha ‘Atita Fakapalofesinale. He na’e totonu kenau fakalea ‘o makatu’unga ‘enau ngaahi findings ‘oku ‘ikai ke muimui e UTRI ki he Aleapau (Agreement) ‘a e UTRI felave’i mo e TVET Grant. Pea ka ‘ikai ‘oku totonu ke toe fakaha mai ‘ehe ‘Atita ‘oku makatu’unga ‘enau findings mei he maumau ‘o e ngaahi kupu ‘o e Lao ki he Ako Education Act 2013 pe ko e maumau e Lao TNQAB 2014 kuo ma’u ai ‘ehe ‘Atita ‘a e ngaahi faihala ko eni. Pe ko e Audit Findings, ka ko e pango ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha kupu fakalao, pe ko ha agreement kuo fakaha mai ai ‘oku ‘ikai ke muimui mo tauhi ‘ehe UTRI ‘a e Lao mo e Tu’utu’uni mo e Aleapau (agreement) kuo fakaha ‘ehe ‘Atita ‘i he kamata’anga pe ‘o ‘enau Lipooti ‘Atita ko eni.

Ko e founga ngaue mo e founga fakaleleako ‘a e UTRI na’e fakahoko pe ia ‘o fakatatau mo e Lao mo e Konisitutone mo e tu’utu’uni ngaue ‘a e UTRI kuo tali pea fakangofua ‘ehe kau ma’u mafai ako ‘oe aho koia ke fakahoko. Pea nau toe tali ai ke Lesisita ‘i he Potungaue Ako mo e TNQAB mei he 2012 ki he 2016. Laka [tau taha] Na’e totonu ke ‘uluaki ‘ilo’i ‘ehe ‘Atita ‘a e faikehekehe ‘o e mafai ‘o e MoET mo e Mafai ‘o e TNQAB mo e mafai ‘o e UTRI. Pea pehe foki mo ‘enau fekaukau ‘aki mo ‘enau felave’i mo ha ‘Apiako kuo ‘osi tali ke Lesisita ‘i he Pule’anga Tonga mo e Potungaue Ako pea pehe foki mo e TNQAB. Pea na’e totonu ke ‘uluaki ‘ilo’i ‘ehe ‘Atita ‘a e ngaahi mafai mo ‘enau mavahevahe. Pea pehe foki mo e ngaahi fiema’u mo e ngaahi requirements kehekehe ‘oku fiema’u ke fou ai ha ‘Apiako (TVET Provider) ‘i Tonga ni pea toki tali ke Lesisita ‘i he TNQAB, pea pehe foki ki he MoET.

 

Ko e ngaahi sivisivi’i mo e ngaahi me’asivi ko ia ‘oku pule’i ia mo fakahoko ‘ehe ongo ma’u mafai lalahi ko eni ‘o felave’i mo e ‘Apiako TVET ‘i Tonga ni. Pea na’e totonu kenau ilo’i, ‘oku monitoa ofi ‘aupito ‘a e ngaahi ‘Apiako ‘ehe ongo fo’i sino fakalao ko eni. Pea ‘oku vakai’i fakata’u, fakakuata, pea ‘i he taimi ‘e ni’ihi kuo laka hake he tu’o 11 ‘enau ‘a’ahi ki he ngaahi ‘Api Ako taki taha ‘i he ta’u kotoa pe.

‘O hange pe ko e UTRI na’e ‘osi a’u , ki he tu’o 11 ‘a e ‘a’ahi mo hono vakai’i ‘ehe TNQAB ‘i he ta’u taki taha. Ka ko e MoET ia ‘oku nau ‘a’ahi ki he ngaahi TVET Provider ko e si’isi’i taha ko e tu’o taha he Semesita kotoa pe. Pea ko kinautolu ‘oku nau fakahoko hono sivi mo hono vakai’i, pea kapau ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku nau ta’e fiemalie ki ai ‘oku nau fai tohi ‘o fakaha kihe UTRI ke ‘omai ha’anau tali. Pea ka ‘ikai ‘oku malava kenau fai tu’utu’uni ke to’o ‘enau Laiseni mo ‘enau Lesisita pea ‘e malava ke a’u ki hano tamate’i faka’aufuli ‘a e ‘Apiako koia ‘okupau ‘oku ‘iai ha ngaahi ngaue hala mo ha ngaahi me’a ‘oku nau fakahoko ‘oku ‘ikai fakatatau mo e Lao.

‘Oku ma’u kotoa pe ‘ehe UTRI ‘a e ngaahi Lipooti ‘a’ahi kotoa pe ‘a e TNQAB mei he 2010 ki he 2016. Pea ‘i he ngaahi Lipooti kotoa ko ia, ‘oku te’eki ai tu’o taha ke ‘asi ai ha me’a pehe kuo hala pe ko ha practices ‘oku hala ‘oku lolotonga fakahoko ‘ehe UTRI.

Ko e katoa ‘o e ngaahi me’a na’e fakahoko mo ia ‘oku lolotonga fakahoko ‘ehe UTRI ‘oku fakahoko pe ia ‘i he founga mo e tu’utu’uni kuo ‘osi tali lelei pe ia ‘ehe MoET mo e TNQAB. Pea ko e ngaahi founga ngaue mo e founga fakaleleako ‘a e TVET Provider taki taha mo ‘enau ngaahi courses taki taha ‘oku kehekehe ‘aupito. Pea toe kehekehe mo e anga ‘enau founga ke kei malava ‘o lata mo kei fie ‘alu e fanau taki taha ‘o foki ki he Ako.

Pea ko e founga ki hono lesisita mai ‘aki ha toko taha ki he UTRI ‘oku kehe aupito ia mo e founga ‘oku fakahoko ‘ene Pule’anga ‘enau ngaahi Ako pea toe kehe pe founga ia ‘a e ngaahi ‘apiako siasi, pea toe kehe pe founga ia ‘a e ngaahi ‘Apiako taautaha ‘o hange ko e UTRI. Ko e me’a mahu’inga taha, ko e kotoa ‘o e ngaahi founga ko eni , kuopau ke tali ia ‘’ehe TNQAB pea ko ia ai , oku ikai ke iai ha me’a ia ‘e taha ‘e fakapulipuli pe ‘oku pehe ‘oku ‘ikai ke ‘ilo’i ‘ehe taha.

Ko e founga na’e recruit mai ai ha taha kihe UTRI, ko e founga pe ia na’’e fakahoko aki talu mei hono fokotuu ‘i he 2003 pea ‘oku kei lele pe he founga lesisita tatau. Pea ko e ngaahi founga koia kuo ‘osi fakahaa’i atu i he konga ‘uluaki ‘o e tali, pea ‘oku tuuaki he Letio, pea toe langa mo e ngaahi teniti ‘i he loto kolo mo maketi, pea pehe foki mo e ngaahi fakataha ‘oku fakahoko ‘i he ngaahi kolo taki taha. Pea ko e ngaahi founga ko eni, na’e ‘ikai ke ‘iai ha me’a ia ai e fakapulipuli pe pehe ‘oku ‘ikai ha me’a ‘oku hala ai, ka ko e mohu founga ia mo e founga ngaue ‘oku tui ki ai e UTRI ‘e Unuaki ai ‘a Tonga ki mu’a ko hono faka’ata mo fakafaingofua’i hono to’utupu kenau toe foki o Ako ka ‘oku ‘ikai ko e li’aki e ako. Pea taha ia ‘enau ngaue misiona ngaue.

Ko e hono mahu’inga ke fakamo’ui ha ki’i fo’i laumalie ‘e taha. ‘Oku mahu’inga ia ‘i mamani katoa. Pea ‘oku pehe ‘enau founga ngaue ke langa ‘a Tonga ki mu’a. Ko hono fakafaingofuai e fanau kenau foki o ako. Pea liliu mo e founga lesisita ke faingofua pea mo hono fakalele oe ako ke fakalele o fakatatau mo e fiemau a e fanauako mo e tuunga oku nau iai.
Ko e founga koia ‘oku taku he Lipooti ‘Atita ko e Reruit mei tu’a na’e faka’aonga’i pe ia ‘ehe UTRI talu mei hono fokotu’u ‘i he 2003. ‘Oku fakahoko hono recruit e fanau kuo nofo mei he ako mei he ngaahi kolo, ngaahi siasi, ngaahi kulupu to’utupu, ngaahi ngaue ‘anga, ngaahi maketi, ngaahi pilisone, ngaahi api, ngaahi kalapu, ngaahi fakamaauanga kuo tautea ai e fanau talangataa, ngaahi apiako kuo ikai kenau toe tali ha fanau ke ako ai ko e ‘uhinga kuo kau he fuhu, pe ‘oku ta’e totongi ako, pe kuo ma’u mo ha malisuana, pe kuo feitama ‘okapau ko ha fanau fefine. Pea mo e ngaahi feitu’u pe oku ‘iai ha fanau kuo nofo mei he ako.

Ko e founga anga maheni, ‘oku ‘uluaki filifili e ngaahi ‘api ako fakatekinikale kehe ia ‘i he ngaahi fanau ako kuo lava enau sivi mo lelei, pea mau mo enau totongi ako ‘ehe matu’a ‘i he kamata ‘anga ‘o e ta’u. Pea toki fika ua mai leva e UTRI ia ‘o tatanaki e toenga fili ‘a e ngaahi ‘api ako kehe, pea ko e tu’unga ia na’e fa’ufa’u ai ha fa’ahinga ‘apiako pehe kene malava ‘o faito’o mo solova ‘ae fanau ako fonu palopalema ia, mo ‘ikai malava ke totongi ‘ehe matu’a ’enau ako. Pea mo e ni’ihi kuo tuli ‘o ‘ikai ke toe tali ‘e he apiako ‘i tonga ni. ‘Oku ‘omai leva ia ‘ehe UTRI ‘o fai hono filio’i, mo hono feifeinga’i ke faifaiange kuo ma’u ha ‘amanaki kiate kinautolu.

‘Oku fakahoko hono ako’i e fanau ako ‘oku ‘ikai ko ‘Apiako pe oku lau ‘e he UTRI ko e ako’anga ki he fanau. Ka ‘oku ‘iai ‘enau ngaahi polokalama ako ‘oku ‘ave kihe ngaahi siasi ‘i he efiafi, pea pehe ki he pilisone, pea pehe foki mo e ngaahi kolo. Pea pehe foki mo e taimi efiafi pe ko e weekend. Pea kau ai foki mo e ngaahi ngaue’anga ‘oku nau ngaue ai ‘oku toe ‘ave pe foki mo e ako ki ai ‘o fakahoko ai. Ko e ngaahi founga ia ‘oku makehe ai mo manakoa ai ‘ehe to’utupu ‘a e UTRI ko e malava ke flexiable ‘a e founga ‘oku fakalele ai e Ako, pea ‘oku fakalele ia ‘i he founga ‘oku manako ki ai e to’utupu ke ‘oua tenau fu’u tangutu fuoloa ‘i loki ako, kae malava ke fulifulihi mo fakapapau’i ‘oku ne ma’u ha’ane me’a mei he ako ‘i loto ako pea mo e ako ngaue mo e ngaue ‘ia he taimi tatau.

  1. Tali ki he Kupu 8
  1. Kupu 8.1

Ko e founga ki he fakafetongi ki he totongi ako ‘aki ‘a e ngaahi koloa, pe ko ‘ene ako pe mo ngaue ‘i he taimi tatau, pea ka ‘ikai ko ‘ene no pe mei he UTRI ke totongi ‘ene ako ‘ehe UTRI pea ne toki tata mo ngaue’i na’e fakahoko pe ia talu mei hono fokotu’u oe UTRl I he 2003. He na’e ‘ikai ke fakataumu’a e UTRI ia ko ha Pisinisi, pe ko ha fakatupu koloa ki ha tu’umalie ‘aha taha. Na’e ‘ikai ‘uhinga pehe ia. Pea na’e toki kau atu pe UTRI ia kihe TVET Grant ‘i he 2012 hili ia ha ta’u ‘e 10 ‘ene lele pe UTRI mo fakapa’anga pe ‘e ‘Etuate Lavulavu pea mo e no pe mei he Pangike mo e ngaahi tokoni mei he kakai kehekehe pe ‘okapau he ‘ikai malava ke fuesia ‘a e ngaahi fatongia fakapa’anga. Pea na’e lele pehe pe UTRI ‘o toki lava ke kau atu ki he TVET Grant.

‘Oku mole ke mama’o ke pehe na’e fokotu’u e UTRi ki he taumu’a ke ma’u mai ha pa’anga he TVET Grant. Ka na’e fokotu’u ia ‘i he visione ke ‘Unuaki ‘o Tonga ki mu’a Moving Tonga Forward ‘aki hono fakapapau’i ‘e ma’u ‘ehe toko taha kotoa pe ‘i Tonga ni ha faingamalie ako ‘o tatau ai pe pe ‘oku ‘iai ha’ane pa’anga pe ‘ikai. Pea ko e visione ia mo e taumu’a ngaue ‘a e UTRI ‘oku kehe ‘aupito ia mei he Visione ‘a e ngaahi ako siasi pea pehe kihe vision a e ngaahi ako a e Pule’anga ‘i Tonga ni.

  1. Kupu 8.2

Ko e ngaahi founga ko ia na’e faka’aonag’i ‘ehe UTRI ki he totongi ko e ngaahi founga pe ia na’e fokotu’u mo fakalele mai ‘aki e UTRI talu mei hono fokotu’u ‘i he 2003 ‘o a’u mai ki he 2016 ‘oku te’eki ai pe liliu. ‘Oku ui ko e UTRI Flexable Tuition Scheme. Pea ko e ngaahi founga ko ia ‘oku ‘ikai ha me’a ‘e taha ‘e fakapulipuli ai, pe ko ha me’a ‘oku fufu’i mei ha taha. He ‘oku ‘osi fakamatala’i tu’o fiha ‘i he Letio, pea mo e ngaahi nusipepa ‘i he ta’u eni ‘e hongofulu ‘a e founga totongi ako ‘a e UTRI. Pea ‘i he taimi tatau ‘oku ‘osi ha kotoa pe ia ‘i he QMS, Student Handbook, Tu’utu’uni Ngaue ‘a e UTRl pea ko e ngaahi founga totongi ako ko eni na’e ‘osi tali kotoa pe ia ke faka’aonga’i ‘ehe UTRI. Pea ‘i he Atita ‘o e 2012, 2013, mo e 2014 na’a nau tali lelei pe ia. Pea ko e founga pe ia ‘e taha ‘e malava ai ke tokoni’i ‘a e vaivai fakapa’anga mo e masiva ‘a e fanau. Ko e ngaahi founga na’e faka’aonga’i ke totongi ai ha ako ‘aha toko taha ‘oku ne fieako:

NGAAHI FOUNGA ‘E 5 ‘OKU MALAVA KE TOTONGI AI HA AKO ‘A HA TOKO TAHA AKO PEA ‘OKU UI IA ‘E HE UTRI KO E FLEXIBLE TUITION SCHEME

  1. Ko ‘ene totongi cash pe ‘ene totongi ako ‘o kapau ‘oku ‘i ai ha’ane pa’anga. ‘A ia ko e founga totongi ako anga maheni ia ki he ‘Apiako kotoa pe ‘i Tonga ni.
  2. Ko ‘ene totongi ‘o fakafetongi koloa pe ko ha me’a tokoni pe ko ha fa’ahinga koloa pe ‘o hange ko ha ki’i puaka, kato ‘ufi, mata’i ika, ki’i ngatu, ki’i fala, ki’i taovala, pe ko ha fa’ahinga koloa pe ‘oku fakamahu’inga’i ia pea ‘omai ke fakafetongi ‘aki ia, ‘o lau ko e pa’anga ‘a e koloa ko ia. Pea ko e koloa leva ko ia ‘e fakamahu’inga’i fakapa’anga leva ia ‘o tali tototongi fakapa’anga pe ia neongo ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha pa’anga ia ai, pea lau leva ia kuo ‘osi totongi kakato ‘ene ako. Ko e ngaahi founga ia ki he totongi ako ‘o fakahoko ‘i he fakafetongi koloa. Pea ko e ngaahi koloa leva ko ia, e faka’aongai ia ‘e he ngaahi Dinner mo e Fale Kai ‘o tokoni ai pe ki he taumu’a tatau ko e tokoni’i ha founga ‘e malava ke totongi ai e ako a e ni’ihi na’e ikai malava pe ‘oku ‘ikai malava ke ma’u ha cash ke totongi ‘aki. Pea ‘i he faka’uhinga leva ‘a e UTRI ko e koloa ko ‘eni ko e pa’anga cash ai pe ia. Pea ko e ngaahi koloa lahi ‘oku to e faka’aongai pe ‘e he UTRI ‘ia ‘i he ngaahi va’a ki he ngaahi teunga faiva, ngaahi fiema’u makehe ki he Training Facility ‘oku ako ngaue ai e fanau pea ‘i he taimi tatau ‘oku nau to e ngaue ai pe ‘o to’o mei ai ‘enau totongi ako.
  3. Ko ‘ene totongi aki ‘ene ngaue’i pe ‘ene totongi ako ‘i loto ‘Apiako mo ako pe ‘I he taimi tatau. ‘A ia ko e founga ko ‘eni ‘oku Lesisita mai ‘e fanauako ‘I he ngaahi founga kehekehe ‘oku recruit mai ai ke hu mai ‘o ako. Pea ka hili leva ‘ene lesisita mai ke ako ‘oku malava kene kamata leva ke hu mai ‘o kamata ke ngaue’i ‘ene totongi ako ki mu’a ‘oku te’eki ai fokotu’u e ako. Pea ko ‘ene toki kamata pe kene toki ngaue’i ‘ene ako hili ka kamata ke fokotu’u e ako. ‘I he founga ko ‘eni ‘oku hu fakahangatonu pe fanau ia hili ‘enau lesisita ‘o ako ‘i he taimi tatau. Pea ‘i he kamata leva ko ia ‘a e ako ‘oku fokotu’u leva ‘a e polokalama ngaue ke ngaue’i faka’aho ai ‘e he fanau ako taki taha ‘ene totongi ako ‘i ‘Api ako . Pea ko e houa ‘oku ako ai ‘a e fanauako kotoa pe ‘i he ‘aho taki taha ko e houa ‘e 4. Pea ‘oku ne ngaue leva ‘i he houa ‘e ua ki he fa ‘i ‘Api ako ‘i he ‘aho kotoa pe. Pea ko e ko e pa’anga ‘oku faka’avalisi ke fakamahu’inga’i ‘aki ‘ene ngaue ki he houa ‘e taha ko e pa’anga ‘e 5. Pea ‘oku fika’i leva ‘a ‘ene totongi ako e malava ke ngaue’i ‘e he toko taha kotoa pe ‘ene totongi ako ‘o kakato pe ‘i he ‘uike ua kuo kakato ‘a ‘ene ngaue’i ‘ene totongi ako ki he ta’u. Pea ‘i he ni’ihi ‘oku lahi ‘ene mo’umo’ua ‘o ‘ikai lava kene ma’u ngaue mau pe. Pea ‘oku meimei ko e fo’i mahina ‘e taha kakato tene ngaue’i pea lau leva ia kuo ‘osi totongi kakato ‘ene ako. Pea ‘i he’ene kakato ko ia. ‘E toki tohi’i leva ‘ene tali totongi ako, ‘o tali totongi kuo ‘osi ma’u kakato ‘ene totongi ako ki he UTRI. Pea ‘e lau leva ‘ia ‘e he UTRI kuo ‘osi totongi kakato ‘ene ako neongo ‘oku ‘ikai ha pa’anga ia ‘e kau ai. Ka ko e ngaahi houa ngaue kuo ne ‘osi ngaue’i ‘o fakamahu’inga’i ia ko e pa’anga. Pea ‘e lau leva ia kuo ‘osi totongi kakato ‘ene totongi ako. ‘A ia ‘oku fakahaofi leva heni hono hire mai ha kau ngaue mei tu’a kenau fakahoko ‘a e ngaahi ngaue ko ia ki he ‘Apiako mo e Senita ‘i he taimi tatau. Pea ‘oku fakafetongi leva ai heni ‘a e fakamole mo e pa’anga na’e mei fakamoleki ki ha taha ngaue mei tu’a kene fakahoko e ngaue ko ia. ‘o liliu pe ia ke fakahoko pe ia ‘e he fanauako kae lava ke liliu e pa’anga ia ko ia ke lau ia ke tokoni ki he fiema’u totongi ako a e fanau ko ia. Ko e ngaahi tafa’aki kehekehe pe na’e fakalele fakapisinisi ‘i he TNC ke malava ‘o ma’u mei ai ha’anau taukei ngaue pea ‘i he taimi tatau na’e malava ia ‘o tokoni ke totongi ‘aki ‘enau ako ‘i he UTRI. Pea na’e Lesisita pe ngaahi va’a kehekehe fakapisinisi ‘a e ‘Apiako UTRI mo ‘Etuate Lavulavu ‘o ui ko e TNC Services Ltd. pea mo e Takiama & Associates Ltd na’e kau heni ‘a e Fale Kai ko e Ifo Atu, Ko e Little Tonga Bar & Restaurant, pea mo e Kautaha Langa Takiama ‘a ia na’e fakalele mo tokonga’i ‘e Trevor Woods. Ko e kotoa ‘o e ngaahi Kautaha pisinisi ko ‘eni na’e fokotu’u pe ia ‘i he ‘uhinga pe tokoni kia ‘Etuate Lavulavu mo e ‘Apiako ‘Unuaki o Tonga ke malava ‘o ma’u mei ai ha seniti ki hono fakalele faka’aho ‘o e ‘Apiako UTRI. Pea ko hono ua leva ‘o e ‘uhinga ke ‘i ai ha feitu’u pau ‘e malava ke ako ngaue ai pe fanauako ia ai, ‘o ‘ikai kenau toe hela’ia he kumi ha ngaue’anga kenau ako ngaue ai, ko e konga ‘o e ngaahi requirements ki he’enau ngaahi courses taki taha.
  4. Ko e Student Loan Contract pe ko e fakamo’oni e fanauako mo e UTRI ‘i ha noo ako kene malava ‘o totongi ‘enau ako pea pehe foki mo ‘enau totongi ako, ngaahi naunau ako, pea kau foki ki ai mo ha’anau fiema’u makehe ki he ngaahi fefolau’aki ki Floorshow ‘o kapau ‘oku kau ai, pe ko ha’ane fiema’u ke kau atu ki he ifi mo e tame’a. Ko e founga ko ‘eni ko e ni’ihi ia e fanauako ‘oku ‘ikai kenau malava kinautolu ia ‘o ngaue ‘i he ‘apiako. Pea ‘oku nau fili leva kinautolu ia kenau fakahoko ha no mei he tohi aleapau no ko ‘eni mei he UTRI. Pea ko e no ko ‘eni ‘oku faka’ata heni e fanauako kenau hu mai ‘o ako. Ka tenau fakamo’oni ‘i he aleapau no ko ‘eni mo e UTRI kae toki ngaue’i mamalie pe ‘ehe toko taha no ‘ene totongi ako mo toki totongi fakafoki ki he UTRI ‘I ha taimi e malava ai kene totongi ‘ene ako. Ko e founga ko ‘eni ‘oku to e fakafaingofua’I ai heni ‘e he UTRI a e fanauako kenau kei malava pe ‘o hu ‘o ako. Pea fakamo’oni ‘I he student loan contract pea ‘I he taimi ‘oku fakahoko ai ‘eni ‘oku fakafonu leva ‘e he UTRI ‘ene tohi tali totongi ako ‘a e toko taha ko ia, pea lau leva ia kuo ne ‘osi totongi kakato ‘ene ako. Pea ‘e ‘ata leva ki he toko taha ako ko ‘eni ke kau atu ki he ngaahi faingamalie mo e ngaahi ‘ekitiviti ‘a e ako ‘o hange ko e ngaahi ‘ekitiviti hulohula, ngaahi ‘ekitiviti kaitunu, faka’ata kene faka’aonga’i e Lab pea pehe foki ki he Laipeli ‘a e ako. Pea ko e founga ko ‘eni ‘oku malava heni ke tokoni ke totongi ai ‘ene ako.
  5. Scholarship Ko e ngaahi sikolasipi ko ‘eni ko founga faka’osi ia ‘oku malava ke lau ‘oku ‘osi totongi kakato ‘a e ako ‘a e fanau taki taha. Pea ko e founga ko ‘eni oku fakangatangata pe toko lahi mo e lahi ‘o e kau siponisoa ‘i he semesita taki taha. Pea ko e founga ia ‘e 5 ‘oku malava ke totongi ai ha ako ‘a ha fanau ‘i he UTRI.

‘Oku ‘ikai ke ‘iai ha practice ia heni ‘a e UTRI ke pehe ‘oku ‘ikai ke fakalao pe ‘oku hala ‘o hange ko e tukuaki’i ‘a e ‘Atita. He ko e ngaahi founga ngaue kotoa ko eni mo e ngaahi tu’utu’uni ngaue kotoa ko eni ki he founga totongi ako ‘a e UTRI kuo ‘osi tali kotoa pe ia ‘ehe ‘enau Lao Ako mo ‘enau Ngaahi Tu’utu’uni Ngaue pea mo ‘enau QMS ‘aia kuo ‘osi tali kakato pe ia ‘ehe TNQAB ke fakahoko ‘aki talu mei hono fokotu’u pea a’u ki he’ene toki kau atu ki he TVET Grant ‘i he 2010 ko e founga tatau pe ia na’e fakahoko mai ‘aki pea kuo tali ‘ehe TNQAB ke Lesisita ‘aki e UTRI ‘o fakatatau mo e fiema’u ‘a e Tu’utu’uni Kapineti ‘o e 2009/ 2010 ‘aia na’e kamata mai ‘aki hono fakakau mo fakangofua ha TVET Provider ‘i Tonga ke kau ki ai.

Pea ko e Tu’utu’uni Kapineti ‘o e 2013 oku ‘uhinga ki ai e ‘Atita ‘oku te’eki ma’u ha tatau ia ai ‘a e UTRI. Pea ko e tonounou ia ‘a e ‘Atita ‘i he’ene fakakau pe ia ‘e ia ‘a e Tu’utu’uni Kapineti ‘o e 2013 kae ngalo ia ai ke fakakau mo e Tu’utu’uni Kapineti o ‘e 2009/ 2010 kene fakakau ‘a e TNQAB ‘i he ngaahi me’a sivi, mo e ngaahi me’a fua ke fai mei ai ‘enau ngaahi fakamaau mo ‘enau ngaahi sivisivi’i ‘enau ‘Atita na’e fakahoko ki he UTRI ‘i he 2016.

He kapau tetau vakai fakalelei ki he ‘Atita na’e fakahoko ‘ehe ‘Atita ‘o e 2016 ‘oku fu’u ngalikehe ‘aupito ‘aupito ‘enau ngaahi findings mo e ngaahi findings ‘a e MoET mo e TNQAB kae hili ko ia, ko e ongo sino fakalao ia ‘oku na fakahoko e fatongia ki he sivisivi’i mo fakamaau’i e ngaahi Eductional Provider kotoa pe ‘i Tonga mo e ngaahi TVET Provider kotoa pe ‘o kau ai e UTRI.

He na’e totonu ke ‘uluaki fekumi e ‘Atita kihe ongo sino ko eni ke ‘omai haana lau mo ha’anau ngaahi fakamatala ki he ngaahi tukuaki’i lahi kuo fai ki he UTRI he ko hono ‘uhinga ko e konga ia hona fatongia kuo ‘omai ‘ehe Lao kena fai. Pea ko e kakai oku ngaue ‘i he ongo sino ko eni, ko kinautolu oku nau osi mau e taukei mo e tu’unga fakaako kenau fakahoko hono pulei mo hono fai e ngaahi sivisivi’i mo hono tali pe ‘oku tae tali ha ngaahi mea ‘oku fakahoko ‘e ha ‘Apiako pe TVET Provider ‘i Tonga ni.

Pea ko e ngaahi fakamatala tenau ‘omai mei he ongo sino ko ‘eni ‘oku totonu ketau faka’apa’apa’i mo tali he ko e ongo sino ia ‘oku na iloi lahi taha ki he me’a ko e fakalele ako mo e faingata’a ke fakalele mo fakapa’anga ‘e he taha ha Apiako ‘i Tonga ni.

  • Kupu 8.3  

Ko e totongi ako ‘a e UTRI ‘oku ma’ama’a taha ‘i ha toe ‘Apiako ‘i Tonga ni. Ka na’e ‘uhinga pe ia he ko e konga ia ‘ene visione mo ‘ene taumu’a ngaue ke fokotu’u ha ‘Apiako ‘oku totongi ma’ama’a mo fakafaingofua ki he fanau mo e ngaahi matu’a ‘oku masiva pea ‘ikai ha’anau ngaue mo ha ma’u’anga mo’ui ‘i ‘Api.

Pea ‘ikai ko ia pe ka na’e fa’ufa’u e sisitemi ako ‘a e UTRI ‘ihe laumalie ko e tokoni’i e fanau ako kuo tuli mo li’aki mai ‘ehe ngaahi ‘Apiako Siasi mo e ngaahi ‘Apiako Pule’anga ki tu’a ‘i he ‘uhinga ko e ‘ikai malava ke totongi ‘enau ako. Pea ‘oku tuli leva ia ‘i ha ‘apiako pe ‘i Tonga ni.

Ko e ‘api ako pe taha ‘i Tonga ni ‘oku tali ai ha taha na’e tuli ko e ta’e totongi ako koe UTRI. Pea ‘oku fokotu’u leva ‘ehe Konisitutone mo e Lao Ako mo e Tu’utu’uni Ngaue ‘a e UTRI mo e Founder ‘o e UTRI ke hoko ‘a e ngaahi founga kehekehe ko ia kuo tali ‘ehe Lao ako ‘a e UTRI pea ‘osi tali lelei ‘ehe MoET mo e TNQAB ke fakalele‘aki.

‘Oku ‘ikai ke tui e UTRI ia ki he fo’i opinion ‘a e ‘Atita mo ‘ene fo’i setesi ‘oku ne omai ‘i he 8.3, he ‘oku ne hanga ‘o fakaha mai ‘a e fu’u ta’emahino lahi ki he ‘Atita honau fatongia pea mo ‘enau kaunoa ‘ia he ngaue ‘a e MoET pea mo e TNQAB pea mo e UTRI ‘i he ngaahi me’a kuo ‘osi tali mo fakapaasi he kuo hili, ke fakalele ‘aki.

Pea ‘oku toe mahino pe ia heni ‘a e hanga pe ‘ehe ‘Atita ia mo hono laumalie kovi ‘o fakaha mai ‘aki ‘a e anga ‘ene fakakaukau faka’eia pe pea mo e anga ‘ene fakakaukau fakamata’ifika ko e kole, tanaki mo e liunga pe kene pehe ai ‘oku hala ‘a e founga ko ia ko e totongi ako $100 pea ki hono fakatauhoa ki he totongi ‘o e TVET Grant ko e $600 ki he tamasi’i ako ‘e taha ‘i he semesita.

Pea ‘oku fu’u fakama ‘aupito ia ketau pehe heni ‘oku ‘omai ‘ehe ‘Atita ia heni ‘a e me’a sivi hala ki he me’a hala ‘i he ‘uhinga hala. Pea nau fai ai e assessment hala ke ma’u mei ai e ola ‘oku hala. ‘Oku hanga ‘ehe me’a ko eni ‘o fakaha mai ai heni ‘a e incompetent mo taumu’a hala e ngaue moe ‘atita ne fakahoko ‘e Pua Mafi.

  1. Tali ki he Kupu 9. As reference to CD No. 637 dated 19th July 2013

 Income – “Receipted Student “ (School/Tuition Fee)

Ko e tali ‘a e UTRI ‘oku ‘ikai ke hanga ‘ehe ‘Atita ‘o ‘omai ‘a e ongo Tu’utu’uni Kapineti ‘i he 2009/ 2010 ke makatu’unga mei ai ‘enau fai fakamaau ki he UTRI. ‘Oku hanga ‘ehe ‘Atita ia heni ‘o ‘omai fakakonga pe ‘a e Tu’utu’uni Kapineti ke fakatonuhiaa’i ‘aki ‘enau ngaahi tukuaki’i ke pehe ‘oku mo’oni. He ‘oku hanga ‘ehe ‘Atita ia heni ‘o ‘omai pe fo’i konga ‘oku ‘asi mai ai “receipted student” ke fai mei ai ‘enau fakamaau. Ka na’e totonu kenau ‘omai e fo’i Tu’utu’uni ko ia ‘a e Kapineti ‘oku kau mai ai mo hono fakalea ‘oku pehe mai ai, “ko e fanau kuo lesisita kihe ‘Apiako, pea ko e ‘Apiako koia kuopau ke ‘uluaki lesisita mo ia ‘i he TNQAB. ‘Oku to kehekehe ‘a e fakauhinga ‘a e Atita moe UTRI he ‘oku kehe ‘a e ma’u ia ‘a e UTRI mo e ‘Atita.

 

‘Aia ko e TNQAB kuopau ko e ‘uluaki matapa ia ‘e hu kotoa ai e ‘Apiako kotoa pe kae toki malava ke lau ‘ene fanauako kuo lesisita pea totongi ‘o fakatatau mo e fanau kuo ‘osi lesisita ki he semesita taki taha. Pea ke totongi fakafo’i semesita pe ‘o fakatatau mo e fanau kuo ‘osi lesisita kihe ‘Apiako ko ia. Ko e tanaki foou ko ena a e ATita ki he CD 637 oku teeki ai mau ia ehe UTRI. Pea oku teeki ai tufa mai ha tuutuuni pehe ia ki he UTRI.

Ko hono hoko, ko hono faka’uhinga’i ‘o e lesisita mo e ‘osi lesisita ‘o e fanauako ki he UTRI pe ko ha ‘Apiako TVET Provider ‘oku kau ki hono fakangofua ke kau ‘i he TVET Grant ko e toe me’a fa’iteliha pe ia ‘a e ‘Apiako taki taha mo e sisitemi taki taha ki he’ene founga tene fie fakahoko ‘aki hono lesisita mai ha toko taha ako ki hono ‘Apiako.

‘Oku ‘ikai ke kau e Kapineti ia ai, pe ko e ‘Atita ‘i he tu’utu’uni koia. Ko e tu’utu’uni ngaue koia ki he Lesisita mai mo e totongi ako mo e founga ‘o e totongi ako moe taimi ‘o e totongi ako mo e ha fua ko e me’a pe ia ‘a e Sisitemi Ako taki taha. Pea ke fakahu ke tali ‘ehe TNQAB ‘enau founga ngaue koia, ko ‘ene ‘osi ia. ‘Oku ‘ikai ke ‘iai ha mafai ia ‘e taha ‘o e ‘Atita ke ha’u ia ‘o tala mai ‘oku hala. He ‘oku ‘ikai ha’anau mafai fakalao kenau ha’u kinautolu ‘o kaunoa he fo’i sino kuo ‘osi fakalao’i fakapule’anga kene tokanga’i ia ko e TNQAB.

Ka kuo ha’u e ‘Atita ia ‘o halaloto’api mai he mafai ‘o e MoET mo e TNQAB pea mo e Tu’utu’uni mo e Lao mo e Konisitutone ‘a e UTRI kuo ‘osi tali fakapule’anga ko e fo’i sino fakalao kene fakahoko ha fakalele ‘Apiako ‘i Tonga ni. He na’e totonu kene fakahoko ‘ene ‘Atita ‘o fakatatau mo e Lao ka ‘oku ‘ikai ke ‘Atita’i noa’ia pe pea toe ‘Atita’i pe ia kenau faka’aonga’i ke ‘ave ki he Nepituno ke fakangalikovi’i ‘aki ‘a ‘Etuate Lavulavu mo e UTRI.
Ko e tu’utu’uni Kapineti ko eni ‘oku ‘ave ia ki he MoET kenau fakahoko ‘aki e TVET Grant pea ‘i he tu’utu’uni tatau mo ia he 2009/ 2010 ‘oku toki fa’u mei ai ‘ehe MoET mo e UTRI ha’anau Aleapau ngaue pe ko ha’anau Agreement ke tohi fakaikiiki ai ‘a e ngaahi femahino’aki koia ‘oku felotoi kiai e MoET moe UTRI ki hono faka’aonga’i ‘o e TVET Grant ki he me’a ‘e ngofua mo e me’a ‘oku tapu. Pea ka ‘iai ha me’a ‘oku tapu ka ‘oku ‘ikai muimui ki ai e UTRI pea ‘oku ‘ihe MoET leva ia kene fakatonutonu mo tohi fakatokanga pe ‘oku ne ta’ofi faka’aufuli.

‘Oku totonu ke ‘i ai e founga ngaue ‘oku ‘osi tohi’i hinehina mo ‘uli’uli ke mahino pea pau ke muimui ‘ae MoET pea mo e ngaahi ‘Apiako TVET Provider kotoa pe ‘i Tonga ni, pea ‘oku to e ‘i ai e totonu ke to e ‘i ai e founga pau mo mahino ki he ngafa fatongia ‘o e ‘Atita ki he me’a ‘oku totonu ke fai mei ai ‘ene ‘Atita. Pea mo e ngaahi makatu’unga fakalao ‘oku totonu kenau muimui ai.

Ka ‘oku ‘ikai ko ha to e makatu’unga kehe ‘o hange ko ia na’a nau fakahoko ‘aki hono ‘Atita’i e UTRI ‘i he 2016, ‘oku totonu ke ‘oua e tukuaki’i heni ‘a e ngaahi ‘Apiako TVET Provider ia ‘i he me’a kotoa pe ‘oku hoko, ka ‘oku totonu ke toe fai ha sio ki he ngaahi tonounou ke fakatonutonu mo fakalelei’i pea fakakakato ke mahino ‘a e ngaahi ngafa fatongia mo hono mavahevahe ‘o e ngaahi sino mo hono mafai pea mo honau ngaahi tu’unga fakalao.

Ka ‘oku ‘ikai ke pehe ia ke hoko ‘enau pehe ko e ‘Atita kinautolu pea ‘oku nau ma’u e mafai koia, kenau ha’u kinautolu ia ‘o faiteliha mo va’inga ‘i he ngaahi sisitemi ako ‘oku nau fehi’a ai, pea ‘ikai ke ngata ai ‘oku ‘ikai foki kenau pehe mai ‘e he ‘Atita ia ko hai ha taha. He kuo ‘osi malu’i pe kinautolu ia ‘e he ‘enau Lao ‘Atita he ‘ikai malava ke faka’ilo kinautolu ia pea nau mo’ua ‘i ha fa’ahinga me’a ko e ‘uhinga ko ha ngaue na’a nau fakahoko.

. Pea ko hono kovi ia ‘etau ngaue mo e ‘Atita he ‘oku ‘ikai kenau pehe mai ‘enautolu ia ‘oku ‘i ai ha’anau hala. Temau taukave’i mai pe ia ‘e nautolu ia ko nautolu pe ‘oku tonu taha ‘i mamani. Pea ‘oku hala katoa pe ha to e taha ia. Pea ‘oku fakailifia mo fakaloto mamahi ‘a e founga mo e ‘ulungaanga ko ia ‘o e ‘Atita ‘a Tonga.

  1. Tali ki he Kupu 10

 ‘Oku faka’ikai’i heni ‘e he UTRI ‘a e fakamatala ‘i he kupu 10 pea ‘oku ‘ikai totonu mo mo’oni ‘a e fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita ‘o pehe na’e toko 19 fakakatoa pe ‘a e toko lahi ‘o e fanau ako na’e “qualified under he TVET Grant” ‘i he kotoa ‘o e ngaahi Semesita ‘e tolu ko eni. Pea ko e fakamatala mo e fakamaau ko eni ‘a e ‘Atita ‘oku ‘ikai mo’oni ia. Pea ko e konga lahi hono tali ‘o e me’a ko eni, kuou ‘osi ‘oatu ia ‘i he ngaahi tali kuo fai atu ‘i he ngaahi kupu kehe.

Ko e fika ko eni ‘oku hala ‘aupito pea ‘oku fiema’u ke fakatonutonu. ‘Oku ou fakapipiki fakataha atu ai heni ha ki’i fakamo’oni si’isi’i pe ke mou vakai ki ai. Na’e ‘ikai ke toko 19 pe ‘Apiako UTRI. ‘E anga fefe ke ha’u e ‘Atita ‘o faka’ikai’i e me’a ‘oku malava ke tau sio tonu ai, kae talamai ‘e ia ko e ma’u ‘’ene fakamatala mei he fanauako mo e faiako ko Luseane Sikuea ke makatu’unga mei ai hono ‘ave hala mo taki hala ‘aki e kakai e fonua.

Ko e ta ‘ena ‘i he tanaki tu’unga e UTRI ‘i he 2004 na’e kau atu e UTRI ‘i he Laka Falealea ‘o e 2012, 2013 mo e 2014 pea na’e laka hake he toko tolungeau tupu he 2012 pea toko uangeau tupu e 2013 pea toko fangeau tupu e 2014. Pea e anga fefe ke talamai ‘e he ‘Atita ia na’e toko 19 pe toko lahi e ako UTRI ‘i he ngaahi ta’u koia. Ko e fakamatala koia ‘oku hala ‘aupito pea ‘oku totonu ke fakatonutonu. He ‘oku ne fakangalikovi’i mo tukuhifo e ‘Apiako UTRI ‘o pehe ‘oku nau loi mo ta’emo’oni kae hili ange ko ia ko e ‘Atita ia ‘oku palopalema mo hala mamao ‘enau founga mo ‘enau ngaahi me’asivi na’a nau ngaue ‘aki.

  1. Tali ki he Kupu 11:  Unverified “receipted students”

 Kuo ‘osi fakamatala’i atu ia ‘i he ngaahi kupu kehe pe. Pea ko e tukuaki’i ko ia ‘oku fai ‘e he ‘Atita ‘oku ‘ikai ke mo’oni. Pea na’e fakahoko pe ‘e he UTRI ia ‘ehe ngaue mo ‘ene fakahoko fatongia ‘o fakatatau kihe ngaahi me’a kuo ‘osi fai tu’utu’uni ki ai ‘enau Konisitutone mo ‘enau ngaahi tu’utu’uni ngaue kuo ‘osi tali pea fakapaasi ‘e he MoET mo e TNQAB pea ‘oku ‘ikai ha fehalaaki ia ai pe ko ha me’a ‘oku hala ‘e taha. ‘Oku hala pe me’a sivi ia na’e fakahoko ‘aki ‘e he ‘Atita pea na’e ‘ikai pe loto e ‘Atita ia ke ngali lelei e UTRI na’e ‘osi loto pe ia ke ngali kovi. Ko hono ‘uhinga ia na’e ‘ikai pehe’i ai pe Lipooti ‘Atita.

  1. Tali ki he Kupu 11.1

Ko e ngaahi fakamatala mo e tali ki he kupu 11.1 ‘oku ou ‘osi tali atu pe ia ‘e au ‘i he ngaahi kupu kehe. Pea ko e ngaahi lekooti ko ia, ‘oku malava pe ia ke ‘oatu, pea mo hono fakaikiiki, pea ko e ngaahi fehu’aki pa’anga ko ia, ‘oku mahino pe ia, he ‘oku alu kotoa pe ki he UTRI mo e ngaahi ngafa fatongia mo e ngaahi fatongia fakapa’anga ‘oku fiema’u ke fakahoko ‘aki ki he fanauako mo e kau faiako hono kotoa pe.

‘Oku malava katoa pe ia ke ma’u hono ngaahi lekooti taki taha ‘oe fanau ako mo ‘enau totongi ako, pea mo ‘enau ngaue’i ‘enau totongi ako taki taha. Pea ‘oku totonu pe ia ke ma’u. He na’e ‘osi ‘i ai pe lekooti tatau pehe ia ‘i he ngaahi ta’u kuo hili.

Ko e kotoa ‘o e fanauako kotoa pe na’e ako na’e ‘osi totonu ke fakahoko kiate kinautolu ‘i he taimi ‘o e orientation ‘a e UTRI pea ka ‘ikai ‘oku fakamatala’i ia ‘e he toko taha fai lesisita ki he fanau ako taki taha pea pehe ki he taimi ‘oku fakahoko ai hono faka’eke’eke fakataautaha ai e fanau ako . Pea ‘oku ‘osi ‘asi kotoa pe ia ‘i he Student Handbook kapau ‘oku ne toe fiema’u kene lau. Pea ‘oku treated fairly ‘a e toko taha kotoa pe. Pea ‘oku te’eki ai ha taha ‘e launga mai ‘o pehe kuo ‘ikai fai ha ngaue pehe kuo fai kiate kinautolu. Pea kapau na’e ‘i ai ha taha, na’e solova pe ia ‘i he founga ngaue kuo ‘osi tu’utu’uni ‘e he Lao mo e sisitemi ako ‘a e UTRI.

‘Oku ta’e fakapotopoto ke tafoki hake pe ‘Atita ia ‘o talamai ko e ‘uhi ‘oku ‘ikai tenau ma’u ha Lekooti pea ko ia ai ‘oku not acceptable from the audit perspectives. Ko e UTRI ‘Api ako fakataautaha pea ko e Founder pe ko e Owner ‘o e ‘Api Ako ko ‘Etuate Lavulavu pea kuo ne ‘osi fa’u e ngaahi Lao mo e ngaahi Tu’utu’uni ngaue ke fakahoko ‘aki hono pule’i mo hono fakalele ‘a e UTRI. Ka ‘iai ha Lekooti ‘oku ‘ikai ma’u, pea ‘oku totonu ke kumi ke ma’u, pea kapau ‘oku ‘ikai ke ma’u he taimi ni, pea ‘oku totonu ke ‘oange ‘uhinga ‘oku ‘ikai ke ma’u ai he taimi ni. Ka ‘i he’eku tui ‘oku totonu ke mau ‘a e ngaahi lekooti kotoa pe ‘oku fiema’u ‘e he ‘Atita.

‘I he’ene pehe ko e taimi na’e fakahoko ai e ‘Atita ko ‘eni na’a ku ‘osi hiki au ‘o nofo ‘i Vava’u, pea na’a ku ‘i Tongatapu ‘i he uike ko ia na’e kamata ai e ‘Atita, pea na’a ku ‘alu pe he ‘aho ‘e taha ‘o fakaha ange kia Pua Mafi mo ‘ene kau ‘Atita pe ‘oku ‘i ai ha’anau to e me’a ‘oku fiema’u, pea ko ‘enau tali ‘ikai, ‘oku lelei mo maau e me’a kotoa pe, na’a ku fakaha kiate kinautolu ke to e ‘i ai pe ha me’a ‘oku nau fiema’u ka ‘oku ‘ikai ma’u atu ‘e he Pule ako pea ke talamai he teu foki au ki Vava’u na’a nau fakaha mai ‘oku sai ‘aupito. ‘I he ‘aho tatau na’a ku to e lele atu ai ki he ‘ofisi Lahi’ o e’ Atita’ o fakatalanoa ki he ‘Atita Seniale Mr. Tangi peau fakaha ange ki ai e me’a tatau, ko au teu foki au ki Vava’u ka ‘oku to e ‘i ai nai ha toe me’a ‘oku nau tokonga ki ai? Na’a ne fakaha mai kiate au ‘ikai, ‘oku lelei pe me’a kotoa pe pea ka to e ‘i ai ha me’a kehe tenau fiema’u mo ngalingali fiema’u ai au, pea tene toki fetu’utaki fakahangatonu mai pe kiate au. Peau talaange ‘oku sai. Peau foki au ki Vava’u. Na’a ma motuhia leva ai mo e ‘Atita Seniale talu mei ai, ‘o toki fakafokifa pe kiate au, kuo tiliva mai e ola ia ‘enau ‘Atita ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016.

Peau toki faitohi atu ai pe kiate ia, hili ‘eku ma’u ‘a e                                                                                                                                                                                            Lipooti ‘Atita ‘o a’u mai ai pe ki he ‘aho ni. Ko e ngaahi fetohi ‘aki na’a ma fakahoko na’e ‘ikai pe tene to e tali ke ‘oatu ha’amau tali, na’aku to e tohi atu ‘o kole mo e ‘ikai pe. Pea toki faka’ohovale pe kuo pulusi mai ia ‘e he website Nepituno ‘a Viliami Uasike Latu ‘a e tatau ‘o e Lipooti ‘Atita ‘a ia na’e tuku atu ia ‘e Pua Mafi kia Viliami Latu. Pea ko e tu’unga ma’ulalo ia kuo a’u atu ki ai ‘a e ta’efaitotonu mo e ta’efalala’anga ‘a Pua Mafi mo e ngaue ‘Atita na’a ne fakahoko.

  1. Tali ki he Kupu 11.2

 ‘Oku ‘ikai ke tali ‘e he UTRI ‘a e fakamatala ‘oku tu’u ‘i he kupu si’i 11.2 he ‘oku ‘ikai ke mo’oni. Na’e ‘ikai ke ‘i ai ha overpayment ia. Ko e fika ko ia ‘oku fiema’u ke fakatonutonu.

  1. Tali ki he 12

Ko e fanau ko ia ‘e toko 23 ‘oku taku ‘oku ‘ikai ko ha fanau ako ia ‘a e UTRI ‘oku totonu ke ‘omai honau hingoa pea ‘oku fiema’u ia ke fakafehoanaki mo e master List ‘a e UTRI ki he kotoa ‘o e fanau ako kuo nau ‘osi lesisita mai ki he UTRI i he ta’u taki taha. Pea ko e nomolo ia mo e taimi lahi ‘o e ta’u taki taha ‘oku fa’a lesisita mai ha fanau ako ia ‘e toko 500 pe 800 ‘i he ta’u taki taha, ka ‘i he taimi ko ia ‘oku fai ai hono fakama’opo’opo ‘o e ngaahi lekooti mo e fanau ako kuo kakato ‘oku toki fa’a holo hifo ia ki he toko uangeau tupu pe ko ha fika ‘oku fakaofiofi ai, pea ‘i he’eku tui, ko e me’a ko ia, ‘oku fiema’u ia, ke ‘omai ke fakatonutonu mo sio na’a ‘oku feto’oaki ‘e he tamaiki ngaue mo e fanauako ako ngaue ‘a e ngaahi hingoa ‘o e fanau ako totonu mo e fanauako na’e ‘osi fakahaa’i mai ‘e ha’u ‘o ako ‘i he UTRI.

Pea ‘i he ‘uhinga ko ia ‘oku totonu ke ‘omai e hingoa pea tangutu hifo e UTRI mo e MoET ko e ‘Ofisa Ako ‘oku ne fakahoko hono Lau ‘oe Fanau ‘i he Semesita kotoa pe ke fakatonutonu kei taimi ‘a e fo’i error koia. He ‘oku malava pe ia ke hoko. Ka ‘oku fiema’u ia ke fakatonutonu ke tonu. Pea kapau ‘oku ‘ikai pea toki to’o ia mei he lisi kae fakatokanga ki he kau ngaue kenau toe tokanga ange ki he’enau tauhi lekooti mo ‘enau ngaue ‘oku fai. ‘Oku ‘i ai e fehalaaki ‘i he ‘Apiako kotoa pe ‘o a’u ki he ngaahi ‘apiako ‘oku toe tu’umalie ange mo to e leleiange ‘o hange ko e ngaahi ako ‘a e Pule’anga mo e ngaahi siasi. Ka ‘oku malava pe ke fakatonutonu mo fakalelei’i ‘a e lekooti pea hoko koe ako’anga ke to e lelei ange fai fatongia ki he kaha’u. Ka ‘oku ‘ikai ko ha me’a ia ke pehe kuo ‘ikai ke lava ‘o fakatonutonu pe ko hono offset ia mei he ta’u hoko mai. He ‘oku ‘ikai faingofua ke fakalele ha ako, koe fu’u ngaue lahi mo’oni mo faingata’a ke tauhi mo maintain e ngaahi lekooti ke maau.

  1. Tali ki he Kupu 12.1

Ko e tali ki he 12.1 kuo ‘osi ‘oatu pe ia ‘i he ngaahi kupu kehe. Pea ‘oku ‘ikai ke fai ha tui ki he fakamatala ‘oku ha ‘i he 12.1

  1. Tali ki he Kupu 13 :‘o kau ai mo e (i), (ii), (iii) ‘oku pehe ni ia.

Ko e konga lahi kuo ‘osi ‘oatu pe hono tali ‘i he ngaahi kupu kehe. Pea ko e me’a ki he fanau ‘e 105 ‘oku fiema’u pe ia ke fai ha tangutu hifo ‘o talanoa’i mo fakatonutonu ‘a e ngaahi me’a ko ai.

Ko e tali ki he (1) kuo ‘osi fakamatala’i atu pe ia ‘e au he ngaahi kupu kehe ‘a e tali ki ai. ‘E toki malava peke to’o hono hingoa mei he Lisi ‘o e kau Lesisita ‘o kapau ‘e tohi mai ‘o fakaha mai kuo nofo ‘osi ‘aupito ia mei he UTRI. Pea kapau ‘oku ‘alu fakataimi pe ia ki he ‘Ahopanilolo ka e toki foki mai ki he UTRI ke fakakakato ‘ene Tohi fakamo’oni ako pea ‘oku kei lau pe ia ko e toko taha Ako ‘i he UTRI ‘o fakatatau moe Tu’utu’uni ako ‘a e UTRI. He na’e ‘osi mahino pe ia kuo ‘osi malava pe ia ‘e ia ‘o ngaue’i kakato ‘ene totongi ‘i he ta’u kuo ‘osi. Pea kapau ‘oku ngaue ia ko e carpenter ‘i he 2014 ‘oku kei lau pe ia ki he’ene ako ngaue mo hono houa kene malava ai ‘o fakakakato ‘a e taukei mo e ‘ilo ‘oku fiema’u kae malava ke toki lau ‘oku ‘osi kakato ‘ene ako mo ‘ene tohi fakamo’oni ako.

Ko e tali ki he (ii) ko e toko 5 ‘oku pehe na’e ‘ikai ke ‘i ai ha’anau receipt ‘oku totonu ke ‘i ai pe ia. Ka na’e fiema’u ia ke kumi pea mo vakai’i fakalelei pe ia ki he founga tauhi lekooti he’e mau pe ia, pea hange foki ki ai, ke mahino’i na’e lahi e fe’unu aki holo mo e fehikitaki holo ‘a e UTRI mei he TNC pea pehe foki ki Vava’u na’a ‘oku ‘i ai pe ha taha ia ‘o e ngaahi Filing Cabinet ‘oku iai. Pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke kakato pea ‘oku fiema’u ke fakakakato.

Ka ‘oku ‘ikai teu tui ki hono pehe ko ia kapau ‘oku ‘ikai ma’u pea fakata’e’aonga’i leva ‘a e toko taha ia ko ia. ‘A ia na’e totonu pe ke fakamatala’i mahino pea ka ‘ikai ‘oku tu’u atu e tali mei he UTRI ‘i ha notes ‘o felave’i mo e ‘uhinga ka ‘oku ‘ikai ke matuaki tuku pehe pe ia.

Ko e tali ki he (iii) not attended school-97 names

Ko e fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. He ‘oku fepaki ‘ene fakamatala ‘ana ia mo e Tu’utu’uni Ngaue mo e Founga Fakaleleako ‘a e UTRI pea mo hono ngaahi vision mo e misiona ngaue ki he ngaahi ‘Apiako TEVET Provider mo hono mahu’inga ke fakafaikehekehe’i ‘a e Ako Faka’ekatemika mo e ‘Apiako Fakatekenikale mo e Ako ako ‘oku taumu’a ke ma’u ha’ane poto’i ngaue pe ‘a e Tamasi’i ako lolotonga ‘ene ako, pea mo ‘ene taumu’a ke ‘osi ‘ene ako ‘oku malava pe ia ‘o mo’ui pe ia ‘iate ia mo fakafalala pe ia kiate ia (self-employed) pe ia mo fokotu’u ha’ane ki’i pisinisi ‘iate ia pe. Na’e ‘ikai fakataumu’a e UTRI ia ke ma’u pe ha’o tohi fakamo’oni ako ‘o hange ko e ngaahi ‘Apiako fakatekinikale kehe ‘oku tu’u ‘i Tonga.

Ko e UTRI ‘oku fu’u kehekehe ‘aupito ‘ene founga fakalele ako mo ‘ene taumu’a ke hili ‘ene ako ‘i he UTRI ‘oku malava ke a’usia ‘e he Tamasi’i ako pe ko e Ta’ahine Ako ‘a e taha pe ua ‘o e ngaahi ola ko eni.

  1. Kene mau ha poto’i ngaue mo ha’ane taukei ngaue lolotonga ‘ene ako ‘i he UTRI kene malava ‘o ma’u ha’ane ngaue ‘oku to e lelei ange mo to e totongi lelei ange.
  2. Ke malava ‘o ma’u ha’ane poto’i ngaue mo ha taukei ngaue kene lava pe ia ‘o fokotu’u ha’ane ki’i pisinisi pe ia ‘a’ana pea ngaue pe ia kiate ia (self employ) ‘o ‘ikai ko ha toko taha kehe.
  3. Ke malava ‘a e toko taha kotoa pe ‘o fakakakato ‘a e ngaahi fiema’u ako mei he ‘Apiako Akomahanga ko Martin Hautus Institute ‘i NZ mo UTRI ‘i he Campus UTRI ‘i Vava’u mo Tongatapu pea ke transfer leva atu ia ki Martin Hautus ‘o hoko atu ai ‘ene ako ki he tu’unga fakaako (Qualification) ‘oku to e ma’olunga ange ai pea ke hoko atu ai ‘ene ako ki ha Ako mata’itohi ‘i Nu’usila pe ko ha to e fonua muli pe.
  4. Ke malava pe ‘a e toko taha ‘oku ‘ikai malava ‘o mau ha’ane ngaue ‘i Tonga ni ‘o ako ‘i he UTRI pea ka lava ‘ene ako ngaue mo ako ‘i he UTRI mo ‘enau polokalama ako ‘oku fakahoko ‘o kumi ‘aki ha’ane ngaue ke ngaue ai.

Ka hili katoa ‘a e ngaahi Taumu’a kotoa ko ena (a-e) ‘oku ‘ikai ke malava ke hoko pea ‘oku toki fika 5 ‘aki leva ‘a e taumu’a fika nima ‘o e UTRI ke ‘osi ‘ene ako pea mo hono fakakakato ‘a e ngaahi fiema’u kotoa pe ki he ngaahi Qualifications taki taha mo hono ngaahi houa ako ngaue ‘oku fiema’u kene ‘osi fakakakato pea ‘e toki malava leva ke foaki atu ki ai ha’ane tohi fakamo’oni ako mei he UTRI kene malava ‘o toki kumi ‘aki ha’ane ngaue pe ko e hoko atu ‘aki ‘ene ako ‘i tu’apule’anga.

Ko e ngaahi taumu’a lalahi ia ‘e 5 ‘oku ‘uhinga ai ‘a e hu ‘a e toko taha kotoa pe ‘o Ako ‘i he UTRI. Pea ‘oku fu’u kehekehe ‘aupito ia mei he ngaahi taumu’a ‘a e ngaahi ‘Apiako TVET Provider ‘i Tonga ko ‘enau taumu’a pe ‘oku taha ke ‘osi e ako ‘a e toko taha ako ‘oku ma’u ha’ane qualification pe ko ha’ane tohi fakamo’oni ako mei he ‘Apiako pea ‘osi. Ka ‘oku ‘ikai ke pehe ‘a e UTRI pea ko hono ‘uhinga ia ‘oku faingata’a ai ki he ‘Atita kene malava ‘o fakafaikhekehe’i ‘a e ngaahi vision, ngaahi misiona, ngaahi taumu’a, ngaahi faikehekehe ‘o e ngaahi levolo mo e taki taha ‘oku hu mai ai ha toko taha ako ki he UTRI. He ‘oku ‘i he ngaahi levolo kehekehe pea kuopau ke ‘oange me’afua, mo e founga ako’i kehekehe ki he toko taha taki taha kae lava kene ‘ikuna’i ‘aki ‘ene ngaahi taumu’a ‘oku feinga ki ai.

Pea ko hono’ uhinga ia ‘oku ‘ikai ai temau tui ki he founga ‘a e ‘Atita na’e fakahoko ‘oku mahino lelei mai pe ia, heni ‘oku ‘ikai kene mahino’i ‘e ia ‘a e ngaahi faikehekehe, pea mo e kehekehe ‘o e ngaahi founga ke fakafetaulaki mo e ola ‘oku ma’u ‘i he tu’unga ‘oku ‘i ai e levolo ‘oku hu mai ai ha toko taha ‘o ako ‘i he UTRI. He ko hono kehekehe ia ‘o e UTRI mo e ngaahi ‘Apiako TVET kehe ‘i Tonga he ‘oku hu mai pe toko taha ako ki he ‘Apiako taki taha ‘i he levolo tatau. Kapau ‘oku nau fokotu’u kuopau keke hu mai kuo ‘osi lava ho’o foomu 7, 6, 5 pe ko 4 pea ko ia pe. Pea kuopau foki ke to e faingofua ange hono ako’i mo hono fakalele he ‘oku nau ‘i he levolo tatau. Ka ko e UTRI ia ‘oku ‘ikai ke pehe. Pea ko hono ‘uhinga pe ‘oku pehe ai e UTRI he ko e me’a pe ia na’e fa’u ki ai ke ne hoko ko ha ‘apiako e ‘ikai ke filifilimanako pea ke ‘oange ha faingamalie tatau ki ha taha pe. Pea ‘ikai ko ia pe ka ko e ‘uhinga malohi ia na’e fokotu’u ai ‘e he Founder ‘a e UTRI kene fakafaingofua’i e fanau ako ‘i he’enau hu mai ‘o ako pea pehe ki he taimi ‘oku fakahoko ai e ako pea mo ‘enau ngaahi founga kehekehe ‘oku nau fakahoko ke faka’ai’ai ai mo fakalotolahi’i ai e fanau ta’e fieako ke manako ki he ako. Pea ko hono ngaahi fakahoko ko ia kuo ha’u ai e ‘Atita ia ‘o talamai ‘oku hala e ngaahi founga ko ia. Pea ‘oku ‘i ai e tui ia heni ko e ‘Atita ia ‘oku hala ‘oku ‘ikai ke hala e UTRI ia mo ‘ene ngaahi mohufounga fakafaiako (innovation) ‘oku lolotonga fiema’u ki he ngaahi fanauako ‘oku ‘osi tuli mo ‘ikai ha to e ‘amanaki lelei ia kiate kinautolu ki ha’anau kaha’u mo ha’anau mo’ui.

Ko e kau memipa ‘e toko 8 ko ‘ena ‘i he floorshow ‘oku pehe na’a nau kau pe he floorshow ka na’e ‘ikai kenau ako ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. He ko ‘enau kau he floorshow ko e konga ia ‘o ‘enau ako, ko e faiva fakatonga ko e taha ia ‘a e ngaahi courses ‘a e UTRI pea ‘oku ako’i mo e ngaahi tau’olunga mo e ngaahi founga faiva moe ngaahi haka. Pea ko e Tongan Dance ko e taha ia ‘o e ngaahi course ‘a e UTRI pea ko honau loki ako ‘o e kau ako faiva ko ia ko ‘enau kau ‘i he ngaahi faiva floorshow. Pea ko honau manako ia ko e faiva fakatonga pea ko e ngaahi founga ia na’a nau ako ai.

 Certificate in Tourism & Hospitality

IT 115                        Information Technology

TOU121                    Tourism

EC101                        English Communication

HOU 130            Hospitality

ACC155            Accounting

BMC175             Building Maintenance & Construction

MAR145             Marketing

MDE165             Music, Dance & Entertainment

OM110            Office Management

SB140                        Small Business

TRA150             Transportation

MAN160             Management

TCA170             Tongan Culture & Arts

SFF125            Small Farming Foods

He ko e Polokalama ako ‘a e UTRI ko e Tourism and Hospitality pea ‘i he Polokalama ako ko ia, ‘oku vahevahe ia ki he ngaahi va’a lalahi kehekehe pe ia ‘o e Tourism and Hospitality ‘e 14 ‘a ia ‘oku ‘i ai e va’a ako mo e kau ako ‘i he ngaahi va’a taki taha ‘oku manako ke ako ki ai mo fakataumu’a ke ma’u mei ai ha’ane mo’ui. Ko e ni’ihi toko lahi ‘oku nau fili kenau ‘alu ‘i he va’a ‘e 2 pe tolu kenau ako ai.

He ko e taha ia e tui ‘a e UTRI ki he kaha’u mo e fu’u si’isi’i ‘a Tonga ki he ma’u ngaue ‘a e to’utupu, pea toe si’isi’i mo e ngaahi kautaha ‘oku ‘i ai ha’anau pisinisi kenau malava ‘o ngaue ai taimi kakato, pea ‘oku fokotu’utu’u leva e polokalama ako ia ‘a e UTRI ke ne malava ‘o cater ki he ngaahi fiema’u ko ia ‘a e ngaahi ngaue’anga fakatakimamata ‘i Tonga ni. Pea na’e pau ai ke ako ‘a e toko taha ako taki taha ‘i he trade ‘e ua, pe to e lahi ange ai. Ka kuopau pe ke fai pe ki he’enau manako. Mo e me’a tenau fiefia ai mo fie ako ai. Pea mo mahino ‘e ma’u mei ai ha’anau mo’ui mo ha’anau kaha’u.

Ko e toko 4 ko ia ‘oku pehe na’a nau kau he ifi pe ko e tame’a ka ‘oku ‘ikai kenau ako ‘oku ‘ikai ke mo’oni mo ia, he ko e konga ia ‘o ‘enau ako ‘oku fakahoko ‘i he UTRI ‘oku kau ai e ako ki he me’alea mo e tame’a. Pea koe taha ia ‘enau ngaahi taumu’a kenau ‘ikuna’i kenau malava ‘o poto katoa ‘i he ngaahi ako kenau lava ‘o hiva mo tame’a mo poto ‘i ha fa’ahinga mealea pe. Ka ‘i he taimi tatau ‘oku nau kei ako pe kenau nau malava ‘o fakahoko ‘i ha tu’unga fakapalofesinale ‘a e ako tame’a, ako fa’u hiva mo e ako ke hoko ‘a e tame’a mo e poto’i hiva mo e fa’u hiva ‘o ma’u mei ai ha’anau mo’ui. Ka ko hono founga ako’i ‘oku taimi kehe pe kinautolu ia mo e fanau ‘oku nau ako ‘i he ‘aho pea kehe pe ako efiafi ia pea mo e taimi ako tame’a ki he ni’ihi ko ‘eni ‘i he weekend pea mo e taimi po’uli pea ‘oku fakahoko ia ‘i he ngaahi houa loloa ‘o ‘ikai fakatatau ia mo e ngaahi kalasi kehe.

Ko e toko tolu ko ia ‘oku pehe na’a nau ngaue ‘i he UTRI restaurant ka na’e ‘ikai kenau ako ‘oku ‘ikai mo’oni ia, he ko e toko taha kotoa pe na’e hu ‘o ngaue ‘i ha fa’ahinga va’a pe ‘o e UTRI ko e taha ‘o e ngaahi fiema’u ki ai kuopau pe ke hoko ko ha toko taha ako, pea ko e kau ngaue katoa he Restaurant na’a nau ako katoa, he nae ako’i pe mo nau ngaue ‘i he taimi tatau ‘o hange ko e polokalama ako kuo ‘osi lave ki ai ‘i ‘olunga. Ko e ni’ihi ‘okinautolu katoa kuopau kenau ako’i kinautolu ‘i he ngaahi founga ‘o e cook, founga ‘o e talitali kakai, founga ‘o e teuteu’i ‘o e me’atokoni, founga ‘o e fakalele ‘o ha falekai. Pea ko e ni’ihi ko ‘eni na’a nau ako pe mo ngaue ‘i he polokalama ako ‘a e Hospitality ‘a e UTRI pea pehe foki mo e ni’ihi ‘o e fanau ako na’a nau ako pe mo ngaue ‘i he falekai ‘i he taimi tatau. Pea ko e kotoa ‘o e ngaahi va’a ngaue fakapisinisi mo fakamaketi ‘a e UTRI na’e fakahoko katoa pe ia ‘e he fanau ‘oku nau ako ‘i he UTRI.

Ko e founga ki he Ako Ngaue mo Ako ‘i he taimi tatau ‘oku meimei ko e peseti ‘e 80 ko e ako ngaue pea ko e peseti ‘e 20 ko e ako’i he loki ako pe ko e ako’i pe ia ‘i he ngaue ‘anga mo ngaue ‘i he taimi tatau. ‘A ia ‘oku ui pe ia ‘e he UTRI ko e on-job site training pea ‘oku vaveange ai hono fakahinohino kinautolu mo mahino ngofua ange ‘i he founga ako motu’a ‘oku kei pule’i mai ‘e he ni’ihi toko lahi ko e tangutu ‘i he loki ako o fai e ngaahi fakamatala. Ka ko e founga ako ia kuo mafuli ki ai ‘a ‘Aositelelia’o fakalele ki ai ‘enau founga ako fakatekinikale. Ke hoko pe ngaue’anga ko e ‘apiako mo e lokiako. ‘A ia ‘oku fu’u faingata’a ‘aupito ia ke mahino ki he ‘atita. na’e fakahoko ki he ni’ihi toko lahi ‘o fakatatau mo ‘enau tu’unga mahino mo e tu’unga a’usia na’e fulihi e founga ako ‘o ako pe ‘i he ngaue’anga ‘i he UTRI mo ngaue pe he taimi tatau pea ‘oku manakoa ange ai e ako ia ki he toko taha ako ‘a e founga ko ia ‘i he founga fakafaiako motu’a ko ia ko e nofo ‘i loto fale ako he fo’i sioka mo e palakipoe. Pea ko e taha foki ia ‘a e lahi e nofo e toko lahi he ako ko e fo’i e fanau he motu’a e founga fakafaiako ‘oku manakoa kiate kinautolu. Pea na’e liliu leva e founga fakafaiako ‘a e UTRI ‘o hange ko ia kuo ‘osi tali pe ia ‘i he’enau sisitemi ako mo ‘enau founga fakaleleako. [fakatonutonu check pe oku tonu]

Ko e toko 11 ko ia ‘oku pehe na’e ‘ikai kenau ako ‘i he ngaahi semesita ko ia ‘e tolu, ‘oku ou ‘osi tali atu pe ia ‘e au, ‘a e ngaahi faikehekehe ko ia. Pea ‘oku ‘ikai teu tui ‘oku ‘i ai ha fehalaaki ai, pea kapau leva ‘oku ‘i ai, pea ‘oku totonu ke fakatonutonu. He ko ‘eku tui na’e ‘osi totongi pe ia mo ‘osi ngaue pe ia ‘e he ni’ihi ko ‘eni ‘enau totongi ako pea pehe foki ki he ngaahi ‘uhinga ‘oku ‘ikai ha’u ai ‘o ako, pe ‘oku lolotonga ako ngaue ia ‘i ha feitu’u, pe oku ‘alu ‘o ngaue he toli foi’akau, pe ‘oku ‘alu ‘o ngaue fakafaifekau, pe ko ha fa’ahinga ako pehe ‘oku kau atu ki ai, pea ko e konga e lau ia ki he’ene ako ngaue ‘i he ta’u ko ia, ‘oku ‘i ai e polokalama pehe ia ‘a e taha ‘o e ngaahi ‘Apiako ‘a e Pule’anga ‘oku ‘uluaki hu pe toko taha ako ‘o ako ‘i loki ako he ‘uluaki ta’u pea ko e toenga leva ‘o ‘ene ta’u ‘e ua, ‘oku ako ai ‘oku ‘alu ia ‘o ako ngaue mo ngaue ‘i tu’a ia ’i he taha ‘o e ngaahi falengaue pea ‘oku kei lau pe ia ‘oku lolotonga ako, pea toki foki mai pe ia ki he teuteu tanaki tu’unga. ‘A ia ‘oku keheheke pe ‘a e ‘apiako mo ‘ene founga ‘o fakatatau mo ‘ene sisitemi ako, mo ‘ene konisitutone ako mo ‘ene ngaahi tu’utu’uni kuo ‘osi tali ‘e he TNQAB. Pea ko e ngaahi tu’utu’uni kotoa pe ia ‘a e UTRI na’e ‘osi tali kakato pe ia ‘e he TNQAB.

  1. Tali ki he Kupu 13.1 :  ‘Oku ‘ikai ke tui e UTRI ki he fakamatala ‘a e ‘Atita ‘o tukuhifo e UTRI ‘o pehe ko ‘enau founga Practice tatau ‘oku ha ‘i he 8.1 pea ‘ikai ke tui e UTRI ‘oku ‘i ai ha over payment ki he fanauako ‘e toko 105 pea ‘oku totonu ke fakatonutonu mo e fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita mo e tukuaki’i ‘oku ne fakahoko ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘o fakatatau mo e ngaahi tali kuo ‘osi fakahoko atu ‘i mu’a ‘o fakama’ala’ala atu ai ‘a e ngaahi ‘uhinga mo e ngaahi makatu’unga.
  1. Tali ki he Kupu 14 :

Student Loan Contract Agreement for an amount of TOP $670.00

Ko e tali ki he tukuaki’i ko ‘eni na’e ‘osi totonu pe ia ke tukuange mai ‘e he ‘Atita ki he UTRI kenau fakamatala’i ‘a e aleapau no ko ‘eni ki he fanauako ‘oku nau fiema’u kenau no mei he UTRI ki he’enau totongi ako ko e $100 ki he Semesita ‘e taha pea mo ‘enau noo’i ‘a e ta’u ‘e 2 ki he 4 ‘oku nau fiema’u kenau ako ai ‘i he UTRI. ‘Oku faka’ataa leva kenau no ‘enau totongi ako ‘i he ta’u kakato ‘e 2 pe ko e 4 ‘oku nau fiema’u kenau ako ai. Pea koe fakakatoa leva ko e $400 ki he totongi ako ‘a e toko taha kapau ko e ta’u ‘e 2 ‘e ako ai, pea kapau leva ko e ta’u ‘e 3 ‘oku palani ke ako ai ko e pa’anga leva ‘e $600. Lahi hake ai pea ‘e to e tanaki atu leva ki ai mo e ta’u ko ia. Pea ko e toenga leva ‘o e $270.00 ‘oku totongi ‘aki ia hono teunga ako ‘a ia na’e fakatau pe ia mei he UTRI, pea pehe kihe he’ene ngaahi naunau ako, totongi mo ‘ene Lab fees, field trips, mo e UTRI Student Body Association and Activities ‘oku nau fakalele fakauike ko e pa’anga ‘e 50 ki he toko taha ‘i he ta’u.

Pea ko hono ‘uhinga ia na’e fakahoko ai ‘a e no fakae ‘Apiako pe ia ‘a e Fanau ako mo e UTRI kenau no pe ‘enau totongi ako ‘i he ta’u ‘oku nau palani kenau ako ai, pea toki tali totongi leva ia fakasemesita ‘i he kamata’anga ‘o e semesita taki taha ‘a e pa’anga ‘e $100 ki he semesita. Pea ‘i he taimi tatau ‘oku malava ke faka’ata ‘a e fanauako ‘oku ‘osi totongi ‘enau ako ke kau ki he ngaahi polokalama ako kakato mo e ngaahi ‘Apiako Akomahanga pea pehe foki kenau malava ‘o faka’aonga’i kakato mo e Lab Computer mo e Laipele pea pehe foki tenau malava ‘o kau ki he ngaahi ‘ekitiviti fakauike ‘oku fakahoko ‘e he ‘Apiako ma’akinautolu ‘oku ‘osi totongi kakato ‘enau ako ‘i he Cash, pe Fakafetongi koloa, pe ko ‘ene no mei he ‘Apiako UTRI kae toki ngaue pe mo to’o ‘i he ngaahi ngaue ‘oku fakakau ki ai e toko taha ako kotoa pe ‘oku ne fiema’u ke ako ka ‘oku ‘ikai ke ‘I ai ha pa’anga ‘a e matu’a ke totongi ‘aki. Pea ‘oku kau foki heni ‘a e ngaahi ngaue ko eni.

  1. Na’a nau kau ‘i hono hiko faka’aho ‘a e veve mo tafi ‘a e TNC ‘i he ‘aho kotoa.
  2. Na’a nau kau ‘i hono fufulu e ngaahi loki ako, ngaahi fale malolo, ngaahi ‘ofisi ‘I he aho taki taha
  3. Na’a nau kau ‘i hono kosi e musie fakauike ‘i he TNC
  4. Na’a nau kau atu ki he to akau kakala ‘o e TNC ‘i he mahina ‘oku fiema’u ai
  5. Na’a nau kau atu ki he ngaue ‘i he ngaahi va’a kehekehe pe ‘o e UTRI kuou osi lave atu ki ai ‘i mu’a.
  6. Na’a nau kau atu ki he ngaue ‘i he va’a ‘o e ‘ofisi ‘i he tali telefoni mo hono lesisita e fanau ako ‘i he Front Office
  7. Na’a nau kau atu ki he Ngaue ‘i he vaa fakamaketii oe UTRI I hono tuuaki I he Ngaahi kolo, ngaahi Teniti ‘i he Maketi, Ngaahi polokalama Letio, pea mo e ngaahi fakamaketi naa nau fakahoko ko e konga enau ako kihe fakamaketii oha faahinga mea pea kau foki pe ia I he konga ene ngaue’I ene totongi ako pea mo ako pe ihe taimi tatau.
  8. Na’a nau kau atu foki ‘i he ngaue ki he va’a fakapa’anga ‘o e UTRI mo nau ako ai pe ki he anga hono tauhi ha pa’anga mo fakamoleki ha paanga pea mo hono tokonga’i ‘a e anga hono fakahoko ha payroll mo hono akoi pe kinautolu I he taimi tatau.
  9. Na’a nau kau atu foki kihe ngaue tauhi Laipeli mo e tauhi Lab kenau poto hono fokotu’utu’u ‘oha Laipeli mo e anga a hono fakalele.
  10. Na’a nau kau atu foki ki hono tokanga’i e ngaahi file mo e ngaahi lekooti o e fanau ako taki taha pea mo hono tauhi.
  11. Na’a nau kau atu foki ki he ngaue ki hono fakafonu mo fakakakato a e no ako ‘a e toko taha ‘oku fiema’u ke no mo toki ngaue o tata pe mei he’ene ngaue oku fakahoko I he UTRI
  12. Naa nau kau atu foki ki he ngaahi ngaue fakataimi kihe ngaahi Catering services nae fiemau kenau fakahoko ehe fanauako ko e konga enau totongi ako
  13. Naa nau kau atu foki he talitali I he Vakameili kotoa pe ko e konga o enau ako ngaue mo e konga ke totongi ki heenau no ako nae fakahoko.
  14. Naa nau kau atu foki ki he Field Trip fakalotofonua, mo Vava’u pea mo Nu’usila ‘i he konga ‘o ‘enau ako mo e fiema’u kenau toe ma’u ha toe taukei fakavahaapule’anga. Pea ‘i he taimi tatau na’e ma’u mei ai mo ‘enau pa’anga mo ‘enau seniti ke totongi ‘aki ‘enau ako.
  15. Na’a nau toe tokoni mo ngaue ‘i he Uike Heilala mo e ngaahi Special Event ‘a e Fonua pea mo e Pule’anga ko e konga ke totongi ai ‘enau ako,
  16. Ko e konga na’a nau kau atu ki he ako ngaue mo e ako savea ‘a e Tonga Post ‘aia na’e fiema’u ai kemau ai ha’anau vahe mo ha’anau taukei ngaue mo ma’u foki ai mo ‘enau faingamalie Ngaue mo Ako ‘i he taimi tatau.
  17. Ko e konga na’a nau fili kenau alu o akoako ngaue ‘i he ngaahi feitu’u kehe pe hange ko e ngaahi Kautaha fakataautaha pe , pea pehe foki mo e ngaahi Potungaue a e Pule’anga ‘o ako ngaue ai pe mo ako ‘i he taimi tatau pea malava ‘o hire ai pe kinautolu kenau ngaue ‘i he founga fo’ou na’e fakahoko ‘aki hono feinga’i ha me’a e manakoa ange ai mo ‘uhinga malie ki he fanauako ‘a e mahuinga ke iai ha ngaahi mea faka’ai’ai ke nau fieako ai.
  1. Tali ki he 14.1 mo e 14.3:  Pea ko e ngaahi founga ko eni kuo ‘osi tali katoa pe ia ‘i he Lao mo e sisitemi ako ‘a e UTRI pea kuo ‘osi tali kakato ‘ehe TNQAB ‘o fakatatau mo e visione moe misiona na’e fokotu’u ai e UTRI. Pea ‘oku ‘ikai ke tui e UTRI na’e ‘iai ha overpayment ko e $166, 800. 00 pea ko e fakamatala koia ‘oku totonu ke fakatonutonu he ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia.

 

  1. Tali ki he Kupu 15

“Commodity Exchange”

 ‘Oku ‘ikai ke tui e UTRI ki he tukuaki’i na’e overpayment TVET Grant $37,200.00 he na’e fakahoko pe ngaue ko eni ‘o fakatatau mo e Konisitutone mo e Lao Ako mo e sisitemi ako ‘a e UTRI kuo tali ‘ehe TNQAB. Pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai ke tali ‘ehe UTRI ‘a e tukuaki’i ko eni ‘oku mo’oni. Pea ‘i he taimi tatau na’e totonu ke tuku mai ‘ehe ‘Atita ha faingamalie ‘o e UTRI ke ‘oatu ha’anau tali mo ha fakamatala. Ka ko e pango kuo nau ha’u pe kinautolu ia mo ‘enau ‘Asenita mo ‘enau fakamatala mo ‘enau tali ke tu’u ‘i he Lipooti ‘Atita kae ‘ikai ke tuku mai ha faingamalie ia ‘a e UTRI ke ‘oatu ha’anau tali ki ai pea tu’u mo ‘enau tali ‘i he Lipooti ‘Atita ka ‘oku ‘ikai ko e fakangalikovi’i ‘ata’ata pe ia ‘o e UTRI pea ‘oku uesia lahi heni ‘a e ongoongo ‘oe UTRI ‘i he ngaue ta’e tokanga ko eni ‘a Pua Mafi mo e kau ‘Atita.

  1. Tali ki he Kupu 16

“Work for the institute/verbal agreement to work for the Institute”

‘Oku ‘ikai ke tali mo tui ‘a e UTRI na’e ‘iai ha overpayment ‘i he TVET Grant ki he $60,000.00 he na’e fakahoko pe ‘ehe UTRI ‘enau fakahoko fatongia ‘i he me’a kuo ‘osi tali lelei pe ia ‘i he Tu’utu’uni Ngaue ‘a e UTRI pea pehe ki he TNQAB pea na’e ‘ikai ha Lao ia ai ‘e maumau pe ko ha tu’utu’uni ‘o felave’i mo e Lao kuo ‘osi fakamanava’i ke fou ai e UTRI mo e TNQAB. Pea ‘oku hala pea ‘oku ‘ikai totonu ‘a e fakamatala mo e opinion ‘a e ‘Atita ki ai. Pea ko e konga lahi ‘o e tali ki heni kuou ‘osi fakamatala’i atu pe ia ‘i he ngaahi kupu ‘i ‘olunga.

  1. Tali ki he Kupu 17

‘Oku ‘ikai ke tui ‘a e UTRI ki he ‘Atita mo ‘ene opinion ‘o tukuaki’i na’e ‘iai ha overpayment ‘e $171, 600.00 ki he UTRI ‘o makatu’unga ko e pehe ko e “recruit mei tu’a” ko e tali ki heni kuo ‘osi fakamatala atu pe ia ‘i he ngaahi tali ki he ngaahi kupu ‘i ‘olunga. Pea ko e tukuaki’i ko eni ‘oku ‘ikai ke mo’oni. Pea na’e fakahoko pe ‘ehe UTRI ia ‘enau ngaue mo ‘enau fakahoko fatongia ‘o fakatatau mo ‘enau Konisitutone, Lao Ako ‘a e UTRI mo e ‘enau Tu’utu’uni Ngaue kuo ‘osi tali kakato pe ia he TNQAB ‘o fakatatau mo e fiema’u ‘ehe Tu’utu’uni Kapineti ‘o e 2010. Pea ko e konga ‘o e ngaahi fakamatatala ‘oku ha ‘i he ngaahi poini ‘i ‘olunga pea ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia, pea ‘oku ‘ikai teu ‘ilo’i pe ko e ma’u e fakamatala koia meia hai? Pea ko e konga lahi ‘o e tali ki he kupu ko eni kuo ‘osi ‘oatu pe ia.
Ko e konga ‘oku lau ki he ‘Akongaue ‘i he Va’a ngaue ‘o e Uata Shipping ko e konga pe ia ‘e taha ‘o e ngaahi va’a ‘o e akongaue ki he Tafa’aki ‘o e Transportation ‘aia koe transportation ki he land moe sea transportation ‘i he va’a ‘o e Polokalama ako Tourism and Hospitality ‘aia ‘oku ‘iai hono ngaahi va’a kehekehe ‘e 14. Pea pehe kihe ngaahi Fale Ngaue kehe pe na’e faka’aonga’i ‘ehe UTRI ke ma’u mei ai ha taukei mo ha maheni ngaue ‘a e fanauako taki taha. Pea ‘oku ‘i loto kotoa pe ia ‘i he tu’utu’uni ako mo e fakalele ako ‘a e UTRI kuo tali ‘ehe TNQAB. ‘Oku ‘ikai mo’oni ‘a e tukuaki’i mo e ngaahi fakamatala ‘i he ‘opinion ‘a Pua Mafi mo e kau ‘Atita ki he recruit mei tu’a pea pehe ki he’enau fakahala’i mo fakata’e’aonga’i ‘oku ‘ikai totonu pea ‘oku hala ‘a e recruit mei tu’a. He ko e founga fakahoko fatongia pe ia ‘a e UTRI na’e fakahoko talu mei hono fokotu’u ‘o e UTRI ‘i he 2003 ‘o a’u mai ki he ‘aho ni. Pea ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha me’a ia ai ‘oku hala. Pea kapau ‘oku ‘iai ha lekooti ‘oku hala ai mo ‘ikai ke kakato ‘oku fiemau ke ‘ilo’i kae fakalelei’i mo fakatonutonu ke tonu. He ‘oku ‘ikai ke fiema’u ia ke hala. Pea ko e me’a ia ke fakalelei’i kihe kaha’u mo toe tokanga ange ai ‘a e Pule Ako mo e kau Faiako mo e Kau Ngaue mo e Fanau ako ‘oku nau ngaue ‘i he tafa’aki ko ia. Ke ‘oua na’a toe hoko ha me’a pehe ‘okapau ‘oku ‘iai ha me’a pehe ‘oku hoko. Pea ‘oku fiema’u ia ke fakalelei mo fakatonutonu ‘i he ‘uluaki faingamalie pea hoko ko e ako’anga ki he ngaue ‘e hoko mai ‘i he kaha’u.

  1. Tali ki he Kupu 18

Ko e tali kihe tukuaki’i ko eni ki he Kupu ko eni ‘oku ‘ikai ke tui ki ai e UTRI na’e ‘ikai ha overpayment ia ko e $21,000.00 na’e hoko ‘i he ni’ihi ‘o e fanauako ‘oku ‘ikai ke nau lava ‘o ma’u ‘i he ngaahi kolo ko eni. Pea tukuaki’i ko eni ‘oku fu’u ta’e fakapotopoto kete toki alu atu he 2016 ‘o kumi e fanau ako na’e ako ‘i he UTRI ‘i he 2013 pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha taha pehe ai, na’e totonu ke ha’u e ‘Atita ‘o faka’eke’eke mo talanoa mai mo e UTRI pe ko e Pule Ako pea kapau ‘oku ‘ikai lava e Puleako ‘o ‘oatu pea na’e totonu kenau fetu’utaki fakahangatonu ki he Founder mo e Pule Lahi ‘oe ‘Unuaki ‘o Tonga ko ‘Etuate Lavulavu ‘o ‘omai ‘enau fehu’i ‘i he tohi kene lava ‘o tali atu ‘i he tohi.

Ke mahino ‘oku maau mo ma’opo’opo e faka’eke’eke mo e tukuaki’i ‘oku fai. Pea na’e totonu ke ‘eke mai na’a ko e fanau ia ‘oku nau nofo ‘i Ha’apai, Niua, ‘Eua pe ko Vava’u, pea ‘i he taimi e taha kuo ‘osi hiki ia mei he kolo koia, pea ka ‘ikai ‘oku lolotonga folau ia ki muli pea ‘oku folau ‘i he toli fo’i akau. Pea na’e totonu ke ha’u e ‘Atita ‘o talanoa mo e UTRI ka ko e pango na’a nau ha’u pe kinautolu ia mo e laumalie ‘oku hange ‘oku nau feinga ke fufui’i ‘enau ngaue ‘oku fai mei he me’a ‘oku na loto ke fa’u ta’e kakato, ‘aki ‘enau lipooti ke fakangalikovi’i e UTRI. Pea ko e ngaahi tukuaki’i ko eni na’e mei lava lelei pe ia ‘o solova ‘i he founga nounou mo mahino. Ka ko eni ia kuo nau ha’u nautolu ‘o fai e fu’u tukuaki’i fakapalataha ‘oe UTRI pea ‘ikai ke ‘omai ke ‘oatu ha’amau tali ki ai. He ko e taimi na’e fakahoko ai e ‘Atita ko eni ko e taimi faingata’a ‘aupito ia kiate au, he na’a ku ‘i Vava’u ‘o ngaue ai, pea ‘i he taimi tatau koe taimi eni na’e fakahoko ai e Kemipeini ki he Fili si’i ‘a Vava’u 16 ‘aia na’e kau atu ki ai ‘a ‘Akosita Lavulavu pea na’e ‘ikai keu ‘i Tongatapu ‘i he taimi ‘oe ‘Atita ke tali ha’anau fehu’i mo ha’anau fiema’u.

Neongo na’a ku ‘osi kole kiate kinautolu teu fiefia kapau ‘oku ‘iai ha ha me’a ‘oku fiema’u ‘ehe ‘Atita ka ‘oku ‘ikai malava e Puleako Fo’ou ko ena ‘o tali atu, pea nau fetu’utaki mai kiate au. Ka ko e pango na’e ‘ikai pe ha taha ia mei he ‘Atita ‘e fetu’utaki mai, pe ‘eke mai ha fehu’i kiate au he ko au ha’aku e ‘Apiako UTRI pea ko au e Mafai Pule ki ai ‘o ‘ikai ko ha toe toko taha kehe. Pea kapau ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku nau fiema’u ka ‘oku ‘ikai ke ma’u ‘oku totonu kenau fetu’utaki mai kiate au.

He ko e kotoa e kau ngaue, fanauako, mo e Puleako mo e Talekita Ako ‘o e UTRI ‘i he kuohili ‘oku ‘ikai malava kenau mo’ua ‘i ha fa’ahinga me’a ‘o felave’i mo ‘enau fakahoko fatongia ‘i he UTRI, kae tuku kehe pe ‘a e Founder mo ia ‘oku Owner 100% ‘a e UTRI ‘oku malava ke faka’ilo ‘o felave’i mo ha fa’ahinga ngaue ‘oku pehe ‘oku ta’efakalao ‘i he UTRI. Pea ko hono mamafa ia kiate au ‘a ‘eku hoha’a mo toutou fetu’utaki atu ‘o felave’i moe Lipooti ‘Atita he ko au teu fua kotoa hono mamafa mo hono faingata’a ‘oe me’a ni.

Pea ko hono ‘uhinga ia ‘oku ou toutou feinga atu ai ke fakatonutonu he ‘oku ‘ikai ‘uhinga pehe ‘a e fakahoko ia ‘o e ngaahi fatongia ‘o e UTRI na’e fakahoko pe ia ‘i he ‘uhinga totonu mo e laumalie totonu ‘o ‘ikai fakahoko ia ‘i ha ‘uhinga ke maumau’i ha Lao pe ko ha tu’utu’uni pe ko e feinga ke fai ha me’a ‘oku hala ke uesia ai e fonua. ‘Oku mole ke mama’o ha ‘uhinga pehe ‘e taha. Ka na’e fakahoko kotoa pe ia ‘i he funga ‘o e ‘ofa fonua mo e ‘ofa he fanau tupu ‘o e fonua mo honau kaha’u. Pea ko ia ai ‘oku ‘oatu ai e tali ko eni ke fakatonutonu ‘aki e ngaahi fakakaukau hala mo e ngaahi tukuaki’i hala ‘oku fai mai ‘ehe Atita ki he UTRI.

  1. Tali ki he Kupu 19

Ko e tukuaki’i ki he “Unverified—Receipted students” ‘oku ‘ikai ke tui mo tali ia ‘ehe UTRI pea ko hono tali ‘oe kupu ko eni kuou ‘osi fakamatala’i atu pe ia ‘i he ngaahi tali ki he ngaahi kupu kehe. Na’e fakahoko hono receipt ‘o e school tuition fees ki he fanauako ko ia, ‘i he’ene ‘uluaki fakahoko ‘a e no mei he UTRI ki he’ene totongi ako, ke ‘uluaki fakakakato ia, pea ‘i he taimi tatau ‘oku ne ngaue pe mo ako ‘i he taimi tatau, pea ‘i he taimi tatau ‘oku to’o pe ‘ene totongi no mei he’ene ngaue ‘oku fakahoko ‘i he ngaahi Va’a Ngaue ‘a e UTRI ‘o hange ko e ngaahi Tu’utu’uni Ngaue kuo ‘osi tali ke ngaue ‘aki ‘ehe UTRI ki he fanau ako ‘oku ‘ikai malava ke ma’u ha pa’anga cash ke totongi ‘aki ‘enau ako mo ‘enau ngaahi fakamole fakaako.

Pea ko e ngaahi lekooti ko eni ‘oku totonu pe ke ma’u mo maau kotoa pe ia ‘i he UTRI. Pea kapau leva ‘oku ‘iai ha tonounou ai ‘i he ‘enau tauhi lekooti pea ‘oku totonu ke fakatonutonu mo fakalele’i ke toe lelei ange ki he ta’u hoko mai. Ka ‘oku fiema’u ke ‘uluaki mahino’i ‘ehe ‘Atita ‘a e founga ngaue mo e founga fakahoko fatongia kuo tali ke fakalele mai ‘aki e UTRI ‘i he kuohili pea mo e taumu’a ke tokoni’i makehe ‘a e fanau kotoa pe ‘oku fiema’u ke ako ka ‘oku ‘ikai ke malava ‘o fakapa’anga. Pea ko e tali ki he kupu ko eni kuo ‘osi tali atu pe ia ‘i he ngaahi kupu kehe.

  1. Tali ki he Kupu 20:  Students Attendance Register-

Class Roll-Call Records

Ko e tukuaki’i ko eni ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia, pea ko e founga tauhi ki he roll call ‘o e fanau ako kotoa pe ‘oku fakahu faka’aho ia ‘o tauhi ‘i he Lekooti fakakomipiuta mei he kau ngaue ‘i ‘Ofisi. Pea ‘oku fakahoko ia ‘i he taimi ‘oku ha’u ai e fanau ako ‘o ako ‘i he ‘aho taki taha ‘i he UTRI, pe ‘oku ‘i he ako ngaue, pe ‘oku ‘i he ngaue’anga ‘oku ako ngaue ai ‘i he ‘aho taki taha. Pe ‘oku ‘i he ako ngaue ia ‘i he ngaahi va’a ngaue ‘a e UTRI ‘i he ‘aho ko ia, pe ka ‘ikai ‘oku ‘i he ngaahi loki ako ia ‘o ako ai pe ko ha feitu’u kehe ‘oku ako ngaue ai ‘a e toko taha koia ‘i he ‘aho ko ia. He ‘oku ‘ikai ko e fanau ako kotoa pe ‘oku ha’u ki ‘Apiako UTRI ‘i he ‘aho taki taha.

Ko e founga tatau pe ia na’e tali ‘i he tu’utu’uni ngaue mo e Lao Ngaue ‘a e UTRI talu mei hono kamata’i mai ‘o e ‘Ako’anga ni. Pea kuo ‘osi tali ‘a e founga tali ui koia ‘ehe TNQAB ‘o fakatatau mo ‘enau fiema’u ke fakafaingofua ki he tauhi ‘oe Lekooti tali ui pea mo e ngaahi feitu’u ‘oku ‘iai e fanauako ‘i he ‘aho taki taha. Na’e ‘osi fakahoko pe tali ui manual ‘i he kuohili pea lahi ange ‘ene ta’emaau, pea liliu leva ki he founga fo’ou ko eni ‘i he 2009 ke tauhi fakakomipiuta ‘a e ma’u ako faka’aho ‘a e fanau ako. Ko e me’a ‘oku fiema’u ke to’o mei he fakakaukau ‘a e ‘Atita ko ‘ene ‘omai e founga ‘a e ‘Apiako kehe mo ‘enau Lao kehe ‘oku nau tui ki ai ke fakamaau’i ‘aki e UTRI mo ‘ene founga tali ui ‘oku nau tui ki ai. Pea nau faingoufua ‘ia ai. Pea ko e ngaahi ‘Apiako lahi kotoa pe ‘i mamani ‘oku fakahoko ‘enau taliui ‘i he founga tatau ‘oku ‘ikai toe fai ha taliui fakameniulo ‘o hange koia ‘oku fiema’u ‘ehe ‘Atita ke foki ki ai UTRI ka ko e pango e fakaongoongo e UTRI ki he TNQAB mo e me’a kuo nau ‘osi tali. ‘Oku ikai ko ha lautohi puleanga pe high school e UTRI ka ko e Apiako ako ngaue mo e kakai lalahi.
Ko e fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita ‘i he kupu fakamuimui ‘o e 20.1 ‘o pehe na’e fakaha ange ‘ehe ni’ihi e kau faiako ‘oku sio ia ‘oku faa toko lahi ange ‘a e roll call ia ‘i he ni’ihi na’e ha’u ki he ako ‘i he ‘aho ko ia. Pea ‘oku ‘iai e tui ‘oku totonu ke ‘omai e fakamatala mo e hingoa ‘o e faiako ko ia. Ke lava ke fakatonutonu mei ai. He ‘oku hala ‘ene ma’u ia ‘a’ana. He ko hono ‘uhinga kakato ena kuo ‘osi fakamatala’i atu. ‘Oku ‘ikai koe fanau kotoa pe ‘oku ha’u kihe ako ‘i he ‘aho kotoa pe ki loki ako, ka ‘oku fiema’u ke maaka’i ‘a e fanau ‘oku ‘i loki ako, mo e fanau ‘oku ‘i he ngaahi feitu’u kehe ‘oku nau ako ngaue ai. Pea pehe ki he fanau ‘oku nau fakahoko ha ako ngaue ‘i he ngaahi ngaue’anga kehe ‘i he ‘aho ko ia. Ka ‘oku ‘ikai ke fakahoko e tali ui ia mo e lau ‘oe kau ma’u ako mei he ni’ihi pe ‘oku ‘asi mai ki he loki ako ‘i he ‘aho ko ia.

Pea ko hono mahu’inga ia hono tauhi fakakomipiuta ‘a e ma’uako ke malava ‘o mahino mei ai e houa ngaue ‘oku feinga’i ‘ehe toko taha ako taki taha kae lava kene fakakakato ‘aki ‘ene course work pea pehe foki mo e fiema’u ke ako ngaue ai ke mahino ko e houa ako ngaue ‘e fiha ‘oku lau ki he fo’i credit hour taki taha. Pea ko e ngaahi ‘uhinga ia. Pea he ‘ikai ke malava ia ke tauhi lekooti manual he ‘oku ne to’o e taimi lahi ‘oe faiako. Pea ko hono toe ‘uhinga ia na’e liliu ai mei he founga tali ui ‘oku fakahoko ‘ehe faiako ‘i loki ako, he ‘oku fu’u fakamole taimi ia ki hono ui, he ‘aho ki he ‘aho kai kehe ko e founga motu’a ia, pea ‘oku toe to’o leva ai e taimi mahu’inga ‘oe faiako ko ‘ene ‘iai ko e faiako ka ‘oku ‘ikai ko ‘ene fakamole taimi he ui e roll call he ‘aho taki taha.

Kae tuku e fatongia koia ki he kau ngaue ‘i ‘ofisi kenau fakahoko ka e nofo taha pe faiako ki hono teuteu’i ‘ene lesoni mo nofo ‘ene fakamamafa ki hono ako’i e fanauako ka ‘oku ‘ikai ko e ngaahi me’a faka’etimini ia ‘oku malava pe ia ‘ehe fa’ahinga toko taha pe ‘o fakahoko. Pea ko e tuutuuni ngaue leva ia a UTRI ne osi tali pea kuo nau lele mai ai ‘i he ta’u ‘e fitu kuo hili.Ko e ngaue koia ‘oku fakahoko ia ‘ehe Quality Assurance Officer pe ko e Tokoni Puleako pea ko e Kau Ngaue ‘i Ofisi mo e ni’ihi o e Fanau ako ‘oku nau ngaue pe mo ako ngaue ‘i he ofisi ‘o e UTRI ko e konga enau ngaue’i ‘enau totongi ako pea mo ‘enau ako ngaue kema’u ha’anau taukei ngaue ‘oku fiema’u ki he he’enau course ko ia.

  1. Tali ki he Kupu 21

SUMMARY – INCOME

‘Oku ikai ke tui e UTRI ki he fakamatala ko eni ‘a e ‘Atita ‘o pehe kuo nau ‘osi verified mo confirmed mo fakapapau’i ko e toko 19 pe fakakatoa e fanau ako na’e totongi ‘enau ako mo ako ‘i he UTRI ‘i he ngaahi semesita ko eni ‘e tolu pea ko e ta’u fakaako ko eni ‘e tolu 2013, 2014 mo e 2015. Pea kuo nau fakaha ai ‘oku ‘ikai mo’oni na’e ako ‘a e fanau ‘e toko 942 ‘i he UTRI ka ko e fanauako fakakatoa pe ‘e 19 na’e ako ‘i he UTRI ‘i he ta’u ‘e tolu ko eni na’e toki ‘osi. Pea ‘i he’ene pehe leva ‘oku ‘ikai ke tali mo tui e UTRI ki he fakamatala mo founga ‘Atita na’e fakahoko ‘aki pea ‘oku makatu’unga ia mei he ngaahi ‘uhinga mo e fakamatala kuo ‘osi hono ‘oatu ‘i he ngaahi kupu ki mu’a.

‘Oku ha’u e ‘Atita mo ‘enau founga ‘Atita ‘oku fepaki ia mo e ngaahi Lao , Tu’utu’uni fakalele ako, ngaahi me’a kuo ‘osi fakamatala’i mu’a, pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai ke tali ‘ehe UTRI ia ‘a e fakamatala ‘ae ‘Atita pea ‘oku ‘ikai ke totonu ‘enau founga ngaue mo e ngaahi me’a sivi kehekehe na’e totonu kenau fakahoko ‘aki eni, ka na’e ‘ikai kenau fakahoko ‘aki ia, pea kuo nau fakahoko ‘a e ngaahi faka’eke’eke fakapalataha, pea mo e ngaahi fakafuofua hala ‘i he me’a sivi hala. Pea ko ia ai ‘oku ma’u e lipooti oku nofo tafataha pe tukuaki’i ia mo e ngaahi hingoa ‘oku nau faka’asi mai he Lipooti kae ‘ikai ke ‘asi mai e hingoa ia ‘o e kakai na’a nau ma’u mei ai e ngaahi fakamatala ‘oku nau hiki mai ‘i he’enau Lipooti ‘Atita.

Pea ‘oku fakapalataha leva mo tuku hifo leva ai ‘a e ‘Atita ia na’e fai he ‘oku ‘asi mai e hingoa ia ko e Mele Tovi mo e Akosita Lavulavu ‘i he Lipooti ka ‘oku te’eki ai tu’o taha ke ‘asi mai ai e hingoa ia ‘o Luseane Sikuea mo e ni’ihi ‘oku nau tekemui ‘i he fo’i lau’ikovi’i ko eni ‘o e UTRI mo e ni’ihi ‘oku nau kau nga fai ‘i he me’a ko eni. Pea ‘i he’ene pehe leva ‘oku fu’u ngali vale ke tau tali mo pehe ‘oku ma’u ‘ehe kau ‘Atita ko eni ‘e Pua Mafi mo ‘ene kau ‘Atita mo ‘ene kau teke mui ‘a e founga fakapolofesinale mo e founga fakavaha’apule’anga ‘oku ngaue ‘aki ki ha Kautaha ‘Atita ‘i mamani. Tuku kehe pe ‘a Tonga ‘oku nau kei tali mo fakatolonga ‘a e fa’ahinga ‘Atita pehe ke hoko ‘i he fu’u kuonga maama ko eni.

  1. Tali ki he Kupu 23

‘Oku fakaha heni ‘ehe UTRI ‘oku ‘ikai kenau tui na’e ‘iai ha overpayment ko e $553,800.00 pea ko e ngaahi fakafuofua hala mo e me’a fua hala na’e faka’aonga’i ‘ehe ‘Atita ke fakamaau’i ‘aki e UTRI. Pea ko hono ngaahi fakaikiiki neu ‘osi ‘oatu pe ia he tali ki he ngaahi kupu kehe ‘i mu’a

  1. Tali ki he Kupu 24 mo e Recommendations:

‘Oku ‘ikai tali mo tui ‘a e UTRI ki he recommendations fika ‘uluaki ke totongi

fakafoki ‘ehe UTRI ki he TVET Grant. ‘I he ngaahi ‘uhinga ko eni:

Na’e ‘ikai ha maumau Lao pe ko ha maumau tu’utu’uni ‘a e UTRI ‘i he Lao ki he TVET Grant, pehe ki he Agreement ‘oku taku na’e ‘iai ‘i he vaha’a ‘o e UTRI mo e MoET, pea nae fakahoko kotoa pe hono totongi ‘o e TVET Grant kihe UTRI ‘o makatu’unga mei he founga ngaue na’e tali ‘ehe MoET mo e ngaahi Lao kehe ‘oku felave’i mo ia. Pea ‘ikai ko ia pe, na’e fakahoko kotoa pe ‘a e ngaahi ngaue mo e fakahoko fatongia ‘a e UTRI ‘o fakatatau mo hono tali ‘ehe TNQAB ‘ae UTRI ke Lesisita mo ‘enau Konisitutone mo ‘enau tu’utu’uni mo e founga fakahoko fatongia mo fakalele ako ko e taha ‘o e ngaahi ‘Apiako TVET Provider ‘i Tonga ni
Ko hono hoko, ‘oku ‘ikai ke tui ‘ae UTRI ki he ngaue faka’atita na’e fakahoko he na’e ‘ikai ke fakahoko ia ‘i he founga totonu, mo e ngaahi makatu’unga totonu. He ko e TVET Grant ko e pa’anga tokoni mei he Pule’anga Nu’usila mo ‘Aositelelia ‘i he kole mo e fakatangi na’e fakahoko mei he ngaahi ‘Apiako Taautaha ‘oku ‘ikai ko ha ngaahi ‘Apiako fakapule’anga ‘i he 2008 pea na’e kau e UTRI mo e TVET Association ‘a Tonga ‘aia na’a ku tokoni Palesiteni ai ‘i he taimi koia hono kole, pea na’e tali ka kuopau ke fou kotoa pe ia ‘i he Patiseti ‘a e MoET ke toki tufotufa mei ai. Pea ‘i he taimi tatau na’e fai mo e kole ki he Kapineti ‘o e ‘aho koia kenau tali ‘a e tokoni ko eni kihe TVET Grant ki he ngaahi ‘Apiako Taautaha ka na’e ‘omai e makatu’unga pe ‘e taha ko e ngaahi ‘Apiako pe ‘e tali ke kau ai ko e ‘Apiako ‘oku ‘osi Lesisita mo tali ‘ehe TNQAB.

Ko e TNQAB ‘oku ‘iai e mafai ‘uluaki ke kau ai ha ‘Apiako ki he TVET Grant kuopau ke ‘uluaki tali kinautolu mo lesista ‘ehe TNQAB. Pea ‘i he’ene pehe leva ko e ‘Apiako UTRI na’e kau pe ia hono kole ‘o e TVET Grant ke ‘omai ke tokoni ki he UTRI. Pea ko e tokoni ko ia, ‘oku ‘ikai ke fiema’u ia ke toe totongi fakafoki. Ka ‘oku fiema’u ia ke faka’aonga’i ke tokoni ki he fanauako ‘oku ako ‘i he UTRI pea ko e kotoa ‘o e pa’anga kotoa pe na’e ‘omai ki he UTRI ‘i he ngaahi semeita ko eni ‘e tolu, na’e faka’aonga’i kakato pe ia ki he ‘uhinga mo e makatu’unga na’e ‘omai ai ‘e Nu’usila mo ‘Aositelelia ke tokoni’i ‘aki e fanauako mo e ‘Apiako ki honau ngaahi ngafa fatongia mamafa ‘oku nau fakahoko ki he fanau tupu ‘oku faingata’ia mo ‘ikai malava ke tokoni’i. Pea ‘i he’ene pehe na’e faka’aonga’i kakato pe he UTRI ‘a e pa’anga kotoa pe na’e totongi mai ki he taumu’a ko ia ‘i he fakapotopoto taha mo ‘enau lelei taha ‘e lelei kihe fanau ako, kau faiako mo e ‘Apiako. Na’e ‘ikai ke mo’oni pea ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e tukuaki’i ‘o pehe na’e ‘ikai faka’aonga’i totonu ‘ehe UTRI ‘a e TVET Grant ki ha’ane fiema’u fakafo’ituitui pe ko ha toe me’a kehe.
Ko e ngaahi tukuaki’i ‘oku fakahoko mai ‘ehe ‘Atita mo ‘ene fakamatala ‘Atita ko e ngaahi tukuaki’i fakalotofale pe ia, na’e totonu ke fakatonutonu pe ia ‘ehe Potungaue Ako mo e Potungaue ‘Atita moe UTRI. He ‘oku feinga mai e ‘Atita ia ke fai ha fakafekiki ‘i he founga ngaue mo e founga fakahoko fatongia ‘a e ngaahi sino kehekehe ‘e tolu mo ‘enau ngaahi Lao kehekehe ‘e tolu ‘oku nau pule’i kinautolu. ‘Aia ko e Lao ‘oe ‘Atita ‘oku kehe ia, ko e Lao e MoET ‘oku kehe ia, ko e Lao ‘o e TNQAB ‘oku kehe ia, pea mo e Lao mo e Konisitutone ‘oku ne pule’i e UTRI mo ‘ene fakalele ngaue ‘oku kehe mo ia. Pea ‘oku totonu ke ‘uluaki fai ha ngaue ia ke ‘uluaki mahino ki he ngaahi sino fakalao taki taha ko eni honau fatongia mo honau mafai, pea mo e me’a na’e totonu kenau fai ka na’e ‘ikai kenau fai pea mo e me’a na’e ‘ikai ke totonu kenau fai kuo nau fai ia ‘enautolu.

Pea ko ‘eku tui ko ‘ene lava pe o mahino lelei kihe ‘Atita ko hai ‘oku taliui kia hai? Pea ko hai ‘oku lipooti kia hai? Pea ko hai ‘oku ne fakangofua ‘a hai? Pea ko hai ‘oku ne fakamaau’i ‘a hai? Pea pehe kihe founga ngaue ‘oku fakahoko ‘aki ‘a e ‘Atita ko eni ‘e malava leva ketau ma’u ha tali ‘oku tonu ki he me’a ko eni ‘oku hoko. Ka kuopau ketau ki’i ma’u ha loto ma’ulalo mo ha loto fakatokilalo kae lava ‘o solova ‘i he founga faingofua mo fakapalofisinale ‘oku totonu ke fakahoko ‘aki.
‘Oku ‘ikai ke tui ‘a e UTRI ia ki he recommendation fika ua ‘a e ‘Atita ke ta’ofi ‘a e recruit mei tu’a mo e paying school/tuition fees with other arrangements. He ko hono ‘uhinga ko e Tu’utu’uni ia ‘a e Konisitutone ‘a e UTRI na’e Lesisita ‘aki e ‘Apiako UTRI ko e sino fakalao, pea ‘oku ta’e fakapotopoto ke fai tu’utu’uni pehe mai e ‘Atita ia ki he UTRI he ‘oku ‘ikai ko honau ‘Apiako kenau pule ki ai. Koe UTRI ko e fo’i sino fakalao kuo ‘osi Lesisita ‘i he Pule’anga, pehe ki he Potungaue ako mo e Ako Ngaue ‘a e Pule’anga (MoET) pea pehe kuo ‘osi tali mo Lesisita ‘i he TNQAB ko e ‘Apiako kuo taau kene hoko ko e ‘Api Ako TVET Provider ‘i Tonga ni. Pea pehe ki he Kapineti ‘o e ‘aho koia na’a nau tali ‘a e UTRI ke kau ‘i he ngaahi ‘Apiako ke tokoni’i fakapa’anga ‘i he TVET Grant. Pea ko ‘enau ngaahi founga ngaue mo e tu’utu’uni ngaue ‘a e UTRI na’e ‘osi tali kakato pe ia ‘ehe MoET mo e TNQAB ke fakalele mo tali hono ngaahi founga fakalele ako ‘oku nau tui mo taukave’i ko e lelei taha eni ki he fanau kuo tuli mo li’aki ‘i hotau fonua ko Tonga. Pea ‘oku pehe ‘a e ‘ikai ke tui ‘a e UTRI ki he lau ‘a e ‘Atita na’e fakahoko.
Ko e Recommendation hono tolu ‘a e ‘Atita ko e me’a ia kene fakahoko ki he MoET mo e TNQAB kenau fakahoko mo monitoa ‘aki, pea ko e me’a mo ia ‘a e MoET mo e TNQAB kena fakahoko. Ka ‘oku ‘ikai ke kau ai e UTRI ia. He ‘oku ngaue ‘a e UTRI ‘i he malumalu ‘o e ongo fo’i sino fakalao ko eni ‘aia ‘oku ne fai hono tokanga’i mo hono pule’i ‘a e ngaahi ‘Apiako TVET kotoa pe ‘i Tonga ni.
‘Oku ‘ikai ke tui ‘a e UTRI ia ki he recommendation fika 4 he ‘oku hange eni ia ‘oku ne tukuaki’i ‘e ia ‘a e UTRI ‘oku nau fakahoko ha hia, kae hili ko ia, ko ia ia ‘oku tupunga mei ai e Palopalema ko eni. Ko e ‘uhinga ko e ‘omai e ‘Atita ko Pua Mafai ‘oku incompetent kene fakahoko ha atita pehe, mo ha ngaahi tukuaki’i ‘oku hala, pea ne toe fai mai ai mo e recommendation ‘oku hala ke fakahoko. He ko e issue ko eni koe issue fakaako pea ‘oku ‘ikai hono ngaahi Lao ‘oku ne fai tu’utu’uni mo fakahoko mai e me’a ‘oku totonu ke fakahoko ‘okapau ‘oku ‘iai ha ‘apiako ‘oku ‘ikai ke muimui ‘i he founga ngaue kuo tali. Pea kapau ‘oku ‘ikai kenau muimui ‘oku ‘omai e tohi mei he MoET pe ko e TNQAB ke ‘oatu ha tali ‘a e UTRI ki ai. Ka ‘oku ‘ikai ke hange ko e founga ‘a e ‘Atita ke tafoki hake pe ‘o fai e fu’u tukuaki’i fakapalataha mo fai e ngaahi tukuaki’i hala ki he UTRI lolotonga ia ‘oku ‘ikai kene ‘uluaki mahino’i ‘a e me’a ‘oku totonu kene ‘uluaki mahino’i pea toki fai ‘ehe ‘Atita kae lava ke tonu.

Pea ko e ngaahi me’a ia ‘oku mau ta’efiemalie ai pea mo e founga ‘a e ‘Atita na’e fakahoko. ‘Oku ta’e fakapotopoto ke ‘ohonoa e kau polisi ‘i he me’a ia kuo ‘osi fai e tu’utu’uni ki ai e Lao ko hai ‘oku malumalu ‘ia hai? Pea ko hai ‘oku ne fakangofua ‘a hai? Pea ‘oku ngali vale ai heni ‘a e Atita ‘i he ‘Atita na’a nau fakahoko. He kuo nau hala loto ‘api ‘i he fatongia ‘oe MoET mo e TNQAB. Pea kuo nau fai e opinion hala mo e tukuaki’i hala ki he UTRI ‘o pehe ‘oku ‘iai e faihala mo ha founga ta’e fakalao ‘oku nau fai. Kae hili kotoa ia ‘oku ‘iai e Lao ‘oku malumalu kotoa ai e TVET Grant mo hono makatu’unga na’e totongi ai. Na’e ‘ikai ke makatu’unga ia ‘i he toko lahi ‘oe fanauako ‘oku lesisita ‘i ha ‘Apiako TVET ‘i Tonga ni.

‘Oku ‘ikai ke mo’oni ia, ka ‘oku ‘uluaki makatu’unga ia mei he ‘Apiako kuo ‘osi tali ke lesisita ‘i he MoET moe TNQAB ke mahino ko ‘enau founga fakalele ako mo ‘enau Konisitutone mo ‘enau silapa ako ‘oku ‘osi tali mo fakangofua ‘ehe TNQAB. He ko e sino ia ‘oku ne fai e sivisivi’i mo e fakangofua mo e ta’ofi. Pea he ‘ikai ha’u e TNQAB ia ‘o fakangofua mo faka’ata e UTRI ki he’enau founga fakalele ako mo ‘enau sisitemi ako ‘oku nau tui ki ai. Pea ha’u e ‘Atita ia ‘o fai tu’utu’uni mai ke ta’ofi faka’aufuli mo fakangata pea nau toe ha’u ‘o talamai ‘oku hala e founga ia ko ia, kae fakafoki ange e pa’anga ‘a e TVET Grant he na’e hala e founga ngaue ‘a e UTRI.

Ko e toki taha eni ha lau ta’e fakapotopoto, he na’e totonu kene fokotu’u mai pe ke fefe ke liliu e founga ngaue ‘aki ha felotoi ki ai e MoET mo e TNQAB mo e UTRI ki ha toe founga ‘e taha ‘e toe faingofua ange ai ki he ‘Atita kenau ‘Atita’i ki he kaha’u. Pea ‘e ngali fakapotopoto ange ia.
Pea ‘i he tu’unga ko ia ‘oku ou ‘oatu ai heni ‘eku recommandations ki he ‘Atita na’e fakahoko ke fakatae’aonga’i ia ‘ehe MoET ‘a e fakamatala ‘Atita ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016 kae feloto’i heni ‘a e MoET mo e UTRI ki ha Kautaha ‘Atita mei Tu’a tena felotoi ki ai kene toe ha’u ‘o fakahoko ha toe ‘Atita’i fo’ou ‘o e UTRI pea ka hili ia pea toki lau leva ‘a e fakamatala ‘Atita koia ko e ‘Atita Fakalao ia ke hoko ko e Lipooti ‘Atita ki he UTRI 2016.
‘Oku ‘ikai ha toe falala ia heni mei he UTRI ki he Potungaue ‘Atita ‘a e Pule’anga kae tautau tefito kia Pua Mafi mo e kau ‘Atita na’a nau fakahoko e ngaue ko eni. Pea ‘oku faka’amu e UTRI ia ke malava ‘o solova ‘i he melino mo ha founga fakapalofesinale ‘oku taau ke tau ngaue’aki.

 

‘Oku toe launga’i foki heni ‘ehe UTRI ‘a e ‘Atita ‘i he’enau mama ki tu’a e fakamatala ‘Atita ‘a e UTRI ‘o ‘ave kia Viliami Uasike Latu mo ‘ena website Nepituno pea toki tufaki ai ‘e Viliami Latu ‘a e Lipooti ki he ngaahi Media kehe. Pea ‘oku maumau ai e ongoongo ‘o e UTRI he ko e Lipooti ‘Atita ia ki he MoET ka na’e ‘ikai ko e ‘Atita’i kihe Nepituno ke pulusi mai ai. ‘Oku ongo’i lahi ‘e he UTRI ‘i he va’inga mo e taaufehi’a ‘oku fakahoko ‘ehe ‘Atita kihe ‘Apiako UTRI.

  1. Tali ki he Kupu 25

 Expenditures: Teachers Salary and the Remaining Expenses:

‘Oku muimui mo tauhi pe ia ‘ehe UTRI ‘a e ngaahi tu’utu’uni mo e fiema’u ‘a e MoET pea ‘oku faka’aonga’i kakato pe ‘a e pa’anga ki he vahenga mo e totongi ki he kau faiako mo e kau ngaue ‘ae UTRI ‘oku nau ngaue ‘i he malumalu ‘o e UTRI ‘o fakatatau mo e fiemau ‘a e TVET Grant.

  1. Tali ki he Kupu 26

Na’e fakahoko pe ia ‘ehe UTRI ‘a hono fakakakato ‘o e ngaahi fiema’u kotoa pe mei he MoET ‘o fakatatau mo e ngaahi me’a na’e fakaha mai meihe MoET ke fakakakato ange. Pea kapau leva ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha fakamatala ia ‘oku nau fiema’u mai mei he MoET ka ‘oku te’eki ai ‘oatu mei he UTRI pea ‘oku mahino mai ia ‘oku ‘iai e taomia ‘i he me’a koia, Ka ‘oku feinga ma’u pe UTRI ke fakahoko kakato ‘a e ngaahi fiema’u kotoa pe ‘oku fiema’u mai ‘ehe MoET mo e TNQAB. Pea ko e ngaahi me’a koia ‘oku malava pe ia ke fakakakato atu pea mo solova. Ka ‘oku fo’ou mo e ngaahi me’a ko eni he na’e ‘ikai ke ‘iai ha fiema’u pehe ia mei he MoET kemau ‘oatu kimu’a pea toki totongi mai ha TVET Grant. Tuku kehe ‘oku ‘iai ha aleapau fo’ou ia ‘oku ‘ikai ha’amau ‘ilo ki ai.

  1. Tali ki he Kupu 27


Ka ‘oku ‘iai ha fiema’u mei he MoET ke fakakakato atu ha ngaahi fiema’u ki he Lipooti ki he TVET Grant pea ‘e lava pe ia ke ‘oatu. Ka ko e ngaahi me’a ‘oku ha mai ko eni ‘oku foou ia, pea ‘oku teeki ai ke fakaha mai ha me’a pehe ia mei he MoET. Ko e UTRI ‘oku ‘i he malumalu ‘o e MoET pea ko e ngaahi me’a pe ‘oku nau fiema’u kemau ‘oatu ‘oku mau ‘oatu.

  1. Tali ki he Kupu 28.

Ko e konga ko eni, ‘oku ‘ikai ha’amau ‘ilo ki ai, he ko e konga lahi ‘oe ngaahi lekooti na’e kaiha’asi ia ‘e Pua Mafi mo e kau ‘Atita mei he UTRI te’eki ai ma’u ha mafai ki ai, pea ko ha femahino ‘aki ki ai kimu’a pea nau toki kaiha’asi mei he UTRI pea ‘oku ‘ikai ha’amau ‘ilo ‘e taha ko e ha fua e ngaahi lekooti na’a nau ‘ave pea ‘o a’u mai ki he ‘ahoni ‘oku te’eki ai pe tenau fakafoki mai. Neongo kuo mau toutou fakaha ke fakafoki mai ka ‘oku te’eki ai pe, pea ‘oku mahino mai leva ‘ae taumu’a ‘uli mo fakalotokovi na’e fakahoko ai ‘e Pua Mafi hono kaiha’asi e ngaahi lekooti ‘a e UTRI ‘o ‘ikai fakahoko he founga totonu mo fakalao ‘a e ngaahi Tu’utu’uni Ngaue ‘a e UTRI mo hono tauhi e ngaahi Lekooti ke pelepelengesi mo tauhi ke malu mo fakapulipuli pea ke ‘uluaki ma’u ha ngofua ‘i he tohi mei he Talekita Ako kimu’a pea toki ‘ave ha Lekooti mei he UTRI. Ka kuo fakahoko ‘ehe ‘Atita ‘a e founga ta’e fakalao mo fakamalohi kene kaiha’asi ‘aki e ngaahi Lekooti ‘a e UTRI ‘i he ngaahi ‘uhinga ke tamate’i ‘aki e UTRI.

Ko e founga ngaue ko eni na’e fai ‘e Pua Mafi mo e ‘Atita ‘oku ta’e fakalao, pea ne mau ‘osi tohi ‘o fakaha ki he ‘Atita Seniale pea ‘oku ‘ikai pe ke ‘iai ha’ane ola. Pea ‘oku mahino lelei pe kiate kimautolu ‘oku ‘iai ‘enau ngaahi palani fakapulipuli ‘oku nau fakahoko ki he UTRI ka ‘oku fiema’u ia ke fakatonutonu ‘a e founga ngaue mo e founga hala na’e fakahoko ‘aki ‘ehe ‘Atita ki he UTRI.

  1. Tali ki he Kupu 29

Part 1. Teacher’s salaries

Ko e ngaahi fakamatala ki he vahenga ‘oe kau faiako pea kapau na’e fiema’u ha ngaahi lekooti ki ai ‘oku totonu pe ke ma’u. Ka ‘oku ou tui na’e ‘ikai ke fiema’u ia ‘ehe ‘Atita ke ‘oange ha me’a ki ai. He na’e te’eki ai tu’o taha tenau fakaha mai kiate au ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku nau fiema’u ka ‘oku ‘ikai ke ma’u ange. Pea ‘oku toe ha pe ia ‘i he ngaahi fakamatala mo ‘eku tali ‘i he ngaahi kupu ‘i mu’a atu. ‘Oku ‘iai pe founga ki he vahenga ‘o e kau faiako mo e kau ngaue ‘oku nau vahe ‘aki ‘oku nau vahe cash katoa pe. Pea ‘oku ‘iai pe hono ngaahi lekooti ‘oku lekooti ai. ‘Oku ‘ikai teu tui ki he fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha salary mo e wages register ‘a e UTRI. Kapau pe na’e fiema’u ke ‘oatu na’e totonu pe ke ‘oatu ka na’e ‘ikai foki ke fiema’u mai ia.

  1. Tali ki he Kupu 30

 Ko e tukuaki’i koia ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia ‘o fakatatau mo ho’omou ma’u’anga fakamatala moe toko taha ‘oku ne ‘oatu e me’a hala ko ia ki he ‘Atita. Na’e toki ha mai pe ‘a UTRI ‘o faka’aonga’i e Tonga National Centre ‘i he ta’u 2009. Ko e fakamatala ‘oku ha ‘i he kupu 30 ‘oku mahino mai ia ko e fai ‘ehe toko taha ‘oku loto kovi mo fehi’a ki he UTRI pea ‘oku toe mahino mai ia ko e fakahoko ‘ehe toko taha ‘oku ‘ikai tene ‘ilo’i e me’a mo’oni na’e hoko. Pea ‘oku ta’efalala’anga ‘aupito e fakamatala koia he ‘oku ‘ikai ke tu’u mai ia he Lipooti koe hai e toko taha na’a ne fai e fakamatala mo hono hingoa. Kae lava ke fakatonutonu.

He na’e hu mai ‘a e UTRI ia kihe TNC ‘oku ‘ikai ke toe ‘iai ha kaungaue ia e ngaue ai, pea na’e ‘osi tapuni ia, pea ko e kaungaue na’e faka’aonga’i lahi taha ‘i he ngaue ‘a e TNC ko e fanau ako pea pehe foki moe kau faiako na’a nau fakahoko ‘a e ngaahi ngaue ko eni koe konga ‘enau ngaue’i ‘enau totongi ako mo ‘enau ako ngaue. Pea na’e toki fakahu fo’ou mai pe moe ni’ihi na’a nau ‘uluaki ngaue ai ‘i mu’a koe kau staff pea mo e ni’ihi ko e kau ako ngaue mo e ngaue pe mo ako ‘i he taimi tatau. Pea ‘oku ‘ikai mo’oni ‘a e pehe ko e ngaahi tu’unga pe ia na’e ‘osi ‘iai ‘i he TNC na’e faka’aong’i ‘ehe UTRI.

Ko e tukuaki’i koia ‘oku pehe na’e pehe ‘ehe ni’ihi e kau ngaue ko e lahi ko ia ‘enau vahe ‘oku ha ‘oku ‘ikai tatau ia mo e pa’anga na’a nau ma’u. Ko e fakamatala koia ‘oku totonu ke ‘omai e hingoa ‘o e toko taha koia ke fakatonutonu. He ko hono ‘uhinga koe ni’ihi toko lahi ‘oe kau ngaue mo e kau faiako ‘oku faka’ata pe kenau cash lolotonga ‘o e uike ki ha’anau fa’ahinga fiema’u kae toki to’o pe ia ‘i he taimi tenau vahe ai. Pea ko e konga lahi mo e ni’ihi toko lahi ‘oku tali pe ‘enau fiema’u cash ‘anautolu ia, ke tokoni ki he’enau fiema’u. Ka ‘i he taimi ‘e fai ai e vahe ‘i he taimi totonu ‘oku fiema’u ‘ia ke to’o mei he’enau vahenga ‘a e pa’anga na’a ne ‘osi no, pea ko e toenga leva pea toki totongi ange. Pea ko e taha ia ha me’a ‘oku hoko mo fakahoko ‘i he UTRI ‘oku ‘ikai ke fakahoko ia mo tali ‘i he ngaahi ngaue ‘anga lahi ‘i Tonga ni. Ko hono tali ‘enau no pa’anga mo ‘enau cash ki mu’a pea toki fai ‘a e vahe ‘i he ‘aho vahe fakauike ua. Pea ‘oku ‘uhinga pehe ‘a e fiema’u ke cash peke fakafaingofua ‘enau fiema’u faka’aho, pea ko hono ua leva ke tu’usi ‘a e fakamole mei he vahe sieke he ‘oku totongi fakafo’i sieke pea ko e fakamole ‘oku fiema’u ke tu’usi mo ia.

Pea ko hono toe ‘uhinga ‘e taha ‘oku ‘iai e taimi ‘e taha ‘oku ‘ikai ma’u ha pa’anga ia kene feau ‘e vahe a e kau faiako mo e kau ngaue he uike ‘e ni’ihi pea kuopau ke fai ha no silini mo ha pa’anga ha feitu’u ke malava ‘o totongi ‘aki kae toki tapuni mai. Pea ko e taha ia ‘o e ngaahi faingata’a he koe taimi lahi ‘oku ‘ikai malava ke ma’u e vahenga ‘o e kau ngaue mo e kau faiako ‘i he taimi totonu. Ko e to nounou fakapa’anga mo ‘ikai malava ke ma’u mai e pa’anga tokoni TVET Grant ‘i hono taimi totonu pea kuopau ke fai ha kole pa’anga mo ha no mei ha feitu’u kae toki tapuni mo totongi fakafoki.

  1. Tali ki he Kupu 31

Ko e tukuaki’i ‘oku fai ‘i he kupu 31 ‘oku malava pe ia ke ‘oatu hono tali mo hono ‘uhinga ‘i he ni’ihi ‘o e ngaahi tali kuo ‘osi ‘oatu. He ko e UTRI ko e ‘Apiako Fakataautaha pe ‘a ‘Etuate Lavulavu pea ‘oku fakalele pe ‘i he founga ‘oku ne tui ‘oku fe’unga mo taau ke fakalele ‘aki ‘o fakatatau mo e tu’unga fakapa’anga ‘oku ma’u mo e ngaahi taumu’a ngaue. Pea kapau leva ‘oku ‘iai ha to kehekehe ‘i he ngaahi lisi mo e toko lahi ‘o e kau faiako mo e kaungaue ‘e malava pe ia ke hoko, ka ‘oku fiema’u pe ia ke ‘omai ke fakatonutonu ki ai ‘okapau ‘oku ‘iai ha fehalaaki ‘i he ngaue kuo fakhoko ‘ehe kau ngaue ‘i ‘Ofisi.

  1. Tali ki he Kupu 32

Ko e tukuaki’i ko ia, ‘o pehe the source documents for the staff salaries provided do not matched with the periodic withdrawals made from the UTRI bank account.

Ko e tukuaki’i ko ia, ‘oku ‘ikai ke mahino ia ki he ‘Atita ko e pa’anga mei he TVET Grant ‘oku ha’u tomui ma’u pe ia. Pea ko e konga lahi ‘o e ngaahi fakamole ia ki hono fakalele ‘o e ngaahi fakamole mo e ngaahi vahenga ‘oku fa’a totongi fakahangatonu pe ia mei he feitu’u ‘oku ma’u mei ai ‘a e pa’anga ke fua ‘aki e fatongia ‘oku fiema’u he taimi koia. Pea ‘i he taimi tatau ‘oku ma’u mai ai e TVET Grant ‘oku fa’a toho lahi’i leva ‘a e fo’i seniti mei he account ‘a e UTRI kena totongi fakafoki ‘a e ngaahi pa’anga na’e ‘osi faka’aonga’i ia ‘ehe UTRI.

Pea ‘i he taimi lahi taha ko e pa’anga pe ia ‘a ‘Etuate Lavulavu mei he’ene ngaahi pisinisi kehe ‘o hange ko hono fu’u Maka (Quarry) pea ‘oku fa’a faka’aong’i lahi ke tokoni ki he ngaahi fiema’u ‘a e UTRI kae toki ma’u mai e TVET Grant pea toki totongi fakafoki pea pehe foki ko e taimi e ni’ihi ko e no mei he Pangike pe ko ha toe feitu’u kehe ke malava ‘o fe’au ‘e fiema’u ‘a e UTRI he taimi koia. Kae toki totongi fakafoki e mo’ua ko ia.

Pea ‘ikai koia pe foki, ka koe TVET Grant ‘oku toki ma’u mai ia ‘o totongi fakafoki ‘a e ngaahi fakamole ia kuo ‘osi fakahoko ‘i he ngaahi mahina pe ko e ta’u kuo hili, ‘aia ko e founga anga maheni pe ia na’e faka’ata ke fou mai ai e ngaahi ‘Apiako TVET kotoa pee he MoET mo e kau taki ‘o e ‘aho ko ia. Pea ‘i he’ene pehe leva ‘e malava peke hoko ka ‘oku ‘ikai ha me’a ia ai ‘e pehe ‘oku hala ai.

He ko e pa’anga kotoa pe ‘oku hu mai ko e vahenga ‘a e kau ngaue mo e kau faiako ‘oku totongi kakato pe ia pea ‘oku nau ma’u pe ia, pea ‘oku te’eki ai ke ‘iai ha launga mei ha faiako tuku kehe pe ‘a Luseane Sikuea ka na’e malava peke solova mo fakamahino kiate ia ‘a e founga mo e ‘uhinga he ‘oku ‘ikai makatu’unga ‘a e vahenga lahi ia ‘oha taha ko ‘ene fu’u mataitohi, ka ‘oku makatu’unga ia mei he ngaue ‘oku ne lava ‘o fakahoko pea mo lava o fai ke lelei mo ‘iai ha ola ‘oku ma’u mei ai ‘oku lelei. Pea ko Luseane pe taha na’e ‘ikai kene tali ‘a e founga koia. Ka ko e pango ko e founga pe ia kuo ‘osi tali ‘ehe Lao mo e tu’utu’uni ngaue fakaleleako ‘a e UTRI pea ‘osi tali pe ia ‘ehe TNQAB.

  1. Tali ki he Kupu 33.

PART 2 Remaining Expenses

‘Oku ‘ikai tali ‘ehe UTRI ‘a e fakamatala ‘a e ‘Atita ‘o pehe ko e ngaahi fakamole ‘oku ‘ikai fekau’aki ia mo e UTRI operations. Ka ‘oku mau fakaha heni ko e ngaahi fakamole kotoa pe ‘o felave’i mo e TVET Grant na’e fakahoko kotoa pe ia ki he ngaahi ngaue ‘a e UTRI.

‘Oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e tukuaki’i ‘o pehe ko e documents na’e ‘oange mei he UTRI were out dated and not consistence with the semester of the TVET grant received by the UTRI. Ko e ngaahi tukuaki’i koia ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. Pea na’a ku ‘osi fakamatala pe hono tali ‘i he ngaahi kupu kehe ‘i mu’a atu. He ko e tu’unga ‘oku ‘asi pehe ai ‘ae ngaahi fakamole ‘o to kehekehe mo taimi ‘oku totongi mai ai e TVET Grant ki he semesita ko ia, ko e ‘uhinga ko e ‘ikai ke malava ke ma’u mai mo totongi mai ‘a e TVET Grant ‘i he taimi totonu ‘o hange ko e ‘uluaki femahino ‘aki ‘ae ngaahi TVET Provider mo e MoET. Ka ko e taimi lahi ‘oku tomui ma’u pe. Pea ‘i he taimi tatau ‘oku ‘alu e UTRI ia ‘o no pe ‘oku nau kumi ha pa’anga mei he feitu’u kehe, pe ko e to’o mei he ngaahi pa’anga pe ia ‘a e ngaahi pisisini taautaha pe ia ‘a e Founder ‘o fakakakato ‘aki, kae toki tatali ki he taimi ‘e ma’u mai ai e TVET Grant pea toki totongi fakafoki leva ki he ni’ihi ko ia na’e no mei ai ‘a e Pa’anga ko ia.

Pea ko hono ‘uhinga ia ‘oku pehe ai ‘ehe ‘Atita ‘oku ‘iai e to kehekehe ‘i he taimi na’e totongi mai ai e TVET Grant mo e Semesita koia, pea mo e taimi na’e fakahoko ai ‘a e ngaahi fakamole ko ia. Pea na’e toki liliu mai pe ia ‘i he konga loto ‘o e 2015 na’e fa’u mai ai ‘ehe MoET ‘ae aleapau (agreement) ‘i he vaha’a ‘o e MoET mo e Ngaahi TVET Provider kotoa pe ‘i Tonga ni kenau fakamo’oni ai, pea ko e taha ia ‘o e ngaahi fiema’u ‘a e MoET ke liliu ‘a e founga fakamole ‘o e TVET Grant ke ‘oua e toe tali ha ‘uluaki fakamole ia ki mu’a pea toki ma’u mai e TVET Grant pea toki totongi fakafoki ki he feitu’u na’e no pe kole mei ai e Pa’anga ko ia. Pea na’e ‘ikai ke tali ‘a e fakakaukau ia koia ‘ehe kau TVET Provider ‘o a’u mai ki he ‘aho ni.

He na’e ‘ikai ke tui ki ai e ngaahi TVET Provider ia, he’e uesia ai ‘enau fakalele ako, pea pehe ki he’enau ngaahi fokotu’utu’u ki he’enau ngaahi fakamole lolotonga ‘a e lele ‘ae ako ‘i he Semesita ko ia. Pea me’apango kuo ha’u e ‘Atita ia ‘o e 2016 ‘o talamai ‘oku hala, kae hili ko ia, ko e tu’utu’uni ko ia, moe aleapau ko ia, ‘oku te’eki ai ke fakamanava’i ke hoko. Ka kuo ha’u e ‘Atita ia he 2016 ‘o faka’aonga’i e aleapau ko ia, ‘oku faka’amu ki ai e MoET ke fakamo’oni ka ‘oku te’eki ai fai ha felotoi ia ki ai pea ‘oku te’eki ai kau e UTRI ia he fakamo’oni ‘i he aleapau Agreement ko eni.

Ko e founga ko eni na’e tali lelei pe ia ‘ehe Minisita Ako Malolo mo e kau Taki ‘o e MoET ‘o e ‘aho ko ia pea pehe foki mo e kau ‘Atita na’a nau fakahoko e ‘Atita ‘o e UTRI ‘i he 2012, 2013 mo e 2014. Ka kuo ha’u e ‘Atita ia ‘o e 2016 ‘o talamai ‘oku hala ia.Pea ‘oku hala e founga ngaue ‘a e UTRI. Ka ‘oku ou fie fakamanatu atu pe ko e ngaahi tu’utu’uni ngaue ko eni na’e ‘osi tali pe ia ‘ehe sisitemi ako ‘a e UTRI pea pehe foki mo e MoET pea mo e TNQAB. Pea ‘i he tu’unga ko ia ‘oku ‘ikai ke tui e UTRI ia ‘oku ‘iai ha Lao pe ko ha tu’utu’uni ‘oku maumau heni.

  1. Tali ki he Kupu 33.1

Renovations $105,280.00

Ko e renovation ko ia na’e fakahoko ‘i Vava’u ‘i he konga kimui ‘o e 2013 mo e konga ki mu’a ‘o e 2014 ‘oku fakahoko pe ia ‘o fakatatau mo e vision mo e taumu’a ngaue ‘ae UTRI. Pea ‘oku ‘i he’enau palani ngaue nounou mo loloa kuo ‘osi tali ‘ehe Tu’utu’uni ngaue ‘a e UTRI ke fakahoko ‘i Vava’u ko e konga ‘o e feinga’i ke nofo pe fanau ako ‘i Vava’u ‘o ako pe ‘i Vava’u. Pea ke toe fakasi’isi’iange ai ‘ae ngaahi palopalema ‘i he’enau ha’u ki Tongatapu ‘o nofo hili ai ‘i honau ngaahi famili, pea toe lahi ange ai ‘a e ngaahi faingata’a ‘oku hoko kiate kinautolu lolotonga ia ‘oku nau mama’o mei he’enau ngaahi matu’a. Pea ko hono ‘uhinga ia na’e tali ai ‘ehe tu’utu’uni ngaue ‘a e UTRI ke fakalelei’i ‘a e ‘Apiako ‘i Vava’u ke foki pe ‘a e fanau mei Vava’u ‘o ako pe ‘i Vava’u . Pea ‘i he taimi tatau ‘oku kei pule’i kakato atu pe ‘a Vava’u mei he ‘ulu’i ‘ofisi ‘i Tongatapu. Pea ko e kotoa ‘o e ngaahi courses na’e fakahoko ‘i Vava’u ko e ngaahi course katoa pe ia kuo ‘osi tali ‘ehe TNQAB ke faiako’i ‘ehe UTRI.

Pea ko e ako na’e fakahoko ‘i Vava’u ko hono fakakakato ‘a e ngaahi courses pe ia ‘a e fanau ako kuo nau ‘osi lesisita mai pe kinautolu ia kihe UTRI ka ‘oku nau nofo ‘i Vava’u. Pea ko hono ‘uhinga ia na’e fakahoko ai ‘a e ngaahi fakalele’i ko eni ki he ngaahi faleako na’e faka’aonga’i ‘ehe UTRI ‘i Neiafu mo Leimatu’a ke fakalele ai ‘ae Akongaue mo Ako ‘a e UTRI. Ko e Approved course ‘a e UTRI ‘oku ‘iai e Polokalama ako ‘i he Tourism and Hosipitality ka ‘oku ‘iai hono ngaahi va’a kehekehe ‘e 14 ‘oku malava ke fakahoko mei ai e Ako ‘a e fanauako. Pea ko e fakahoko Ako na’e fakahoko ‘i Vava’u ko e konga pe ia ‘o e ngaahi fokotu’utu’u ngaue ke tokoni ke toe faingofua ange ai e ako ki he fanau mei he ngaahi motu. Pea ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e tukuaki’i koia ‘a e ‘Atita ‘o pehe na’e ‘ikai ha ‘Apiako ia ‘oe UTRI ‘i Vava’u.

He ko e ngaahi ‘Apiako mo e ngaahi faleako kotoa pe kuo ngaue’aki ‘ehe UTRI ‘i he kuohili ko e ngaahi fale ako ‘oku nau rent mai kenau ngaue ‘aki, pea ‘i he taimi tatau ‘oku fakahoko ‘a e renovation ke fakalelei’i ‘aki ‘a e ngaahi fale ako mo e ngaahi fale ‘oku ako ngaue mei ai e fanauako ‘oku ‘i he UTRI. Ko e faka’uhinga ‘a e UTRI ki he ngaahi loki ako ‘oku ‘uhinga ia ki he fale ‘oku fai’anga ako ngaue mo ako mei ai e fanauako ki he’enau ngaahi courses kuo tali ‘ehe TNQAB. Pea ko e me’a ia na’e fakahoko ‘i Vava’u. Pea koia ai ‘oku ‘ikai ke tali ‘ehe UTRI ia ‘a e faka’uhinga ‘a e ‘Atita pea mo ‘ene tukuaki’i.

  1. Tali ki he Kupu 33.2

Ko e tali ki he tukuaki’i ‘oku fai ‘ehe ‘Atita ki he renovation na’e fakahoko ‘i Ma’asi 2015 ko e $49780.00 ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e tukuaki’i ko ia. Pea ko e founga na’e fakahoko ‘aki ‘ehe ‘Atita ‘a e ‘opinion ko ‘eni ‘oku ‘ikai totonu ia. Pea na’a ne ha’u pe ia, mo ‘ene tali ‘oku ‘ikai kene tali ‘e ia na’e fakahoko ‘a e renovation. Kae hili ko ia, ‘oku ha’u pe ia mo e laumalie tamate pea mo ‘ene ‘asenita fakapulipuli ke tamate’i ‘aki e UTRI. Pea ‘oku ‘iai ‘emau tui ko e me’afua mo e me’a sivi na’e faka’aonga’aki ‘ehe ‘Atita kene tala mai ai na’e ‘ikai fai ha revonation ‘oku ‘ikai totonu ia. Pea ‘oku fiema’u ia ke fakatonutonu ‘ae me’afua na’a ne faka’aonga’i. Ka ‘oku ‘ikai ko ‘ene fo’i fakakaukau pe faka’eia pe.
Pea ‘oku fu’u faingata’a ke fakahoko e ngaue ia ‘i Ma’asi 2015 pea toki ha’u ia ‘i Sune 2016 ‘o talamai ‘oku ‘ikai ke fai ha renovation. Pea toe ta’emahino kiate ia ‘a e mamafa ‘oe Leipa mo e naunau ‘i tonga ‘i hano fakahoko ha ngaahi fakalelei ki he ngaahi fale.

Pea na’e totonu kapau na’e ‘ikai kenau fiemalie ki he tali mo e fakamatala ‘a e Puleako pea ‘oku totonu kenau tohi mai ‘o fakaha mai kae lava ke fai ha talanoa ki he ‘uhinga ‘oku nau ‘omai pea ‘oatu ‘e he UTRI ‘enau ngaahi fakamo’oni ki ai. Ka ko e pango na’e ha’u pe ‘Atita ‘ia kuo ‘osi set mai pe ‘ene tali ‘ana ia. Pea ‘oku faingata’a leva ia ke fanongo mai.

  • Tali ki he Kupu 33 & 33.3

 Ko e Kautaha Langa ko ia ko e Takiama & Associates Ltd mo e Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI) ko e ongo Kautaha Langa mo e ‘Apiako ‘o ‘Etuate Lavulavu na’a ne fokotu’u, ‘i he ‘uhinga ke tokoni ‘a e TAL (Takiama) ki hono fakapa’anga ‘a e UTRI. Pea na’e fokotu’u talu mei he 2000 ‘i Vavau ‘a e Takiama & Associates Ltd kene ngaue’i ha pa’anga ke tokoni ki hono fakapa’anga ‘a e ngaahi fakamole mo e ngaahi fiema’u kotoa pe ‘a e UTRI. Pea ko e fatongia tefito ia ‘o e TAL (Takiama) talu mei he kamata anga ‘o ene fakahoko fatongia ki he kakai. Pea mei he ta’u 2000 ki he 2008 na’e liliu leva ‘a e taumu’a ‘a e Takiama ‘o ‘ikai ke toe loko ngaue langa ki tu’a, kae nofo tafataha pe ia ki he ngaahi ngaue mo e fiema’u ‘a e UTRI. Na’e hoko mai ai ki he 2008 kuo toe hu ‘a ‘Etuate Lavulavu ia ki Falealea ‘aia na’a ne ha’ana e Kautaha Langa ko e Takiama & Associates Ltd pea ‘i he taimi ko ia, kuo fakahoko leva ai ha aleapau ngaue (contract) ‘a ‘Etuate Lavulavu mo e tangata ko Mr Trevor Woods kene hoko ko e CEO mo e Pule Lahi ki he Kautaha Takiama & Associates Ltd pea kene fakalele ‘a e Kautaha ‘o to’o ‘a e ngaahi fakamole, pea ko e tupu leva e peseti ‘e 60% ‘a Trevor pea peseti ‘e 40% leva ‘a e ‘Apiako UTRI.

Na’e fakahoko kotoa ‘a e ngaahi fakakaukau ko eni, ko e feinga pe ha founga ‘e malava ke ma’u ai ha pa’anga ke fakalele ‘aki e UTRI ka na’e ‘ikai ‘uhinga ia ke ma’u ai ha tu’umalie ‘a ‘Etuate. He na’e nofo pe ‘a ‘Etuate ia ‘i he’ene taumu’a ngaue mo ‘ene tui ki he mahu’inga ke ‘iai ha fa’ahinga ‘apiako pehe ke tokoni ki he Fonua. ‘I he taimi ko ia, na’e kei tu’uma’u pe ownership 100% ia ‘Etuate Lavulavu .Oku hoko tatau pe foki moe ngaahi apiako fakatekinikale lahi ‘I tonga ni oku iai enau falekai, catering and services pea moe pausa. Koe ngaahi business koia oku nau tokoni ki he ngaahi mea fakapaanga mo ako ngaue ai enau fanau.

Neongo ko hono fakalele faka’aho na’e ‘Ia Mr Trevor Wood. Na’e a’u mai leva ki he 2009 kuo hiki mai leva ‘a e UTRI mei Havelu ki he Tonga National Centre pea mei ai leva na’e toe liliu leva ‘a e taumu’a ngaue ia ‘a e Takiama ka ‘i he kei malumalu pe ‘o Trevor Wood ke nofo taafa taha pe ‘a e Takiama & Associates Ltd ia ‘i he ngaahi fiema’u Langa mo e monomono ‘ae UTRI pea toe fakalahi leva ai mo e contract aleapau ngaue mo e hoa ngaue mo Trevor Wood ke fakakau atu ki ai mo e UTRI ki he fakahoko fatongia a Mr Trevor Wood kene hoko ko e Pule Lahi ki he Kautaha Takiama & Associates , pea ne toe hoko ko e toko taha FAiako ‘i he va’a ‘o e Langa mo e monomono fale, palama, tamape ‘a e UTRI, Pea ne toe tokanga’i fakakatoa ‘a e ngaahi va’a ngaue kotoa pe ‘a UTRI. Pea ne toe hoko ko e Quality Assurance Officer ‘a e UTRI pea mo ne toe tokanga’i fakalukufua ‘a e ngaahi me’a fakaadminstrative kotoa pe ‘ae UTRI ‘o hoko ko e Tokoni makakehe ki he Founder mo e Talekita Ako ‘i he UTRI.
Na’e ma’u kakato e Trevor Wood ‘a e mafai tatau mo ‘Etuate Lavulavu ‘i hono fakalele ‘a e UTRI mo e ngaahi Ngaue kotoa pe ‘a e Takiama mo e va’a monomono ‘a e UTRI. Pea mei he 2009 ki he 2015 ‘o a’u ki   Epeleli ‘o e 2015.

Nae hoko mai ai ki he toki tali o e UTRI kenau kau kihe polokalama TVET Grant ‘i he 2011. Na’e fakahoko ai pe ‘ehe Kautaha Takiama ‘i he malumalu ‘o Trevor Wood ‘a e ngaahi ngaue renovations kotoa pe ‘a e UTRI. Pea ‘i he taimi tatau na’e ‘ikai leva ke toe fiema’u ia ke ‘iai ha Laiseni kene fakahoko ‘aki e ngaue monomono ko eni. He ko e ngaue pe ia ‘a e Takiama ki he UTRI ko e konga ‘o e ngaahi va’a ngaue ‘ae UTRI ‘oku tokoni fakapa’anga ki he UTRI pea ‘ikai koia pe ka ‘oku toe tokoni foki mo e Takiama ia ki hono fakafaingofua’i ke hoko ko ha Kautaha ke malava e fanauako ‘o akongaue mei ai. Pea na’e ‘uhinga pehe hono fakafekau’aki e Takiama mo e UTRI ke malava ‘o fetokoni’aki ke malava ‘o fakahoko e misiona mo e vision ngaue ‘a e UTRI ‘aia he ikai tene lava o fuesia toko taha.

Ko e fakanounou ke toe mahino ange, ko e UTRI, Takiama, Little Tonga Bar, TNC Services, mo Etuate Lavulavu ko e ownership pe taha ko Etuate Lavulavu. Pea ko ia naa ne fokotuu. Pea ko e Takiama, Little Tonga, TNC Services, ‘oku nau hoko kotoa pe ko e sino ngaue o e UTRI. Pea ‘oku fuu faingataa aupito ke fakafaikehekehe’I a e sino o Etuate Lavulavu mei he UTRI (Unuaki o Tonga Royal Institute) he koi a naa ne fokotuu.

Pea koi a pe naa ne fakapaanga mai talu mei hono fokotuu I he 2000 o fai mai ai ki he 2016. Pea ko e mea kotoa pe a Etuate Lavulavu ‘oku alu kotoa pe ia ki he UTRI. Pea ka iai ha mea ia I he hingoa o e UTRI ‘oku uhinga pe ia ko Etuate Lavulavu ai pe ia. Pea ka iai ha mea ia he hingoa o Etuate Lavulavu oku uhinga pe ia ko e UTRI. He ko e UTRI ko e kii moui pe ia a Etuate Lavulavu. Pea neongo oku I he hingoa o e UTRI ka oku kei pule fakaaufuli pe a Etuate Lavulavu ia ki ai. He ko hono Apiako Taautaha mo ene visione. ‘

‘O kehe ia mei he ngaahi Apiako Siasi mo Puleanga oku iai e kakai oku nau pulei. Ka ko e UTRI I oku ownership pe ia ehe toko taha. Pea koi a pen aa ne fokotuu mo ene vision. Pea e kei pule pe ia ki ai. Ko e vahe mo e koloa kotoa pe a Etuate Lavulavu oku alu kotoa pe ia ki he UTRI ke fakalele aki. Pea oku fuu faingataa ke tau fakafai kehekehei a Etuate Lavualvu mo e UTRI. He ko eniihi toko lahi I Tonga ni oku nau ui pe ia enautolu a e UTRI ko e Apiako o Etuate Lavulavu. Pea I he taimi lahi oku ui pe ia ko e Api ako o Lavulavu o ikai ui e UTRI ia.

Hee fuu faingtaa ke hau e Atita ia o omai e fua nae atita’i aki e ngaahi apiako siasi mo puleanga o atitai aki e Apiako taautaha o hange ko UTRI. He ko e sino pet aha oku aana e UTRI. Aia ko Etuate Lavulavu. He ko e kotoa e paanga kuo hu mai ki he UTRI oku fakamoleki kotoa pe ia ki hono fakalele o e UTRI mo hono tokonii e fanauako mo e hako tupu oe fonua.

Pea oku hala aupito e tukuakii o pehe oku ngauehala aki ha paanga ki ha mea fakafoituitui a Etuate Lavulavu. Oku ikai ke mooni ia. He ka ne mooni ia, kuo fuoloa e tuumalie a Etuate, ka I heene tuu he taimi ni oku hala ke iai ha mea ia e taha. He ko e mea pe naa ne fakamoleki kiai hono ivi mo e mea kotoa pe ko e UTRI mo Api ako ke kei moui pe o fakahoko hono fatongia ki he kakai masiva o e fonua.
Ko e Lao ki ha fiema’u ke ‘iai ha’ate pisinisi Laiseni Langa mo monomono ‘oku ‘uhinga pe ia , ‘okapau ‘oku te ‘alu ‘o fakahoko ha ngaue kiha toko taha kehe. Ka ko e fokotu’utu’u ia mo e Takiama kenau fakahoko pe ia ‘enautolu ‘a e ngaahi ngaue langa mo e monomono kotoa pe ‘a e UTRI. Pea ko e ngaahi me’a ia na’e fakahoko. Pea na’e ‘ikai ke toe fiema’u ia ke toe ha’u ha ngaahi kautaha kehe, neongo na’a mau ‘osi tuku atu ki tu’a ke fai mai ki ai ha ngaahi talamahu’inga ki he ngaahi ngaue monomono ko eni. Ka koe pango na’e fu’u mamafa ‘a e bid ia na’a nau ‘omai, ‘o fakatatau kihe patiseti ‘oku fiema’u ke ngata mei ai. Pea ‘i he’ene pehe leva na’e tali lelei ‘ehe Founder ‘o e UTRI ke fakahoko pe ‘ehe Takiama ‘a e ngaahi ngaue ko eni. ‘Aia ‘oku pule’i ‘e Trevor Wood.
Ko e tukuaki’i koia ‘ehe ‘Atita ‘o pehe ko e ngaahi renovation ‘e ua ko eni, na’e ‘ikai ke fakahoko ia , ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. Pea ko e tukuaki’i ko ia ‘oku hala aupito ia pea ‘oku totonu ke fakatonutonu. He na’e totonu ke fakahoko mai ‘ehe ‘Atita kiate au, keu ‘oatu ‘a e me’a ‘oku nau tokonga ki ai ke malava ke tonu ‘enau lipooti mo ‘enau opinion ‘oku nau ‘omai ‘i he Lipooti ‘Atita ko eni. Ka ko e pango na’e ‘ikai kenau fakahoko mai keu ‘oatu e ‘uhinga totonu. Ka ‘oku ‘ikai ke ‘enau fakamahamahalo hala mo ‘enau fakakaukau faka’ekinautolu pe.
‘I he ngaahi ‘uhinga koia, ‘oku ou pehe ai ‘oku ‘ikai ha hala ia ‘e taha ‘a e ngaahi ngaue mo e ngaahi fakamole mo e ngaahi renovations kotoa pe na’e fai ‘ehe UTRI, pehe kihe Takiama and Assocites Ltd. He ko e fatongia ia ‘o e UTRI kenau fakahoko honau fakapotopoto taha mo e me’a ‘e lelei taha ke tokoni ki he UTRI mo honau ivi fakapa’anga.
Ko e UTRI ko e ‘Apiako Taautaha pe ia na’e fokotu’u mo pule’i kakato ‘e ‘Etuate Lavulavu ko ia ‘oku ma’u ‘Inasi 100% ai. Pea ko e TVET Grant kotoa pe ‘oku ‘alu ki he UTRI ‘oku pule’i kakato mo ownership kakato ‘e ‘Etuate Lavulavu. Pea ‘oku pehe foki mo e Takiama & Associates Ltd ko e Kautaha na’e fokotu’u ‘e ‘Etuate Lavulavu ‘i he 2000 pea koia ‘oku ownership 100% ai. Pea pehe foki mo e TNC Services ‘aia na’e ‘iai e va’a ngaue ki he Little Tonga mo hono Falekai ‘i he TNC ko e kotoa e ngaahi va’a ngaue ko eni ‘oku ‘i he malumalu katoa pe ia ‘o e UTRI talu mei he 2009. Pea ‘oku fakalele kinautolu ‘i he ‘uhinga pe taha ke tokoni’i fakapa’anga ‘aki e UTRI ke ‘oua na’a faifaiange kuo mate. Pea ‘i he founga ko eni, na’e malava ai ke tokoni lahi aupito ia kihe fakahoko fatongia ‘a e UTRI ke malava pe fanau ako ‘o Akongaue pe ai, pea nau toe ngaue pe ai. Pea ‘i he ‘uhinga tatau na’e fakahoko pehe pe me’a tatau kihe Kautaha Takiama.

Pea ‘oku ‘iai e tui, ‘oku totonu ke fakatonutonu ‘a e mahalo kovi ko eni. He ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha me’a pehe ia ke taku ‘oku ‘iai ha pa’anga ‘a e TVET Grant ‘oku ‘alu pe ia ki ha kautaha ‘a ‘Etuate Lavulavu, ka ‘oku ‘ikai, ko e TVET Grant kotoa pe ‘oku faka’aonga’i ia ‘o fakatatau mo e Tu’utu’uni ngaue ‘a e UTRI mo ia kuo ‘omai mei he MoET.
Ko e tukuaki’i ko ia, ‘oku pehe ‘ehe ‘Atita na’e totonu ke disclosed ‘a e related parties transactions ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia, he ko e me’a ia ko eni na’e ‘ikai ke ‘iai ha me’a ia ai e fakapulipuli, na’e ‘osi toutou fakamatalai pe ia ki he kau ‘Atita ‘i mu’a, pea pehe ki he MoET mo e TNQAB pea na’a nau tali lelei pe ia ‘ekinautolu ‘a e founga ngaue mo e tu’utu’uni ngaue ‘a e UTRI. Pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha me’a ia ‘e taha ‘e hala ai. Ka ko e me’a ‘oku hala ko e founga ‘oku ‘Atita’i ai , ‘oku totonu ke mahino ki he Atita’i ko e Private TVET Provider ‘a e UTRI ‘oku owner pe ‘ehe toko taha ko ‘Etuate Lavulavu.

Pea ‘oku totonu ke mahino lelei ia, kae faingofua ‘enau ‘Atita ‘oku kehe ia mei he ngaahi TVET Provider ‘oku owner peseti ‘e 100% ‘ehe ngaahi siasi taki taha, pea pehe ki he ngaahi TVET Provider ‘oku ownership pesieti ‘e 100% ai e Pule’anga Tonga. ‘Oku ‘iai e fu’u kehekehe lahi ai, ‘i he founga ‘oku nau fakalele ai ‘enau ngaahi Lao mo ‘enau ngaahi ‘Apiako taki taha. He kuopau ke fai e Loto ‘o e toko taha ‘oku ne ownership ‘a e ‘Apiako koia, pea kuopau ke ‘aofangatuku ‘ene lau ‘i he me’a kotoa pe. Pea ‘oku pehe pe mo e UTRI ‘oku ownership pe ia mo pule’i faka’aufuli ‘ehe toko taha na’a ne fokotu’u mo ha’ana e fakakaukau mo e vision pea ‘ikai ngata ai koia na’a ne feilaulua ‘ene mo’ui mo ‘ene me’a kotoa pe ne koloa, ‘ene pa’anga, hono taimi ‘i he pusiaki’i mai mo hono pupuhi mai e ki’i ‘Apiako UTRI mei he 2000 ki he 2016.

Ko e kotoa ‘ene ngaahi investment kotoa pe na’e foaki kotoa pe ia ki he ngaahi ngaue mo hono langa ‘a e UTRI. Na e te eki ai tu o taha ke pehe kuo malava ke mau mei ai ha pa’anga ‘e taha. Ka koe fakalele ako ko e fu’u fo’i fakamole ‘ata’ata pe ia. Ka na’a ku fakahoko pe ia ‘i he ‘ofa fonua mo e fie langa fonua. Pea ‘oku ou ‘ongo’i lahi ‘aupito ‘a e fu’u tukuaki’i kuo fai mai ‘ehe ‘Atita kiate au mo e UTRI pea ‘oku ou tui ‘oku totonu kenau fakalelei’i ‘enau ngaahi tukuaki’i mo ‘enau lipooti he ‘oku ‘ikai totonu ia.

  1. Tali ki he Kupu 33.5 mo e 33.6

REPAYMENT OF BANK LOAN ACCOUNT $63,072.29 

‘Oku totonu ke mahino aupito ki he Atita ‘a e Sino ‘o ‘Etuate Lavulavu ko ia naa ne fokotu’u e UTRI pea ko e UTRI ko hono ‘Apiako. Ko ‘Akosita Lavulavu ko e mali ia ‘o ‘Etuate Lavulavu ‘aia na’e Pule Ako ‘i he taimi ko ia. Pea ‘ihe tu’unga ko ia, he ‘ikai ke ‘iai ha fu’u faikehekehe ia ‘i he me’a ni. He’e kei ‘ai ange ‘oku kei hu’u pe ki he feitu’u pe taha. Koe hu’u kotoa pe ki he UTRI ‘aia ko e ownership ko ‘Etuate Lavulavu. Pea kapau tetau pehe ko ‘Etuate Lavulavu ‘e hoko pe me’a tatau ‘e kei hu’u kotoa pe ia ki he UTRI. He ‘oku fu’u faingata’a ‘aupito ke tau fakamavahevahe’i ‘a e UTRI (‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute) mei he sino ‘o ‘Etuate Lavulavu ‘aia na’a ne fokotu’u pea ko hono ‘Apiako. He neongo ‘oku ‘iai e Talekita Ako pe koe Pule Ako mo e Tokoni Puleako mo e kau Faiako ka ‘oku fakangatangata pe honau mafai mo ‘enau pule ‘o fakatatau mo e Konusitutone mo e Lao Ako mo e Sisitemi Ako ‘a e UTRI.

He ‘oku kei Pule’i Fakalukufua pe ia mo ‘Aofangatuku meia ‘Etuate Lavulavu ‘a e me’a kotoa pe talu mei hono fokotu’u ‘i he 2003. Pea ko hono toe ai ke mahino ange ‘oku mei fakatata tatau ‘a UTRI mo e ‘Apiako ‘Atenisi ‘o Futa Helu. Neongo pe ‘oku ‘iai e Talekita Ako mo e Pule Ako ‘i ‘Atenisi ka ‘e kei pule faka’aoniu pe ‘a e Founder ia mo e toko taha na’a ne fokotu’u ko Futa Helu. Pea ko hono kehekehe ia ‘o e Sisitemi Ako ‘o e Apiako Taautaha, mo e Sisitemi Ako a e ngaahi Siasi mo e Pule’anga ‘oku ‘iai e kakai toko lahi ia ‘oku nau pule ki ai. Ka ko e UTRI ko e toko taha pe ia o meimei hange ko ‘Atenisi.
Pea na’e totonu ke ‘uluaki mahino ia ki he ‘Atita ‘a e natula ‘o e Ngaahi Apiako Taautaha. ‘Oku pule’i ia ‘ehe toko taha pe. Pea kapau leva ‘oku faifaiange ‘oku ‘iai ha fehuu’aki pe ko ha fetoo’aki ‘i he Account ‘a e UTRI mo e Account ‘a ‘Etuate Lavulavu pe ko hono mali ‘oku ‘uhinga kotoa pe ia ki he UTRI. He ‘oku pehe ni, ko ‘Etuate Lavulavu mo hono hoa na’a na fakapa’anga mai e UTRI talu mei he 2009 ki he 2016. Pea ko e mo’ui ‘a e UTRI na’e makatu’unga pe ia mei he tokoni fakapa’anga ‘a ‘Etuate mo hono mali ‘i he taimi ‘oku ‘ikai malava ai ‘e UTRI ‘o fuesia hono ngaahi kavenga fakapa’anga kotoa pe. Ko e mo’ui mo e kotoa ‘o e ivi mo e malohi kotoa pe ‘o Etuate Lavulavu mo hono hoa ‘oku feilaulau’i kotoa pe ki he ngaahi kaveinga ngaue mo e mo’ui’aki ‘enau mahuinga’ia ko ia ‘o e mateaki’i mo hono taukave’i ke kei fakalakalaka mo tu’uloa pe ‘a e ‘Api Ako ‘Unuaki ‘o Tonga Royal Institute (UTRI).
Pea ‘i he mamahi’i koia ‘o e UTRI kuo pau ai kena feinga ke ‘oua na’a to lalo e UTRI ‘iha taimi. Na’e a’u ki he tu’unga ‘e taha na’e fu’u fiema’u ai ha pa’anga ki he vahenga ‘o e kau ngaue mo e kau faiako pea pehe ki he ngaahi mo’ua ‘oe UTRI kuopau ke totongi. Pea na’e pau ai kena feinga ke fai ha no mei he Pangike Fakalakalaka. ‘I he tu’unga koia ‘o e Pangike Fakalakalaka mo ‘enau fiema’u fakapangike kuopau ke ‘uluaki ‘iai ha koloa malu’i ‘a e UTRI pe ko ha’ane fa’ahinga malu’i e malava ke tali ‘ehe Pangike kau toki lava ke tali ‘a e no ‘a e UTRI.

Ko e me’a leva ne hoko na’e ‘uluaki fiema’u ‘ehe Pangike ke ‘iai e koloa malu’i ‘a e UTRI. Pea ‘i he tu’unga ko ia, na’e ‘ikai ke ‘iai ha koloa malu’i fe’unga ia ‘a e UTRI ke malava ‘o no mai ai ha pa’anga. Pea ‘i he tu’unga koia na’e hu atu leva ‘a ‘Etuate Lavulavu ‘o kau he no, pea ne faka’aonga’i leva hono fu’u Maka Quarry ‘aia ‘oku osi fakamahu’inga ‘oku ofi hono mahu’inga ki he taha miliona ‘o faka’aonga’i leva ia ki he koloa malui ki he no a e UTRI.

Pea ‘i he taimi tatau na’a nau fiema’u ‘e kinautolu ia ke toe kau mo ‘Akosita Lavulavu ‘i he cosigned ‘i he No ‘a e UTRI, pea ‘ikai ko ia pe ka na’e toe fiema’u ‘ehe Pangike ia ha tohi fakangofua mo poupou mei he ‘Eiki Minisita Ako ‘o e ‘aho ko ia Dr. ‘Ana Taufe’ulungaki I heene tohi o e aho 14 o Okatopa 2014 aia nae fakangofua ai ke totongi e TVET ki he no I he TDB, he ko e ‘uhinga ‘o e no koe tuai hono totongi mai ‘ehe MoET ‘a e TVET Grant. Pea ko e no ke fakakakato ‘aki e ngaahi fatongia fakapa’anga ‘o e UTRI na’e totonu ke totongi mo ma’u mai e pa’anga ko ia mei he TVET Grant MoET ka ‘oku tuai hono ma’u.

Pea ‘ikai ke ngata ai, na’e toe fiema’u ‘ehe Pangike Fakalakalaka ia ke ‘omai mo e tohi mei he MoET ko e ha lahi ‘o e pa’anga ‘oku ‘amanaki ke totongi ange ‘ehe MoET ki he UTRI pea pehe foki ke fakakau ‘i he tohi tatau ke fakaha mai ai ‘ehe MoET ‘oku nau loto fiemalie ke totongi fakahangatonu ange pe ‘a e TVET Grant ‘a e UTRI ki he Pangike Fakalakalaka ‘o Tonga pea ka hili hono to’o kakato ‘o e no mo e ngaahi fees kehe pea toki totongi ange foki ‘a e toenga ki he UTRI.
Pea ko e me’a ia na’e hoko. Na’e fakahoko leva ‘a e kole ki he ‘Eiki Minista Ako ‘o e ‘aho koia ki he tohi fakangofua ko eni ke ‘ave ki he Pangike pea na’e ‘ave pea tali foki ‘ai ‘ehe Pangike ‘a e no taha kilu ko eni ‘a e UTRI. Ko e ngaue ko eni na’e ‘ikai ha me’a e fakapulipuli mo hala ‘i he founga ko eni. He na’e ‘osi tali kotoa pe ia ‘ehe MoET mo hono kau taki.
Ko e no ko eni na’e fu’u fiema’u fakavavevave ‘aupito, he na’e ‘osi meimei lava e mahino mo e kei ta’e vahe pe kau ngaue mo e kau faiako ‘oe UTRI he ‘ikai ha pa’anga kenau vahe, he na’e fakafalala ‘o pehe ‘e ma’u mai e TVET Grant ‘i he taimi totonu ke malava ‘o ma’u mei ai ‘enau vahe. Ka ko e pango na’e ‘ikai ke pehe. Pea fakahu e no ‘a e UTRI ki he TDB mo e ‘amanaki ‘e vave ‘enau ngaue ki ai kae lava ‘o ma’u vave kae fai mo totongi e vahenga ‘o e kau faiako. Pea ‘osi e uike taha mo e kei tali pe. He na’e lahi e ngaahi fiema’u kehe ia ‘a e TDB ke fakakakato ange mo e ngaahi me’a kehe pe na’a nau fiema’u kae lava ‘o tali e no.

Na’e a’u mai ki he uike hono ua, na’e fakaha mai ‘ehe ‘ofisa pule no ‘o e TDB ‘e ngalingali ‘e maau e no ke fakamo’oni ‘i he Tu’apulelu ‘o e uike ko ia.

Na’e a’u mai kihe ‘aho Tu’apuleleu koia kuo fakaha mai ‘e maau ki he ‘aho Falaite kae vakai’i pongipongi ange. Na’e a’u ki he pongipongi Falaite pea tala mai ke vakai’i ange he houa efiafi ‘oe ‘aho tatau pe. Pea ‘i he a’u atu ki he 3pm efiafi kuo fakaha mai mei he Pangike ‘oku te’eki ai maau kae talitali ange pe. Pea ‘i he’ene a’u ko ia ki he mei hoko e 4pm kuo nau fakaha mai kuo maau ke fakamo’oni e no. Pea ‘i he taimi ko ia, kuo ‘osi fai e palomesi ki he kaufaiako mo e kaungaue ‘e ma’u ange ‘enau vahe he ‘aho falaite pe koia. Pea ko e me’a leva ne hoko na’e fai e talanoa mo e pule ‘o e va’a no pe ‘e malava ke cash ange ha pa’anga he taimi pe ko ia, kene cover e vahenga he kuo mei tapuni e Pangike pea ko e fale’i e Pule No he ‘ikai malava ia ‘o cash ha pa’anga mei he account ‘a e UTRI ka ko e founga nounou pe ko hono fakaava ha account personal a ‘Etuate pe ko ‘Akosita he TDB pea fakahu ki ai e toenga pa’anga mei he TVET Grant ke malava ‘o cash mei ai ha pa’anga ki he vahenga ‘o e kau faiako he ako pe koia, kae toki totongi mo fakahu fakafoki ia he monite kihe account ‘a e UTRI. He kapau ‘e fakahu ia mei he Account ‘a e UTRI ki he Account ‘a e UTRI ‘i he WESTPAC ‘e fakatatali ia ki he ‘aho ‘e 3 pea toki lava ke clear ‘a e sieke koia. Pea ko hono ‘uhinga ia na’e fakahu ai ‘i he Account ‘a ‘Akosita fakavavevave kae lava ‘o totongi ‘a e kau ngaue mo e kau faiako ‘i he ‘aho Falaite pe koia. Na’e ‘ikai ha me’a ia ai ‘e hala, pea na’e ‘ikai ke ‘iai ha pa’anga ia ai ‘e mole, pe ko ha pa’anga ‘e taha ‘a e TVET Grant na’e ngaue ‘aki ‘e ‘Akosita ki ha’ane me’a fakafo’ituitui ‘e taha. Pea ko e tukuaki’i koia ‘ae ‘Atita ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia.

 

Pea ko e kotoa ‘o e pa’anga na’e toenga mei hono ‘osi to’o e no ‘a e UTRI na’e faka’aonga’i kotoa pe ia ‘o fakatatau mo e ‘uhinga na’e totongi mai ai. Koe me’a na’e hoko heni na’e fu’u mamafa ‘aupito ‘a e mahu’inga ke ‘iai ha flexiable ‘i he founga ngaue ‘oku tau fai ‘o makatu’unga mei he fiema’u. Pea mo e me’a ‘oku hoko ke ‘oua e mahu’inga ange ‘a e Letter of the Law he Spirit of the Law pea ko e spirit of the Law ‘oku mahu’inga taha. Pea ko e fakapotopoto taha ia na’e fakahoko ‘o fakatatau mo e fiema’u mo e fiutali ‘a e kau faiako ki he’ena vahe.

Pea ‘i he tu’unga koia, ‘oku ‘iai leva ‘a e tui na’e totonu ke ‘omai ‘ehe ‘Atita ha faingamalie ‘o e UTRI pe ko ‘Etuate Lavulavu ke ‘oatu ‘enau fakamatala mo e ‘uhinga ‘o e me’a na’e fakahoko ai ‘ihe founga koia. Ka koe pango foki ‘oku feinga pe ‘Atita ia he me’a kotoa pe ke fakangalikovi’i ‘aupito ‘o ‘Etuate Lavulavu mo e UTRI. Kae hili koia, na’e ‘ikai kenau sio nautolu ia kihe me’a totonu moe ‘uhinga totonu ‘o e me’a na’e hoko pea mo e ‘uhinga na’e fakahoko ai ia. Pea ‘oku totonu ke mahino na’e ‘ikai ke ‘iai ha taha ia ‘e loto heni ke fai ha me’a ‘oku hala, pe ko e maumau’i ha tu’utu’uni, ka na’e fakahoko e me’a kotoa pe ‘i he laumalie fietokoni mo e laumalie ‘o e langa fonua. Ka ‘oku ‘ikai ke hange ko e tukuaki’i ‘a e ‘Atita ke nau tukuaki’i na’e fakahoko ia ‘i ha ‘uhinga ko e fai ha me’a ‘oku hala mo ta’e totonu. Ko e faka’uhinga koia ‘oku kole atu ke fakatonutonu ke tonu ‘a e fakamatala ‘Atita he ‘oku ne fakangalikovi’i ‘e ia ‘a e hoa ‘o ‘Etuate pea mo e UTRI ‘o tala ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku hala ai pe ha pa’anga e mole ai.

  1. Tali ki he Kupu 33.7 & 33.8

Ko e tali ki he 33.7 na’e ma ‘i Vava’u ‘i he taimi ko ia, pea na’e fiema’u ia ke toho mai ha seniti mei he account ki he vahe ‘a e kaungaue mo e ngaahi totongi ‘o e ngaahi fakamole na’e fiema’u ke totongi fakafoki mei he ngaahi pa’anga na’e ‘osi faka’aonga’i ‘ehe UTRI ka na’e fiema’u ke tapuni’i ia. Pea ko hono ‘uhinga ia na’e fiema’u ai ke toho e $20,000 he na’a ma ‘i Vava’u he taimi koia na’e fiema’u ai ia. Ka ‘oku ‘ikai ha toe ‘uhinga kehe ia ‘o hange koe faka’uhinga ‘a e Atita ‘oku hala ia. He na’e totonu kena ‘eke mai kiate au keu fakamatala atu e ‘uhinga, ka na’e ‘ikai ke nau fehu’i mai kia teau pe koe ha toe taha kehe. Ka ‘oku ‘uhinga kovi ma’u pe ‘a e me’a ia ‘oku hu’u ki ai e ‘Atita mo ‘ene ngaahi faka’uhinga pea ‘oku ne toe faka’uhinga hala’i e me’a totonu na’e hoko mo hono ‘uhinga na’e fai ai.

Ko e toe pa’anga koia na’e toho ‘i Vava’u ‘i he ‘aho 28 ‘o Novema 2014 na’e toho pe ia ‘o fakahoko ‘aki e fiema’u ke totongi fakafoki ‘aki e ngaue na’e ‘osi fakahoko ‘i mu’a atu ki he UTRI ka na’e te’eki ai malava ke totongi fakafoki. Pea ‘oku ‘ikai ke pehe ia ko ha’ate toho pe ha pa’anga ‘i he vahefonua pea ‘oku ‘uhinga kuopau kete faka’aonga’i e pa’anga ko ia ‘i he vahefonua pe ko ia. ‘Oku ‘ikai ke mo’oni ia. Ko e fiema’u ko eni ke fakahoko ‘aki e fatongia ‘o e UTRI he na’a ma ‘i Vava’u kimaua ia he taimi koia. Pea kuo pau ke fai hono toho ‘i Vava’u ka na’e ‘ikai ke pehe ia na’e fai e fakamole ‘i Vava’u ke hange ko e tukuaki’i hala ‘oku fai ‘ehe ‘Atita.
Ko e tali ‘a e ‘Atita mo ‘ene faka’uhinga ‘oku fai ‘i he 33.8 ‘oku ‘ikai mahino ia ki he ‘Atita ‘a e ‘uhinga ‘o e No pea mo ia kuo ‘osi fakamatala’i atu he ngaahi kupu ‘i ‘olunga. Ko e no mei he TDB na’e fakataumu’a ke tokoni ki he UTRI ‘i he’enau tonounou fakapa’anga ‘i he tuai mai e TVET Grant. Pea ko hono ‘uhinga ia. Na’e fakataumu’a ke tokoni ki he fiema’u fakavahenga moe fiema’u makehe ‘a e UTRI ‘i he taimi ko ia. Pea ko e femahino’aki ia e totongi fakahangatonu e TVET Grant ki he TDB ke totongi e No ‘a e UTRI. Pea ko e fakangofua ia mo laumalie lelei kiai e ‘Eiki Minisita Ako ‘oe ‘aho koia. Pea ko e tu’unga totonu ia, moe laumalie totonu na’e fakahoko ‘aki ia. Na’e ‘ikai ke toe ‘iai ha ‘uhinga kehe ia na’e fai ‘aki. Pea ‘oku totonu ke fakatonutonu ‘ehe ‘Atita ‘ene ngaahi fakamatala mo e anga ‘ene ngaahi tukuaki’i ke tonu.

  1. Tali ki he Kupu 33.9

Other Expenses

Ko e tali ki heni ‘oku totonu ke ‘osi mahino pe ia mei he ngaahi tali mo e ngaahi fakamatala kuou ‘osi ‘oatu he ngaahi kupu kehe ‘i ‘olunga. Pea ‘oku ‘ikai ke tui e URTI ia ki he ngaahi tukuaki’i ko eni na’e ‘iai ha pa’anga na’e faka’aonga’i ‘ehe UTRI mei he TVET Grant ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku hala ai. Pea kapau ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku ha ‘oku hala ai, pea ‘oku totonu ke fakatonutonu ‘a e ngaahi fakamatala ko eni:

Ko e pehe ko ia ‘ehe ‘Atita ko e ngaahi fakamole ko eni ‘oku ‘ikai ha’ane kaunga ‘e taha ki hono fakalele ‘o e UTRI ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. He ko e me’alele ‘oku ‘uhinga ki ai na’e ‘ikai ke totongi ia mei he account ‘a e TVET Grant. Ko e totongi ko ia ki he Motor Vehicles $22,575.00 na’e totongi fakakongakonga ia mei he me’alele Lisi Ngaue’aki ‘oe me’alele ‘ehe fanauako, kaufaiako ‘oe UTRI ki hono ‘ave takai holo kinautolu ki he ngaahi feitu’u taki taha ‘oku fai mei ai e akongaue, pehe kihe floorshow ‘i he tali vakameili, pehe ki he mala’evakapuna, pehe kihe ngaahi catering service na’e fakahoko ‘ehe ‘apiako ‘i he ngaahi feitu’u kehekehe pe ‘o kau ai mo Fa’onelua Centre mo e Hall Fakamanatu Kuini Salote mo e ngaahi feitu’u pehe, ‘ikai ke ngata ai foki ko hono fakafoki e fanauako ki honau ngaahi ‘api hili ‘enau ngaue tu’a taimi, pea pehe foki mo e ngaahi field trip na’e toutou fakahoko ko e konga ‘oe courses ‘a e fanauako. Pea ‘i he feima’u tatau na’e ‘ikai ke fakatau ka na’e totongi fakakongakonga pe ‘a e lisi mai ‘o e me’a lele ke faka’aonga’i pea ko e installment payment ko ia ‘oku malava ke ma’u ‘ehe ‘Apiako ‘a e me’alele koia hili hano kakato ‘a e ngaahi totongi no lisi mai koia hono totongi. Pea ‘i he’ene pehe koia ‘ehe ‘Atita ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha’ane felave’i ‘a e fakamole ki he me’alele ko ‘eni mo hano fakalele ‘oha ‘apiako ‘oku ‘ikai mo’oni ia.

Ko e travels ki Nu’usila mo Vava’u ‘a e kau faiako mo e Puleako pe ko e Talekita ako ko e taha pe ia ‘o e ngaahi fakamole ‘o ha fakalele ‘oha ‘Apiako, pea ko e travel ko eni ‘i he ta’u ‘e tolu mei he 2013 ki he 2015 pea ko e ngaahi folau koia na’e malava ai ke fakahoko lelei ‘a e ngaahi alea fengaue’aki mo e ngaahi ‘apiako kehekehe pe. ‘Ikai koia pe ka koe ngaahi fiema’u koia ke fakalele ‘a e ‘Apiako UTRI ‘i Vava’u. Pea ko e ngaahi fakamole kotoa koia, ko e konga pe ia ‘o e fakahoko fatongia ‘a e UTRI pea ko e ngaahi fakamole kotoa koia, ko e konga pe ia ‘o e ngaahi palani ngaue mo e fokotu’utu’u ngaue ‘a e UTRI.

Ko e ngaahi fakamole ki he totongi visa application ‘a e fanauako mei he UTRI ko e konga ‘enau polokalama ako pea mo e fiema’u ke toe ‘iai ha’anau toe taukei ange ‘ihe ngaahi me’a ‘o tu’apule’anga. Ko e konga pe ia ‘o e ngaahi fiema’u ke tokoni’i e fanau ko eni ‘i he’enau folau ki Nu’usila.
‘Oku ‘ikai ko e fakamole ko ia ‘i he Countdown and Pack n Save ‘i NZ ko e ngaahi fakamole kotoa pe ia ki he UTRI ki he ngaahi koloa ki he Fale Kai mo e Little Tonga ki he ngaahi fiema’u ki he catering service ‘a e UTRI ko e konga ‘o e ngaahi facility ‘oku akongaue ai mo training ai e Fanau Ako UTRI. Pea ko e ngaahi fakamole ko ia, ‘oku fekau’aki pe ia mo e ngaahi fatongia ‘o e UTRI ke toe lelei ange ai ‘a e fakahoko fatongia ki he Fanau ako ‘oku nau ako ngaue ai. Pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai ke mo’oni ‘a e tukuaki’i ‘oku fakahoko ‘ehe ‘Atita ‘o pehe ko e ngaahi fakamole ‘oku ‘ikai ke fekau’aki fakahangatonu mo hono fakalele ‘o e UTRI. ‘I he’ene pehe ‘e foki pe ki he’eku fakamatala ‘oku ha ‘i he ngaahi kupu ‘i ‘olunga, ko e palopalema ko e me’afua hala mo e fakafuofua hala pea mo e opinion hala ‘oku fakahoko ‘ehe ‘Atita kihe UTRI. Pea ‘oku ‘ave hala ai ‘a e ngaahi fakamatala mo e ngaahi tukuaki’i ‘oku ne fakahoko ki he UTRI. ‘Oku faka’ata katoa pe eni ia ‘i he konga ko e ngaahi UTRI resourses ke tokoni’i e fanau ako ‘i he’enau ako ke toe lelei ange. Pea ko e me’a totonu ia na’e hoko ai.

Oku ‘iai e fiema’u pe ko e ha ‘uhinga ‘a e ‘Atita ki he TVET Grant Policy ‘oku ‘i fe’ia e TVET Grant Policy ‘oku ‘uhinga ki ai e ‘Atita. ‘Oku ke ‘uhinga ki he Agreement na’e fa’u he 2015 ka ‘oku te’eki ai ke fai ha fakamo’oni hingoa kiai?

  1. Tali ki he Kupu 34
    SUMMARY –EXPENDITURE

TEACHERS SALARIES

Ko e vahe ‘a e kau faiako mo e kau ngaue ‘a e UTRI ‘oku vahe cash pe ia talu mei hono fokotu’u ‘o e UTRI. Pea ko e vahe ‘oku nau ma’u na’a ku ‘osi fakamatala pe ki ai ‘i he ngaahi kupu ‘i ‘olunga. ‘Oku faka’ata pe ‘ehe founga ngaue ‘a e UTRI ki ha toko taha ngaue pe ko ha faiako ke cash ha’ane seniti ‘okapau ‘oku ne fiema’u ki mu’a pea toki fakahoko ‘e ma’u ‘ene vahe fakauike ua. Pea ko e founga ko ia, kuopau ke ‘uluaki to’o ‘ene cash kimu’a pea toki ‘oange ‘a e toenga vahenga kiate ia.

 ‘Oku ‘ikai ko e vahe kotoa pe ‘a e kau faiako mo e kau ngaue ‘oku toho ma’u ai pe mei he Pangike he taimi ki he taimi. Koe taimi lahi ‘oku ma’u mai ha pa’anga ia mei he ngaahi ngaahi va’a ‘oku fengaue’aki mo e UTRI ‘o fe’unga tonu ia mo ha taimi vahe, pea ‘e faka’aong’i leva ‘ae pa’anga cash ia koia ki he vahe koia. Pea kapau leva ‘oku ‘iai ha to kehekehe ia ‘i hono fakafehoanaki mo e taimi vahe, pea mo e Tax Office ‘i he taimi tatau ‘oku vahe ai, pea ‘oku totonu pe ia ke fakatonutonu ke tonu. He ‘oku totonu pe ia kena tatau. Pea ‘oku ou tui koe ngaahi me’a pe ia ke fai hano fakatonutonu mei he ni’ihi ‘oku nau ngaue ki ai mei he UTRI. ‘Oku mahino lelei ‘aupito ‘a e feinga ‘a e ‘Atita ke tukuhifo ‘aupito mo tamate’i ‘a e UTRI. He ko e ngaahi me’a kotoa ko eni na’e mei lava kotoa pe ia ‘o talanoa’i mo fakamahino ke mahino ‘a e ‘uhinga. Ka ko e pango na’e loto pe ‘Atita ia ke fufui’i katoa eni kae toko faka’ohovale’i pe UTRI mei he’enau tuku atu ‘enau fakamatala ‘atita ki he website Nepituno ke laukovi’i ai e UTRI.

  1. Tali ki he Kupu 35

REMAINING EXPENDITURE

 Ko e fakamatala mei he ‘Atita ‘i he Kupu 35 ‘oku ‘ikai ke tui kiai e UTRI ia. ‘Oku ‘ikai ke tui e UTRI ki he fakamatala ‘o pehe ‘oku incomplete mo disordered ‘a e ngaahi source documents ‘a e UTRI. Ko e mea na’e fiema’u ia, na’e totonu ke fakaha mai ‘ehe ‘Atita ‘enau ngaahi me’a ‘oku nau fiema’u atu kae fakakakato atu. Ka ‘oku ngali kehe he kuo nau ha’u nautolu ia ki he Lipooti o’ fakaha ai ‘enau fakakaukau kae ‘ikai ke ‘uluaki ‘omai ‘enau fakakaukau ki he UTRI kenau ‘uluaki femahino ‘aki ai mo ‘uluaki talanoa’i ke mahino ai pea toki ‘ave ki he lipooti ‘Atita. Kai kehe, Ko e ngaahi tukuaki’i koia mei he ‘Atita na’e ‘ikai fai ha renovation ‘i Vava’u mo Tongatapu ‘oku ‘ikai mo’oni ia, pea ‘oku ou ‘osi fakamatala’i atu e ‘uhinga ‘i he kupu ki mu’a, pea ko ‘ene tukuaki’i koia koe Kautaha Takiama ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha’ane Laiseni kene fakahoko ha renovation ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. He ko e renovation ia ko ia, ‘oku ‘ikai ke toe fiema’u ha Laiseni ia ki ai. Pea ‘i he’ene pehe kuou ‘osi fakaha atu ‘a e ‘uhinga ‘i he konga ki mu’a. Pea pehe ki he toenga ‘o e ngaahi tukuaki’i mei he ‘Atita ‘oku ‘ikai ke tui ki ai e UTRI ia, he ko e me’a koia na’e totonu ke fai hono ‘uluaki talanoa’i ke mahino. Pea kapau ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku nau fiema’u ka ‘oku ‘ikai ma’u atu ‘oku totonu kenau fai tohi mai ‘o fakaha mai. Ka ko e ngaahi me’a katoa ko eni na’e ‘ikai ke fakahoko ia ‘ehe ‘Atita. Pea na’a nau loto pe kinautolu kenau fakapulipuli’i katoa ‘enau ngaahi me’a ‘oku nau fiema’u mei he UTRI. Pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai temau tali ia ‘emautolu ‘a e fakamatala ‘Atita ko eni he ‘oku unfair ‘aupito ia.

RECOMMENDATIONS:

(v) & (vi) Ko e recommandations ko eni ‘oku fakaha ai ‘ehe ‘Atita ‘oku totonu ke Compliance with the TVET Approved Policy. Ko e fehu’i leva ko fe ‘ia ‘a e TVET Approved Policy ke ‘omai ha’amau ki’i tatau ‘a e ‘Apiako UTRI. He kapau ‘e malava ke ‘omai ha’amau tatau ai, ‘e malava ke toe mahino ange ‘a e me’a lahi ‘oku fiema’u mei he MoET ki he ngaahi TVET Provider kotoa pe ‘i Tonga ni. Pea ‘e si’isi’i leva ‘a e ngaahi feta’emahino’aki, pea toe si’isi’i mo e fetukuaki’aki, pea toe si’isi’iange ai mo hono tukuaki’i tavale ‘ehe ‘Atita ‘a e UTRI. Ko e ‘uhi kuo fakaha mai ‘ehe ‘Atita ‘i he’ene ‘Atita ‘oku ‘iai e me’a ‘oku ui ko e TVET Approved Policy ‘’oku totonu kemau ma’u.

Ka ‘oku te’eki ai kemau ma’u ia ‘emautolu. Pea ‘oku mau fokotu’u atu ai heni ‘a e kole na’a malava ke mau ma’u ‘a e tatau ‘o e ngaahi tu’utu’uni Kapineti kotoa pe ‘oku fekau’aki moe TVET Grant ko e ‘uhi ke tokoni kiate kimautolu mo ‘emau fakahoko fatongia, pea pehe mo e tatau ‘o e Lipooti ‘Atita ‘o e 2012, 2013, mo e 2014 he ‘oku te’eki ai pe temau ma’u ha tatau ‘e taha pe sio pe a ‘i ha tatau ‘e taha, pea pehe kihe TVET Approved Policy, pea pehe foki mo e TVET Grant Agreement ‘oku fakamatala ki ai e ‘Atita ‘i he konga 2 ‘o e Lipooti ‘Atita ko eni. He ko e kotoa ‘o e ngaahi me’a ko eni ‘oku mau kole atu, ‘oku te’eki ai tu’otaha temau ma’u ia. Ko e ngaahi me’a pe ‘oku mau ma’u ko e ngaahi fakamatala ngutu kotoa pe mei he Talekita Ako Malolo ‘i he taha ‘o e ngaahi fakataha ‘a e Kau Talekita na’a ne fakamatala hake ai. Ka na’a mau fiema’u ha’amau tatau ka na’e te’eki ai pe ma’u.

‘Oku fie fakaha pe heni ‘ehe UTRI ‘oku te’eki ai kemau ma’u ha ngaahi me’a pehe, pea kapau leva ‘oku pehe ‘ehe MoET pe ko e ‘Atita kuo nau ‘osi tufa mai pe kuo ‘omai ha me’a pehe kihe UTRI talu mei he 2012 pea ‘oku ‘iai e fu’u fiema’u ke ‘omai mo e tohi lesisita ‘o hono tufa atu ‘a e ngaahi me’a ko eni ‘oku felave’i moe ngaahi Lao ki he TVET Grant Policy, mo e TVET Grant Agreement, pea pehe foki mo e ngaahi Tu’utu’uni Kapineti ‘oku tukuaki’i ki ai e UTRI ‘oku ‘ikai kenau muimui ai. He ‘oku te’eki ai tu’o taha ke ma’u ‘ehe UTRI ia ha Tu’utu’uni pehe. Ko e kotoa e ngaahi me’a ‘oku muimui mo feinga ki ai e UTRI ke fakakakato mo fakahoko ‘o felave’i moe TVET Grant ko e ngaahi me’a pe ia ne fakamatala mai ‘ehe CEO malolo ‘o e MoET ‘i he taha ‘o e ngaahi fakataha. Ka na’e te’eki ai tene tufa mai ha’amau tatau, ka na’a ne pehe ‘e toki maau pe ‘e ‘omai. Pea mei ai ki he ‘ahoni ‘oku te’eki ai pe ma’u ‘ehe UTRI ai ha tatau ‘o e ngaahi me’a ‘oku fai ai e to kehekehe mo e ‘Atita. Pea ‘oku kole atu ai heni ‘ehe UTRI ke ‘omai ha tatau ‘o e ngaahi me’a ni, kae lava ketau hiva pe ‘i he himi tatau ‘oku sipela mai.

Ka ‘oku fai e to kehekehe ‘a e ngaahi ma’u mo e ngaahi fakamatala mo e ngaahi me’a ‘oku tukuaki’i mai ki he UTRI ko e ‘ikai ke ‘iai ha me’apau e ‘omai ketau fakamo’oni ai mo feloto’i ki ai. Ka ‘oku ‘ikai ko hono fufu’i mei he UTRI kae hoko ai e to kehekehe ko eni.

Oku fakafehu’i ai heni ‘ehe UTRI ‘a e ‘Atita ‘i he’ene ‘ohake ‘a e TVET Grant Agreement. Ko e fehu’i, ko fe ia? Ko fe me’a koia ko e TVET Grant Agreement? Na’e tohi e UTRI ki he ‘Atita Seniale ‘o fakafehu’i e me’a tatau mo kole ha tatau ‘a e UTRI ‘ihe TVET Grant Agreement pea na’e ‘ikai pe ‘omai ha’ane tali ia aana ki ai. Ka oku fakafehu’i ‘ehe UTRI he ‘oku ‘asi ‘a e Lea ko eni ‘i he Lipooti ‘Atita ‘o e UTRI i he 2016. Pea ‘oku totonu ke ‘iai ha tali mahino mei he ‘Atita Seniale he koia na’e fakamo’oni mai ‘i he Lipooti ko eni. ‘Oku fiema’u ‘ehe UTRI ia ha tatau ‘o e TVET Grant Agreement. He kapau ‘e ma’u mai ha tatau pehe ‘a e UTRI pea ‘e toe faingofua leva ‘a e talanoa mo e fakatonutonu ke toe mahino ange.

‘I he me’a tatau ‘oku toe ‘asi mai ‘i he Kupu 35. ‘o e lipooti ‘Atita recommendations (vi) ‘oku toe ha ai mo e foi Lea fo’ou ko e TVET Approved Policy. ‘Oku kole atu ai heni ‘a e UTRI ha tatau ‘o e TVET Approved Policy ke tokoni kiate kimautolu ‘i hono fakamanatu mo hono fakamaama ange ai e UTRI kenau toe faipauange ki he ngaahi TVET Approved Policy mo e TVET Grant Agreement. Pea ‘ikai ko ia pe foki ka ‘oku toe fiema’u mo e ngaahi Tu’utu’uni Kapineti ‘oku felave’i mo e TVET Grant. He ko e Tu’utu’uni ko ia, ‘oku fakaha mai ‘oku tapu ia ke ‘omai ki he kau TVET Provider ko e Tu’utu’uni Kapineti ‘oku fakapulipuli pea ‘oku ‘uhinga pe ia ke ‘ave ki he ngaahi Potungaue ‘a e Pule’anga, ‘o hange ko e MoET ko e Tu’utu’uni Kapineti ia kiate kinautolu pea meiate kinautolu kihe ngaahi ‘Apiako TVET Provider o kau ai e UTRI. Pea ‘i he tu’unga koia, kuo fakamaau ai kimautolu ia he me’a ‘oku te’eki ai kemau ma’u kakato hono ngaahi tu’utu’uni mo hono ngaahi fakaikiiki ke malava ke mahino lelei. Ko e ha me’a ‘oku ngofua pea ko e ha me’a ‘oku ‘ikai ngofua.

Pea ‘oku fu’u unfair ‘aupito ke fakamaau’i e UTRI mei he me’a ‘oku te’eki ai ke nau ma’u. Pea mo e me’a ‘oku te’eki ai ke ‘iai ha aleapau pehe. Ko e fu’u fakangali vale lahi eni kuo fai ‘ehe ‘Atita ki he UTRI pea ‘i he’enau tuku atu ia ki he Website Nepituno ke fakangalikovi’i ‘aki e UTRI. Pea ko e maumau lahi mo’oni eni kuo fakahoko ‘i he me’a ni. Pea ‘oku fu’u faingata’a ke toe fakafoki. Ka ‘oku totonu ke tokanga mai a e ngaahi kupu ‘oku fekauaki mo e me’a ni. He ‘oku fu’u fakaloloa ke hoko ha fu’u ‘Atita ngalivale pehe ke fakahoko ‘oku ‘ikai ha makatu’unga mo ha me’a ke makatu’unga mei ai hono ‘Atita’i ‘o ha TVET Provider.

‘Oku ‘ikai totonu ke assume pe me’a kotoa pe kuo nau ‘osi mau pea oku nau osi iloi. ‘Oku ou tui ‘oku ‘ikai ha me’a pehe ia ke tau assume mo fakamahamahalo ‘e me’a kotoa pe. ‘Oku totonu ke tau ‘uluaki fakapapau’i na’e ‘osi tufa, pe kuo nau ‘osi mau ‘ehe UTRI ‘a e ngaahi tu’utu’uni ki he TVET Grant Agreement, pe ko e TVET Approved Policy ‘oku base mei ai ‘a e ‘Atita na’e fakahoko ki he ‘Apiako UTRI. Pea na’e ‘iai e totonu ke ‘uluaki fakaha ia ‘ehe ‘Atita ki he UTRI ‘a e ngaahi me’a ngaue tene fakaaongai ke base mei ai hono Atita pea toki kamata e Atita.

‘Oku ou fakataataa ‘aki pe, eni kapau e fiema’u ‘ehe Toketa Sino kene fai haku tafa, ko e me’a mahu’inga taha teu fiema’u ko e ha ‘uhinga ‘oku tafa ai au? Hoko ko e ha makatu’unga ‘oku tafa ai au? Hoko ko e ha fa’ahinga me’angaue teke faka’aonga’i ki hono tafa ‘ o’oku? ‘I he tu’unga tatau ‘oku toe ‘iai mo ‘ete totonu kete ‘ilo’i e tafa mei fe ‘o ngata mei fe pea ko e ha hono ‘uhinga? Pea ‘ikai koia pe ‘oku totonu kete toe ‘ilo ‘a e me’a ‘oku hoko.

Pea ko e me’a tatau na’e totonu ke ‘uluaki fakahoko ‘ehe ‘Atita ‘i he taimi na’a nau ha’u ai ‘o kamata e ‘Atita ‘o e UTRI kenau fakamatala’i mai ke mahino ko e ha e ngaahi me’angaue e fai ‘aki e ‘Atita mo e ha ngaahi makatu’unga. Pea ko e ha e loloa mo e taimi ‘e fiema’u ke fakahoko ai? Pea ‘i he taimi tatau na’e totonu ke toe fakamahino ‘a e ‘asi e tafa ‘e mo’ui e mahaki pee mate. Kai kehe ko e ngaahi tonounou ia, faka ngaue na’e ‘ikai totonu ke hoko ka kuo hoko. Pea kuo fai e ngali vale lahi ‘i he me’a ni, kae hili koia ‘oku ‘ikai ke totonu ke pehe.

  1. Tali ki he Kupu 36

 Ko e tali ki he tukuaki’i ko eni kuou ‘osi ‘oatu pe ia ‘i he konga ki mu’a. Pea ‘oku ‘ikai ke tali mo tui e UTRI na’e ‘iai ha overpayment ko e $553,800.00 pea kuo ‘osi ‘oatu mo hono ngaahi ‘uhinga. ‘Oku ‘iai e tui heni ‘a e UTRI kuo fu’u to atu e ‘Atita ki tu’a laine mei hono mafai ko e ‘Atita. Pea kuo ne faka’aonga’i hala hono mafai ko e ‘Atita ke va’inga ai he UTRI mo fakakakato ‘ene ngaahi taumu’a fakapulipuli fakapolitikale kuo ‘osi lave ki ai. Pea ‘oku totonu ke fakatonutonu ‘a e ngaahi tukuaki’i ko eni ke tonu. He ‘oku ne tukuhifo e ngeia ‘oe ‘Atita pea moe MoET ‘o pehe ‘oku ‘ikai kenau ‘ilo’i e me’a ‘oku nau fakahoko. Pea ‘ikai koia pe ka kuo ne toe fakangalivale’i ‘aupito ‘a ‘Etuate Lavulavu mo e ‘Apiako ‘Unuaki o Tonga.

  1. Tali ki he Kupu 37

 ‘Oku ‘ikai ke tali mo tui e UTRI ki he tukuaki’i ‘oku fakahoko ‘ehe ‘Atita ‘o felave’i mo hono disbursement ‘o e TVET Grant ‘ehe UTRI ‘oku ‘ikai fakatatau ia mo e TVET Grant Policy.

‘Oku tui e UTRI na’a nau disbursement atu a e TVET Grant na’e foaki mai ko e tokoni ki he UTRI mo ‘enau ‘Apiako, na’a nau fakahoko pe ia ‘o kakato mo lelei ‘o fakatatau ki he mahino kuo ‘omai kiate kinautolu. Ko e lelei taha mo e fakapotopoto taha ia na’a nau malava ke fakahoko ‘aki ‘o fakatatau mo ‘enau mahino kuo nau fakaha atu. ‘Oku ‘iai e tui heni e UTRI kapau na’e malava pe Atita kenau feingaue fakataha mo UTRI, pea pehe kenau fietalanoa mai pe ko e faitohi mai ‘o ‘omai ‘enau ngaahi me’a ‘oku nau fiema’u ke fakakakato atu, ‘e ‘ikai ke malava ke ‘iai ha fu’u Lipooti lau’ikovi’i pehe o e UTRI. Pea ‘i he’ene pehe ‘oku ‘ikai ke tali ‘ehe UTRI ia ‘a e tukuki’i mo e Lipooti ‘Atita ko eni.

SUMMARY OF RECOMMENDATIONS

 Kuo ‘osi fakaha atu ‘ehe UTRI ‘enau tui ki he me’a na’e totonu ke ‘uluaki fakahoko ‘ehe ‘Atita mei he (i) ki he (vi) ‘oku fu’u palataha pea ‘oku faingata’a ‘aupito ke fai ha tui ki he ‘Atita na’e fakahoko he ‘oku ne faka’aong’i e me’afua hala mo e laumalie hala ‘o fakahoko ‘aki e Atita ‘o e UTRI. Pea ‘oku totonu ke ‘uluaki fakatonutonu e ‘Atita pea toki mai ‘ene recommendations.

‘Oku ‘iai e tui heni ‘oku totonu ke toe fai ha fakalelei ‘oe Lao ‘Atita ke toe monomono fo’ou pea toe tanaki atu ki ai mo ha ngaahi kupu fo’ou. Ke faka’ata ke faka’ilo mo mo’ua e ‘Atita Seniale pe ko e Kau ‘Atita ‘i ha’anau fakahoko ha ngaue hala ‘o uesia ai ha Kautaha pe apiako ‘oku nau fakahoko hono ‘Atita’i.

‘Oku ‘ikai ko ia pe, ka ‘oku totonu ke toe fakalelei’i mo e Lao ‘Atita mo e Tu’utu’uni Ngaue ‘ae ‘Atita ke ‘iai hano Regulation kenau muimui ki ai, pea mo e ha’anau founga pau kenau fakahoko ‘aki ha Atita’i ‘oha ‘Apiako Siasi, Api ako Pule’anga, mo e Api ako Taautaha ke ‘iai hono faikehekehe. Pea ‘ikai koia pe ka ‘oku totonu ke ‘iai ha’anau founga ngaue pau kenau muimui ai, ka e ‘oua tenau fa’iteliaha pe kinautolu ia, ‘i ha fa’ahinga me’a ‘oku nau fai. Pea pehe mo e tautea ki he toko taha ‘Atita ‘oku ne tuku ki tu’a ‘a e ngaahi me’a ‘oku ‘ikai totonu ke mama ki tu’a.

‘Oku ‘ikai koia pe, ka ‘oku totonu ke faka’ata pe ki ha fa’ahinga kautaha ‘Atita pe ‘i Tonga ni kuo Laiseni kene fakahoko ha fa’ahinga ngaue faka’atita ki he Potungaue Fakapule’anga pe ko ha Poate pea kau foki ai mo e TVET Grant.

  1. Tali ki he Kupu 38

Ko e ngaahi fakamatala kotoa pe kuo ‘osi ‘oatu ‘o felave’i mo e Kupu ko eni.

Pea ‘oku ‘iai e ta’efiemalie lahi ‘aupito ‘i he UTRI ki he ‘Atita na’e fakahoko. ‘Oku toe ‘iai foki mo e ta’efiemalie ‘i he fakamatala ko ia ‘a e ‘Atita ‘one pehe “with the draft report presented to Mr. Etuate Lavulavu on 27 July 2016 for his information and response”

‘Oku fie fakaha eni ehe UTRI na’e te’eki ai tu’o taha e present ha draft report ‘o e fakamatala ‘Atita ko eni kia ‘Etuate Lavulavu ‘i he ‘aho 27 ‘o July 2016. Ko e fakamatala ko eni ‘oku ne taki hala’i lahi ‘aupito heni ‘a e MoET pea mo e ni’ihi kuo cc ki ai ‘ehe ‘Atita ‘enau Lipooti.

Na’e te’eki ai tu’o taha ke ‘omai ha draft report ‘e taha kia ‘Etuate Lavulavu ‘ehe ‘Atita. Ko e me’a na’e ‘omai kia ‘Etuate Lavulavu ko e peesi pe ua mo e konga na’e ‘omai keu sio ki ai. Pea neu ‘osi fakamatala’i pe ‘a e me’a totonu na’e hoko. Ko e fakamatala ko eni ‘a e ‘Atita ‘oku ne taki hala’i ‘aupito heni ke pehe kuo nau ‘osi ‘omai ha faingamalie ‘o e UTRI ke ‘oatu ha’anau tali mo ha fakamatala kihe ngaahi tukuaki’i ‘oku ‘omai.

  1. Tali ki he Kupu 39 ki he Kupu 42

UTRI Response, 26 August 2016

Ko e tohi ko ia ‘oku taku ‘ehe ‘Atita ko e tali ia ‘a e UTRI ki he draft report na’e ‘oange ‘ehe ‘Atita kia ‘Etuate Lavulavu ‘i he ‘aho 27 ‘o July 2016 ke fai mai ha’ane tali ‘oku ‘ikai ke mo’oni ia. Pea na’e te’eki ai pe ‘omai ‘ehe ‘Atita ia ha faingamalie ‘o e UTRI ke ‘oatu ai ha’anau tali ki he ngaahi Tukuaki’i lahi ko eni. ‘Oku ‘iai e fifili pe ko e ha ‘uhinga na’e ‘ikai ke ‘omai ai ‘ehe ‘Atita ha faingamalie ‘o e UTRI kae vave kinautolu ia ‘o tuku ki tu’a e Lipooti kihe Media ‘oku te’eki ai fai ha lau mai mo talanoa mai ‘ae MoET ki he UTRI.

Ko e ‘Atita ‘oku ngaue kihe MoET pea ko e Lipooti ‘Atita na’e totonu ke ‘osi pea ‘alu kihe MoET ka ‘oku ‘ikai ko e Nepitonu ‘a Viliami Latu.

‘Oku ‘iai e kole heni ‘a e UTRI ki he MoET ke fakata’e’aonga’i ange mu’a ‘ae Lipooti ‘Atita ‘o e ‘aho 5 ‘o ‘Okatopa 2016 kae toe kumi mai ha kautaha ‘Atita ‘e feloto’i ki ai ‘a e UTRI mo e MoET ke fakahoko. Pea ko hono ngaahi ‘uhinga ena kuo ‘osi ‘oatu pe ‘i mu’a.

‘Oku ‘iai e tui ‘a e UTRI ‘oku totonu ke fakahoko ‘a e Atita’i ko ‘eni ‘i ha makatu’unga mahino pea mo ha Lao kuo maumau’i ‘ehe UTRI ‘o fakatatau mo e ngaahi sino fakalao ‘oku taliui ki ai ko e MoET pe ko e TNQAB pea ka ‘ikai ko e ha ‘a e TVET Grant Agreement kuo maumau’i ‘ehe UTRI pea ka ‘ikai ko e ha leva ‘a e TVET Grant Policy kuo maumau’i ‘ehe UTRI ‘aia na’e makatu’unga mei ai hono fakahala’i ‘ehe ‘Atita ‘a e ngaahi fakahoko fatongia ‘ae UTRI ‘i he ta’u ko ‘eni ‘e tolu kuo hili.

‘Oku ‘ikai ke tui e UTRI ko ha issue eni ia ke solova mei ha Potungaue kehe, ka ko e issue ko eni ‘oku totonu ke solova pe ia ‘ehe MoET mo e UTRI .Ke ‘iai ha’anau femahino’aki lelei ki he ngaahi me’a ‘oku fai ai e to kehekehe ‘i he ‘Atita moe UTRI. Kuo ‘omai e faahi ia ‘a e ‘Atita pea ‘oku ‘ikai kenau toe tali ‘enautolu ia ke liliu ‘enau ‘Atita he kuo ‘osi kakato. Pea ‘oku fakahu atu leva heni ‘ehe UTRI ‘enau tali kihe MoET ‘o felave’i mo e ngaahi tukuaki’i ‘oku fai mai ‘ehe ‘Atita ‘i he Lipooti ‘Atita. Pea ‘oku ‘omai ‘ehe MoET ‘a e Lipooti ‘Atita pea nau toe ‘omai mo e tali ‘a e UTRI ki he Lipooti ‘Atita mo ‘enau ngaahi fokotu’u. Pea ‘oku ‘iai e tui ‘oku totonu ke aofangatuku leva ‘a e MoET ki he me’a ‘e fakahoko. Pea kapau leva ‘e ‘iai ha ta’efiemalie mei ai pea toki hoko atu leva ki he sitepu hoko ko e Launga ki he ‘Omipatimeni kenau fai ha ngaue tau’ataina ke solova ‘a e to kehekehe ko eni. Pea ka ‘ikai ke lava ‘ehe ‘Omipatimeni ‘o solova kenau fiemalie pea toki hoko atu ki he sitepu hoko.

‘Oku ou ‘oatu ‘eku tali ni mo e tali mei he UTRI ‘i he laumalie lelei mo e faka’amu pe na’a malava ke toe mahino ange ‘ae tupu’anga ‘o e me’a ni, pea mo e tu’unga totonu ‘o e mea na’a ne kamata’i mai ‘a e to kehekehe ko eni. Pea pehe foki mo emau tali ki he ngaahi tukuaki’i ‘oku fakahoko mai ‘e he ‘Atita.

‘Oku ‘ikai ke fakahoko atu e tali ia ko eni ‘I ha loto ‘ita, pe ko ha taaufehi’a ki he ‘Atita mo hono fatongia, ka ‘oku fai pe tokonga ia ki he me’a na’a ne fanau’i mai e tokehekehe ko eni. Pea mo e loto na’e fakahoko ‘aki.

‘Oku ‘i ai e faka’amu na’a malava pe ‘e he Potungaue Ako mo Ako Ngaue ‘o tokoni ke solova ‘a e palopalema ni. Pea mo e launga kuo mau fakahoko atu o felave’i mo e ‘Atita kuo fakahoko pea mo emau fokotu’u.

Pea ‘i he a’u mai ki he aho ni kuo fai e talanoa moe CEO ‘a e MOET ki he me’a ni. Pea ‘oku kei fai ‘a e fakatatali ‘a e UTRI ki ha’ana lau pau mai.Ka I he taimi tatau oku faka’amu e UTRI ke fakahoko mo lesisita ‘emau launga ke fakatotolo’i ‘e he Potungaue Va moe kakai ‘a e taefiemalie ‘a e UTRI ki he ngaue ‘a e ‘Atita Seniale pea moe Potungaue ‘Atita.

Fakatauange pe ‘e tokoni atu ‘emau tali ki he ngaahi tukuaki’i kuo fai mai ‘e he ‘Atita ki he UTRI ‘aia ‘oku fakaikai’I fefeka ‘e he UTRI ‘i he’enau lipooti

Faka’apa’apa atu,

 

……………………………………..
‘Etuate S Lavulavu

(Founder & Owner ‘o e UTRI )

Cc:     Mr. Claude Tupou                                         CEO Ministry of Education

Hon. Samuela Akilisi Pohiva                                   Prime Minister

Hon. Penisimani Fifita                                             Minister of Education

Bwlyn Faka’otusia                                         CEO Finance

Mr. Stephen John Caldwell,                          Commissioner Police

Mr. Aminiasi Kefu,                                     Acting Attorney General

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Comments

comments

Share.