FAKAMA’ALA’ALA ‘E TOKETA SITIVENI HALAPUA ‘AE KONIVESIO CEDAW

0

SOURCE:  TONGA DAILY NEWS:

Nuku‘alofa – Pulelulu 13 Me 2015 11.45am, (FM89.5): ‘Oku kei hokohoko ‘a e ngaahi talanga, tautautefito ‘i he feinga ke fakama‘ala‘ala ‘a e Konivesio CEDAW pehe foki ki he kau mai ‘a kinautolu ka ko e ngaahi va‘a ngaue ia ki he tokangaekina ko ia ‘a e kakai ‘o e Fonua´ hange ko e kakai fefine´ mo e fanau´.
Ko hono fakama‘ala‘ala ‘eni tautautefito ‘i he founga ko e pau ke mahino ki he Tonga kotoa ‘a e aleapau fakavaha‘a pule‘anga ko ia pe ko e Konivesio CEDAW ‘a ia ‘oku tui ‘a e Pule‘anga´ ‘e lahi ‘aupito ‘a e faingamalie ‘a Tonga ni´ tautautefito kiate kinautolu ‘oku fa‘a tapalasia ‘a e totonu´ ‘o tatau ‘i he fanau pehe ki he kakai fefine´ mo e taha kotoa pe, kavekavea‘u ki ha ngaahi lelei ke ‘inasi ai ‘a e taha kotoa ‘i he kaha‘u´.
Kaikehe ‘i he pongipongi ‘o e ‘aho ni´ ‘oku tuku atu ‘a e ngaahi fakamatala´ ko e tokoni pe ki he taha kotoa pe ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘a e fakamatala mei he Talekita Pule ‘o e Senita ki he kakai fefine´ mo e fanau´, ‘Ofa Guttenbeil.
‘Oku ‘i ai mo e faingamalie ‘oku ‘i Tonga ni ai ‘a Toketa Sitiveni Halapua ‘i he ngaahi fakataha‘anga ka ko ia na‘a ne sea ‘i he komiti ‘a Fisi ki he ngaue ko ia ki he CEDAW ‘a ia ‘oku ‘osi fakamo‘oni ai ‘a Fisi pea ‘oku ‘i ai mo e fakamatala mei he tu‘unga fakalao mei he Loea Tonga ‘i Nu‘usila ko Nalesoni Tupou.
‘I he fakamatala ko ia ‘a Toketa Sitiveni Halapua´, kuo ‘osi fakamo‘oni pe ratify ‘e Fisi ‘a e aleapau CEDAW fakavaha‘a Pule‘anga ko ‘eni´ pea ko ia na‘a ne sea ai´ ‘i he fononga mai ko ia ‘i he ngaue tatau ko ia ‘oku lolotonga fakahoko ‘i Tonga ni´.
“Ko e me‘a ko ia ‘oku mahino kiate au ‘i he ngaahi me‘a ko ‘eni´ he Pule‘anga Fisi´, ‘oku ‘ikai ke fu‘u mahino, mahalo ko e anga ‘a hono fakamatala´ ke mahino ki he kakai ‘o e fonua´ hange ko e ha ‘a e faikehekehe ‘o e fakamo‘oni ki he Konivesio fakamamani lahi ko ‘eni´ ka ‘i he taimi tatau pe ‘oku to e ‘i ai ‘a e lisi pe ‘oku ‘i ai mo e ngaahi makatu‘unga ‘o e ngaahi me‘a ‘oku ‘ikai ke fu‘u tui ki ai ‘a e Pule‘anga´ ka ‘oku nau fakamo‘oni ki he Talite´.”
“Ko e ‘uhinga foki ‘a e lisi ia ko ia´ ka to e ‘i ai ha taimi ia ‘a mui ‘e ‘ikai ke to e lava ia ‘e he Pule‘anga ko ia´ pe ko ha Pule‘anga fo‘ou ‘o to e tanaki mai ha me‘a fo‘ou ki he lisi ko ‘eni ‘o e ngaahi makatu‘unga ko ‘eni na‘e ‘uhinga ai ‘enau fakamo‘oni´.”
“He ‘oku mahu‘inga foki ‘a e Talite ko ‘eni´ he ko e ngaahi Talite ‘oku pule‘i ‘e he ngaahi lao fakavaha‘a Pule‘anga´ pe ko ia ‘oku nau ui ko e International Law neongo ko e Pule‘anga fakatahataha ‘a mamani´ na‘e ‘uhinga ‘enau fokotu‘u ‘a e me‘a ko ‘eni´.”
“Ko e me‘a ko ia ‘oku mahino´ ka ‘i ai ha ngaahi lisi pe makatu‘unga ‘oku ‘ikai ke fu‘u tui pehe ‘a e Pule‘anga ko ia´ ki ai, tau pehe ka fai ha launga pehe ko ha taha mei Tonga ni pe ko ha taha pe kautaha fakamamani lahi ko e ‘uhinga´ he na‘a nau ‘osi fakamo‘oni pea ko e ‘uhinga´ ‘oku nau maumau‘i ha ngaahi me‘a pea ko e taimi ko ia ‘e fai ai ha fakamaau fakalao fakamamani lahi´ ‘e malohi ange pe ‘a e tefito‘i tui ia ‘o e CEDAW neongo pe ‘oku ‘osi ‘i ai ‘a e lisi mo e ngaahi makatu‘unga ‘oku ‘ikai ke tui ki ai ‘a e Pule‘anga ko ia´.”
Na‘e pehe ‘e Toketa Halapua´ ‘e malohi ange pe ‘a e Tokateline ia ‘a e Talite´ ‘i he ngaahi makatu‘unga mo e tui ‘a e Pule‘anga ko ia´ kapau na‘a nau maumau‘i ‘a e Talite´ pea fakamaau‘i fakamamani lahi kinautolu.
Na‘a ne fakaha ai ‘a e ‘ikai ke kau e Konisitutone´ he uesia ‘oka launga‘i ‘a e fonua´ ki hano maumau‘i e CEDAW.
“Ko e lao´ pe ‘e fai ‘a hono alea‘i´ mo ‘ene tu‘u ko ia ki he maumau ne fakahoko ki he Talite´.”
Na‘e fale‘i ai ‘e Sitiveni Halapua ke ‘uluaki feinga‘i ke mahino ki he kakai ‘o e Fonua´ ‘a e anga ‘o e Talite´ ka ko ‘ene tu‘u ko ia ki he taimi ni´ mo e ngaahi feta‘emahino‘aki ‘a e kakai´ ‘oku sai ange pe ‘a hono tuku´.
‘Oku tokoni pe foki ki he feinga ke to e mahino ange ‘a e CEDAW ki he kakai ‘o Tonga ni´ mo e me‘a na‘e faka‘amu ko ia ke fakahoko ‘i he me‘a ‘a Sitiveni Halapua´, ‘a e vakai ‘a e Talekita Pule ko ia ‘o e Senita ki he Kakai fefine mo e fanau´, ‘Ofa Guttenbeil Likiliki.
“Ko e Konivesio ko ‘eni´ pe ko e CEDAW ‘a ia ‘oku lahi ‘a hono talanga‘i ‘i he ‘aho ni´, ‘oku ‘ikai ko ha lao ka ko e Konivesio ‘i he ‘uhinga ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha‘a ne mafai ‘oku ma‘olunga ange ia he tau ngaahi lao ko ‘eni ‘i Tonga ni´ ‘a ia ko ‘etau Konisitutone´ mo ‘etau ngaahi lao kehekehe´.”
“‘Oku ma‘olunga ma‘u pe ‘etau Konisitutone´ mo ‘etau lao´ ka ko e CEDAW mo e ngaahi Konivesio pe ‘oku ‘osi fakamo‘oni ki ai ‘a Tonga ni, ‘oku hoko pe ia ko ha me‘a ngaue ke ngaue‘aki ‘e he ngaahi kulupu hange ko ia ‘oku ma kau atu ki ai mo Siale´ ke mau ngaue‘aki ‘a e ngaahi Konivesio ko ‘eni´ ke to e fakalelei‘i ‘a e ngaahi ngaue mo e ngaahi polokalama tautautefito ki he kakai ‘o e Fonua´ ‘oku nau tu‘u laveangofua, tukuhausia ‘i he ngaahi mo‘ui faka-sosiale´ mo mo‘ui faka‘ekonomika´.”
“Ko e peseti ‘e 80 ‘o e Konivesio ko ‘eni´ ‘oku ‘osi fakahoko ia ‘i Tonga ni ‘i he ngaahi ngaue lelei kuo ‘osi fakahoko ‘i he Pule‘anga ki mu‘a´ kau ai mo e Pule‘anga lolotonga´ ki hono hakeaki‘i ai ‘a e mo‘ui ‘a e kakai fefine´ pehe ki he longa‘i fanau fefine´.”
Na‘e fakatata ‘a ‘Ofa ki mu‘a ‘i he 2007 ka ma‘u hoa ha fefine Tonga ki ha matapule muli pea fanau‘i ‘ena fanau´ ‘o lesisita, ‘e pau ke lesisita ‘a e fanau´ ke nau tangata‘i fonua ‘i he fonua ‘a e husepaniti´ ka ko e kakai tangata´ ne ‘ata pe ke nau lesisita ‘enau fanau´ ko e tangata‘i fonua Tonga.
Ka ‘i he 2007 leva na‘e ‘ata ‘a e kakai fefine´ ke nau lesisita Fonua ‘a ‘enau fanau mo ha husepaniti muli.
Na‘e pehe ‘e ‘Ofa ‘oku ‘i ai pe mo e ngaahi ‘uni‘i me‘a kehe kuo ‘osi fakaha ai ‘a hono to‘o ‘e he Pule‘anga´ ‘a hono fakafaikehekehe‘i ‘a e kakai tangata´ mei he kakai fefine´.
I he taimi tatau na‘e pehe ‘e Nalesoni Tupou ka ko e Loea Tonga mei Nu‘usila ko e konivesio´ ‘oku hange ia ha aleapau faka‘apa‘apa.
Neongo ‘oku mahino ia ko e Talite ka ‘oku pau ke ‘alu ia fakatatau mo e lao ‘o e Fonua´.
Na‘a ne pehe ka fakamo‘oni ‘a e Talite ko ‘eni´ pea kuo pau ke faka‘apa‘apa‘i ia.
“Ko e aleapau ke fai fakapapau.”

Comments

comments

Share.